Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਦਖ਼ਲੀ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਪਾਲਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੋਸਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਰਾਗ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਰਿਆਦਾ-ਭੰਗ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਲੋਕ-ਵਾਣੀ ਰਾਜਘਰਾਨੇ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਨੈਤਿਕ ਪਰਖ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਾਤਰਾ-ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਦਾਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਗਸਤ੍ਯ-ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਸਫ਼ਰ ਮਗਰੋਂ ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਾਲੀ ਗੋਮਤੀ (ਜਿਸ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗਾਂ-ਬੈਲ ਚਰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੋਰਾਂ ਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਸਿਆਂਦਿਕਾ ਨਦੀ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਭਾਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੂ ਵੱਲੋਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਵੰਸ਼-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਸੂਤ” ਕਹਿ ਕੇ ਹੰਸ-ਸਮ ਮਧੁਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸਰਯੂ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਉਪਵਨਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਰੀਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰੁਚਿਕਰ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਤੁਲਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्।।।।
ਰਾਮ ਵੀ—ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਸਮਾਨ—ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਵੱਡਾ ਫਾਸਲਾ ਤੈਅ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 2
तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत।।।।
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੀਮਾਂਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 3
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः।।।।शृण्वन् वचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
ਨਵੇਂ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਸੀਮਾਂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ, ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਹੀ ਚੱਲਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Verse 4
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।।।
‘ਕਾਮ ਦੇ ਵੱਸ ਪਿਆ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਧਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੈ! ਹਾਏ—ਅੱਜ ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਕੈਕਈ, ਪਾਪਣੀ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜ ਕੇ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯ—ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਰਹੀ ਹੈ।’
Verse 5
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
‘ਹਾਏ—ਅੱਜ ਉਹ ਬੇਦਰਦ ਕੈਕਈ, ਪਾਪਣੀ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜ ਕੇ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੈ।’
Verse 6
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
‘ਉਹੀ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਧਰਮੀ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯ—ਨਿਰਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਰਹੀ ਹੈ।’
Verse 7
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति।।।।
‘ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਮਹਾਭਾਗਾ ਸੀਤਾ—ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮੀ ਰਹੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ?’
Verse 8
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम्।प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति।।।।
ਹਾਏ! ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः।।।।
ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਵਸੇਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੀਰ ਕੋਸਲ-ਇਸ਼ਵਰ ਕੋਸਲ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 10
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्।।।।
ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ‘ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 11
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम्।गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम्।।।।
ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਾਲੀ, ਗਊਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਲਦਲੀ ਤਟਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 12
गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्।।।।
ਗੋਮਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਾਘਵ, ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਸ੍ਯੰਦਿਕਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 13
स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्।।।।
ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਧਰਤੀ ਵਿਖਾਈ—ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਨੇ ਇક્ષਵਾਕੂ ਨੂੰ ਦੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
‘ਸੂਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਦਾ ਰਿਹਾ; ਮੱਤੇ ਹੰਸ ਵਰਗੀ ਮਧੁਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ਰਸ਼ਭ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
‘ਸੂਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਦਾ ਰਿਹਾ; ਮੱਤੇ ਹੰਸ ਵਰਗੀ ਮਧੁਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ਰਸ਼ਭ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 15
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने।मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः।।।।
ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਘੁੰਮਾਂਗਾ?
Verse 16
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने।रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता।।।।
ਸਰਯੂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਡ ਅਤੁੱਲ ਰਸ ਹੈ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ।
Verse 17
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने।काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिकाङ्क्षिताम्।।।।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਰਸ ਲਈ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਇਹ ਰੀਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾ ਲਈ।
Verse 18
स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा।तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्।।।।
ਤਦ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸੇ ਰਾਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s continued, purposeful advance into exile while actively remembering his father’s command; the sarga juxtaposes this self-chosen fidelity with the villagers’ condemnation of courtly moral failure (Daśaratha’s passion and Kaikeyī’s boundary-breaking conduct).
The sarga teaches that disciplined dharma can coexist with human emotion: Rāma expresses longing for Sarayū and reflects on hunting as a royal pleasure, yet he regulates desire and keeps the ethical trajectory of exile intact.
Key landmarks include the Kosala frontier, morning sandhyā worship, and the rivers Vedāśruti, Gomati (cool waters, cattle-rich marsh banks), and Syandikā (echoing with peacocks and swans), alongside the southward orientation toward Agastya’s region and dynastic land-memory tied to Manu and Ikṣvāku.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.