Sarga 116
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
अयोध्याकाण्ड
ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇਖੀ। ਉਹ ਡਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤੋਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੰਗ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕੁਲਪਤੀ (ਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੀਤਾ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਉਗਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਕਸ਼ਸ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਵੀਆ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯੱਗ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਭਰਾ ਖਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁੰਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने।लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्।।2.116.1।।
ਭਰਤ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਬੇਚੈਨੀ ਭਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।
Verse 2
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे।राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान्।।2.116.2।।
ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਖੇ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਤਸੁਕ ਤੇ ਵਿਅਾਕੁਲ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 3
नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः।अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः।।2.116.3।।
ਤਪੱਸਵੀ ਰਾਮ ਵੱਲ ਸ਼ੱਕੀ ਨਿਗਾਹਾਂ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਰਾਜ਼ੀ ਬਾਤਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 4
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः।कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः।।2.116.4।।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੁਲਪਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 5
न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि।दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः।।2.116.5।।
“ਭਗਵਨ ਜੀ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਗਾੜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਪੱਸਵੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ?”
Verse 6
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे।लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः।।2.116.6।।
“ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਅਣਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਐਸਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ?”
Verse 7
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि।प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते।।2.116.7।।
“ਜਾਂ ਸੀਤਾ—ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ—ਕੀ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਮਰਯਾਦਿਤ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਰਹੀ?”
Verse 8
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः।वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम्।।2.116.8।।
ਤਦ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਬਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 9
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा।चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः।।2.116.9।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਜਿਸ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੀ ਕਲਿਆਣਮਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੁਕ ਜਾਂ ਡੋਲਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 10
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते।रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः।।2.116.10।।
ਤੇਰੇ ਹੀ ਨਿਮਿੱਤ ਇਹ ਡਰ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਹੈ—ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।
ਇੱਥੇ ਖਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 12
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः।उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.116.11।।धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः।अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते।।2.116.12।।
ਉਹ ਧਿੱਠ ਹੈ, ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਤਰਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਦਈ, ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖ, ਅਵਲਿਪਤ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਹੈ—ਹੇ ਤਾਤ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
Verse 13
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे।तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान्।।2.116.13।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਰਾਖਸ਼ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 14
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि।नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः।।2.116.14।।
ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਘਿਨੌਣੇ, ਕ੍ਰੂਰ, ਭਿਆਨਕ, ਵਿਗੜੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਰੂਪ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਅਸਹਿਣਯ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 15
अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान्।प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः।।2.116.15।।
ਉਹ ਅਨਾਰਯ ਲੋਕ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਅਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च।रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः।।2.116.16।।
ਉਹ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਰਾਖਸ਼ ਕਦੇ ਇਸ ਤੇ ਕਦੇ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 17
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा।कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते।।2.116.17।।
ਯੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਹਵਿਸ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਸੁੱਟ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਨ ਵੇਲੇ ਕਲਸ਼ ਵੀ ਤੋੜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः।गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम्।।2.116.18।।
ਉਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਦੇਸ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 19
तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु।दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम्।।2.116.19।।
ਹੇ ਰਾਮ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 20
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम्।पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः।।2.116.20।।
ਇੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂਗਾ।
Verse 21
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते।सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते।।2.116.21।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਖਰ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਯੋਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਚੱਲ ਪੈ।
Verse 22
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव।समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते।।2.116.22।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਵਾਸ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ।
Verse 23
इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम्।न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम्।।2.116.23।।
ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਚੱਲਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਉੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 24
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम्।स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह।।2.116.24।।
ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕੁਲਪਤੀ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਲ ਪਿਆ।
Verse 25
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम्।सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे।।2.116.25।।
ਰਾਮ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ-ਕੁਲਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਵਾਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਰਤ ਆਇਆ।
Verse 26
आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः।राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः।।2.116.26।।
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਘਵ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਭੀ ਨਾ ਛੱਡਿਆ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਗੁਣਵਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਸਦਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਹੇ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rāma’s continued residence—though personally dharmic—indirectly endangers vulnerable ascetics by attracting rākṣasa aggression. The action pivot is the ascetics’ decision to relocate and their invitation to Rāma to leave with them, framing security as a communal ethical responsibility.
The dialogue teaches that dharma is relational and context-sensitive: personal virtue must be evaluated alongside its effects on dependents and host communities. It also underscores ritual order (yajña) as a civilizational good whose disruption signals moral disorder requiring protective response.
Citrakūṭa and its tapas-āśrama serve as the immediate setting, while Janasthāna is introduced as a nearby rākṣasa-dominated zone associated with Khara. Culturally, the sarga foregrounds yajña infrastructure—agni, srug-bhāṇḍa, and kalaśa—as key markers of hermitage life targeted by hostile forces.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.