Sarga 78
अष्टसप्ततितमः सर्गः · Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
अयोध्याकाण्ड
ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਘਟੇ ਦੁੱਖਦਾਈ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਵਨਵਾਸ ਮਿਲਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਸ ਅਨਿਆਇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰੋਕਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਮੰਥਰਾ ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਵਾਰਪਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਦੋਸ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪਰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਲ ਸ਼ਰਦ-ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਡਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦਇਆਵਾਨ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕੈਕਈ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਠੋਰ ਨਿੰਦਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਕੈਕਈ ਭਰਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਡਾਂਟ—‘ਮਾਤਾ-ਹੰਤਾ’—ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਰੁਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਥਰਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਦੁਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕ੍ਰੋਧ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।भरतं शोकसन्तप्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥१॥
ਫਿਰ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਨੁਜ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 2
गतिर्य स्सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः ।स राम स्सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम् ॥२॥
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਗਤੀ ਹੈ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ? ਫਿਰ ਵੀ ਉਹੀ ਸੱਤ੍ਵ-ਸੰਪੰਨ ਰਾਮ ਇੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲੋਂ ਵਨ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ॥
Verse 3
बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ ।किं न मोचयते रामं कृत्वा स्म पितृनिग्रहम् ॥३॥
ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ-ਸੰਪੰਨ ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ—ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ—ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਛੁਡਾਇਆ?॥
Verse 4
पूर्वमेव तु निग्राह्य स्समवेक्ष्य नयानयौ ।उत्पथं यस्समारूढो राजा नार्या वशं गतः ॥४॥
ਨਿਆਂ-ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਪਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਾਰੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ॥
Verse 5
इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे ।प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता ॥५॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਨੁਜ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਕੁਬਜਾ ਮੰਥਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 6
लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती ।विविधं विविधै स्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता ॥६॥
ਉਹ ਚੰਦਨ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਲੇਪਿਤ ਸੀ, ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 7
मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च शुभभूषणैः ।बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्धेव वानरी ॥७॥
ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਮੇਖਲਾਂ ਦੇ ਦਾਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਉਹ, ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨੀ ਵਾਨਰੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਦਿਸੀ।
Verse 8
तां समीक्ष्य तदा द्वास्स्थास्सुभृशं पापकारिणीम् ।गृहीत्वाऽकरुणां कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयन् ॥८॥
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਉਸ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਜਾਣ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
Verse 9
यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता ।सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति ॥९॥
“ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਵਨ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਪਾਪਣ, ਨਿਰਦਈ ਇਸਤਰੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਲੱਗੇ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਹੀ ਕਰੋ।”
Verse 10
शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः ।अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृत व्रतः ॥१०॥
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ:
Verse 11
तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रात्रूणां मे तथा पितुः ।यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम् ॥११॥
“ਜਿਸ ਨਿਰਦਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਆਪ ਭੋਗੇ।”
Verse 12
एवमुक्त्वा तु तेनाशु सखीजनसमावृता ।गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत् ॥१२॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ, ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਕਰੁਣ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਾ ਗਈ।
Verse 13
तत स्सुभृशसन्तप्तस्तस्या स्सर्व स्सखीजनः ।क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं विपलायत सर्वशः ॥१३॥
ਫਿਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ।
Verse 14
आमन्त्रयत कृत्स्न श्च तस्या स्सर्व स्सखीजनः ।यथाऽयं समुपक्रान्तो निश्शेषां नः करिष्यति ॥१४॥
ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ: “ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ।”
Verse 15
सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् ।कौसल्यां शरणं याम सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः ॥१५॥
ਕਰੁਣਾਮਈ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਚੱਲੀਏ; ਉਹੀ ਸਾਡੀ ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਤੀ ਹੈ।
Verse 16
स च रोषेण ताम्राक्ष श्शत्रुघ्न श्शत्रुतापनः ।विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं धरणीतले ॥१६॥
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਤਾਪਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਤਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੀਖਦੀ ਕੁਬਜੀ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਲਿਆ।
Verse 17
तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थराया स्ततस्ततः ।चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत ॥१७॥
ਘਸੀਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗਹਿਣੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰ ਕੇ ਟੁੱਟ ਗਏ।
Verse 18
तेन भाण्डेन संस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् ।अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा ॥१८॥
ਉਹ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਛਿਆ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਜ-ਨਿਵਾਸ ਤਦੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਉਠਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਝਲਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः ।कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः ॥१९॥
ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ, ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ (ਕੁਬਜੀ ਨੂੰ) ਫੜ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
Verse 20
तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता ।शत्रुघ्नभयसन्त्रस्ता पुत्रं शरणमागता ॥२०॥
ਉਹਨਾਂ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕੈਕਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਈ; ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਉਹ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਗਈ॥
Verse 21
तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।अवध्या स्सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति ॥२१॥
ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਵਧ੍ਯ ਹਨ; ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰ।”॥
Verse 22
हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् ।यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम् ॥२२॥
ਮੈਂ ਇਸ ਪਾਪਣੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਾਰ ਹੀ ਦਿੰਦਾ—ਜੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ‘ਮਾਤ੍ਰ-ਘਾਤਕ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਠਹਿਰਾਵੇ।
Verse 23
इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः ।त्वां च मां च हि धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥२३॥
ਜੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਸ ਕੁਬਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਾ ਤੈਨੂੰ ਬੋਲੇਗਾ ਨਾ ਮੈਨੂੰ।
Verse 24
भरतस्य वचश्श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम् ॥२४॥
ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਅਨੁਜ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।निश्श्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च ॥२५॥
ਮੰਥਰਾ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ; ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਭਰਦੀ, ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਦਇਆਜਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 26
शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।शनैस्समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥२६॥
ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੌਫੇਰੇ ਤੱਕਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਫੰਸੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰੌਂਚੀ ਪੰਛੀ—ਉਸ ਕੁਬਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੈਕਈ ਨੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of retaliatory justice versus dharmic restraint: Śatrughna attempts violent punishment of Mantharā (and condemns Kaikeyī), while Bharata restrains him by invoking a normative rule that women are not to be slain.
Anger may arise from grief and perceived injustice, but dharma is measured by self-control and proportionality; Bharata’s intervention reframes vengeance as a moral hazard that could alienate Rāma and violate ethical boundaries.
The action is anchored in Ayodhyā’s palace space: the eastern gate (प्राग्द्वार), the inner apartments (अन्तःपुर), and the royal residence (श्रीमद्राजनिवेशनम्), with cultural markers such as royal garments, sandal paste, and ornamentation used to visualize status and disorder.
Ask anything about Sarga 78 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
