Sarga 47
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
अयोध्याकाण्ड
ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਹੁਣ ਦਿਸ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਹ ਬਿਛੋੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਹੋਸ਼, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਹੀ ਖੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੌੜ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਮੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਪਿਤਾ-ਸਮ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ। ਵਿਲਾਪ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਮਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸਤਿਤਵਕ ਵਿਪਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਰਗ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਥ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਲੁਪਤ ਹੋਣਾ ਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਧਨਾਢ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦਮ ਰੱਖਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ-ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਯੋਧਿਆ ਗਰੁੜ ਦੁਆਰਾ ਨਾਗ-ਰਹਿਤ ਕੀਤੀ ਨਦੀ, ਚੰਦ੍ਰਹੀਨ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਜਲਹੀਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना ।शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः ॥१॥
ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੱਲ ਮੁੜੀ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਵੇਖੇ ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮਨ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੇਤਨਾ-ਹੀਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 2
शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः ।आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः ॥२॥
ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ; ਪਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ।
Verse 3
ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता ।कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनस्विनः ॥३॥
ਉਹ ਮਨਸਵੀ ਲੋਕ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਸਾਦ-ਪੀੜਤ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਕਰੁਣਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਇਆਜਨਕ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਰਹੇ।
Verse 4
धिगस्तु खलु निद्रां तां ययाऽपहृतचेतसः ।नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम् ॥४॥
ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਲੁੱਟ ਲਈ; ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ।
Verse 5
कथं नाम महाबाहु स्स तथावितथक्रियः ।भक्तं जनं परित्यज्य प्रवासं राघवो गतः ॥५॥
ਮਹਾਬਾਹੂ ਰਾਘਵ—ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਵਿਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ (ਨਿਰਵਾਸ) ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ?
Verse 6
यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान् ।कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः ॥६॥
ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ?
Verse 7
इहैव निधनं यामो महाप्रस्थानमेव वा ।रामेण रहितानां हि किमर्थं जीवितं हि नः ॥७॥
ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਰ ਜਾਈਏ, ਜਾਂ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਈਏ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 8
सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च ।तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथ पावकम् ॥८॥
ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸੁੱਕੇ ਲੱਕੜ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿਤਾ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ।
Verse 9
किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः ।नीत स्स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम् ॥९॥
ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਅਨਸੂਯ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ ਬਾਰੇ ‘ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਗਏ’—ਅਸੀਂ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?
Verse 10
सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वाऽस्मान् राघवं विना ।भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोधिका ॥१०॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨਗਰੀ ਦਿਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਬਾਲਕ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸਭ ਆਨੰਦ-ਵਿਹੀਣ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 11
निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं जितात्मना ।विहीनास्तेन च पुनः कथं पश्याम तां पुरीम् ॥११॥
ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਜਿਤਾਤਮਾ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਉਸ ਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹੇ; ਹੁਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਉਸ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਾਂਗੇ?
Verse 12
इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः ।विलपन्ति स्म दुःखार्ता विवत्सा इव धेनवः ॥१२॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਲੋਕ ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 13
ततो मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् क्षणं पुनः ।मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः ॥१३॥
ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਹ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਪਲ ਅੱਗੇ ਗਏ; ਪਰ ਰਾਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਾਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਡੁੱਬੋ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः ।किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति ॥१४॥
ਰਥ ਦੇ ਰਾਹ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਦੈਵ ਨੇ ਮਾਰਿਆ—ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?”
Verse 15
ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः ।अयोध्यामागमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम् ॥१५॥
ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ ਉਸੇ ਰਾਹ ਨਾਲ, ਮਨੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਉਹ ਨਗਰੀ ਜਿੱਥੇ ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਵਿਥਿਆ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 16
आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः ।आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः ॥१६॥
ਉਹ ਨਗਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਹਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਲੋਕ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 17
एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते ।आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा ॥१७॥
ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਇਹ ਨਗਰੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਹ੍ਰਦ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਏ ਤਾਂ ਨਦੀ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 18
चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम् ।अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः ॥१८॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਖਿਆ—ਚੰਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ।
Verse 19
ते तानि वेश्मानि महाधनानि दुःखेन दुःखोपहता विशन्तः ।नैव प्रजज्ञुः स्वजनं जनं वा निरीक्षमाणाः प्रविनष्टहर्षाः ॥१९॥
ਉਹ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਧਨ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ।
Inside Sarga 47
Voices in this sarga
- Ayodhya citizens (पौराः / जनाः)
Frequently Asked Questions
The community confronts a civic dharma-crisis: having accompanied or enabled Rāma’s departure, they must face returning without him and account for their role; their proposed actions (even self-destruction) dramatize the perceived collapse of meaningful life when the moral exemplar is absent.
The sarga teaches how leadership functions as moral orientation: when the dhārmic anchor is removed, perception, recognition, and agency degrade—suggesting that social order depends not only on institutions but on embodied virtue that citizens internalize.
Ayodhyā is the primary landmark, mapped through civic spaces (roads, homes) and the chariot-route; culturally, the lament tradition is foregrounded, along with imagery of pyre/fire and the Garuḍa–serpent motif used to express the city’s loss of beauty and protection.
Ask anything about Sarga 47 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
