Sarga 102
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਝਟਕੇ ਅਤੇ ਬੋਲ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਭਰਤ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਫੁੱਲਾਂ ਭਰਿਆ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਘਾਤ ਹੋਵੇ। ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸ਼ੋਕ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਤਾਂ ਹੁਣ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਕੌਣ ਰਹੇਗਾ। ਰਾਮ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਅੰਸੂ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਮ-ਦਿਸ਼ਾ, ਅਰਥਾਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉਦਕ-ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਰਭਾ ਉੱਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਗੂਦੇ ਵਿੱਚ ਬਦਰੀ ਫਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਿਵਾਪ/ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਸੁਣ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਵੀ ਚੌਂਕ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋਵੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਕਰਮ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्।राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः।।।।
ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਭਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਉਹ ਕਰੁਣ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
Verse 2
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।।।
ਭਰਤ ਦੇ ਬੋਲੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਬਚਨ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰਿਯ—ਜਿਵੇਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪਰੰਤਪ ਰਾਮ ਨੇ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 3
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।
“ਮਹਾਰਾਜ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ—ਜਿਹਾ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਆਪ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਅੰਨ ਭੁੰਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਸੇ ਅੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”
Verse 4
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।
ਪਰ ਭਰਤ ਨੇ ਜੋ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ, ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ—ਵਾਗ੍ਵਜ੍ਰ—ਕਹੇ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਤਾਪਕ ਰਾਮ ਐਸਾ ਝਟਕਾ ਖਾ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ।
Verse 5
तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.102. 4।।भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम्।रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै।।।।
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਰੋਂਦਿਆਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਮਹੇਸ਼ਵਾਸ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕਿਆ।
Verse 6
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।।।
ਪਰ ਕਾਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਰੁਣਤਾ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 7
स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्।।।।
ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਵਰਗਗਤ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 8
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते।कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति।।।।
ਹੇ ਤਾਤਾ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦੈਵ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਲੋਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋਈ ਉਸ ਦਿਨ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁਣ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?
Verse 9
किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः।।।।
ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦੁਭਾਗੇ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਸੀ? ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸ਼ੋਕ ਕਾਰਨ ਮਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ-ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 10
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः।।।।
ਅਹੋ ਭਰਤ! ਹੇ ਅਨਘ, ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਸਭ ਪ੍ਰੇਤਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦਾ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 11
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे।।।।
ਮੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ, ਨਰੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਅਸਥਿਰ ਹੋਈ—ਰਾਜਾ-ਵਿਹੂਣੀ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 12
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप।कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते।।।।
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਲੋਕਾਂਤਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਕੌਣ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਵੇਗਾ?
Verse 13
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम्।।।।
ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਸੁਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਮਧੁਰ ਬਚਨ ਫਿਰ ਕਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣਾਂ?
Verse 14
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः।उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।।।।
ਇਉਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੰਤਪਤ ਰਾਘਵ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਭਾਰਿਆ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 15
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्।।।।
“ਸੀਤੇ, ਤੇਰਾ ਸਹੁਰਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ—ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਭਰਤ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 16
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्।।।।
ਕਾਕੁਤਸਥ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਯਸ਼ਸਵੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਸੂ ਉੱਭਰ ਆਏ।
Verse 17
ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः।।।।
ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਰਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਉਦਕ-ਤ੍ਰਿਪਣ (ਜਲ-ਅਰਪਣ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।”
Verse 18
सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम्।।।।
ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ—ਉਸਦਾ ਸਹੁਰਾ—ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕ ਨਾ ਸਕੀ।
Verse 19
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः।।।।
ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਜਨਕ-ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਆਪ ਵੀ ਸ਼ੋਕ-ਵਿਹਲ ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦੁੱਖੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 20
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः।।।।
ਇੰਗੁਦੀ ਫਲ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਪਿੰਯਾਕ ਲਿਆ ਆ, ਅਤੇ ਚੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਲਿਆ ਆ। ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ—ਤਰਪਣ ਆਦਿ—ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 21
सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा।।।।
ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਚਲੇ; ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਚੱਲ। ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।
Verse 22
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।।।सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।।।
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਨੁਗਾਮੀ, ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਮਤੀ, ਮ੍ਰਿਦੁ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਦਮਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 23
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।2.102.22।।सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।2.102.23।।
ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
Verse 24
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਯਸ਼ਸਵੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸੁਤੀਰਥ ਵਾਲੀ, ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 25
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।2.102.24।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति।।2.102.25।।
ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਕੀਚੜ-ਰਹਿਤ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਤਰਪਣ ਵਜੋਂ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤਾਤਾ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ।”
Verse 26
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।
ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਲਕ ਰਾਮ ਨੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅੰਜਲੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ; ਯਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਰੋਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 27
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्।पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु।।।।
“ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਤੁਸੀਂ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ ਹੋ; ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਅਖੁੱਟ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।”
Verse 28
ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः।पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह।।।।
ਫਿਰ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਘਵ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿਤਾ ਲਈ ਨਿਰਵਾਪ (ਸ਼ਰਾਧ ਅਰਪਣ) ਕੀਤਾ।
Verse 29
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे।न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।
ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਵਿਛੌਨੇ ਉੱਤੇ ਐਂਗੁਦੀ ਦੇ ਗੂਦੇ ਵਿੱਚ ਬਦਰੀ ਫਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣੇ ਪਿੰਡ-ਸਰੂਪ ਗੋਲੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਰਾਮ ਅੱਥਰੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲ ਪਿਆ।
Verse 30
इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः।।।।
“ਮਹਾਰਾਜ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ—ਜਿਹਾ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਆਪ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਅੰਨ ਭੁੰਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਸੇ ਅੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”
Verse 31
तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्।।।।
ਫਿਰ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਸੁਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 32
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ।।।।
ਤਦੋਂ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਮ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ—ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।
Verse 33
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ।भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव।।।।
ਵੈਦੇਹੀ ਸਮੇਤ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਉੱਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਹ ਗੱਜ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 34
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः।।।
ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਦਕ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੋ ਰਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਹ ਘੋਰ ਕੋਲਾਹਲ ਭਰੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਡਰ ਕੇ ਘਬਰਾ ਗਏ।
Verse 35
अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्।तेषामेव महान् शब्द: शोचतां पितरं मृतम्।।।।
ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਲਾਪ-ਧੁਨੀ ਹੈ।”
Verse 36
अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः।।।।
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਧੁਨੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਉਸ ਵੱਲ ਸਭ ਇਕ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 37
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः।सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः।।।।
ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਏ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾਜ਼ੁਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨਰ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 38
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा।द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्।।।।
ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਝਪਟ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਤਾਂ ਹਾਲ ਹੀ ਦਾ ਸੀ।
Verse 39
भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा समागमम्।ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलैः।।।।
ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਯਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚਲੇ; ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਠਕਠਕ ਅਤੇ ਰਥ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਯਾਨ ਗੱਜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 40
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथनेमिसमाहता।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे।।।।
ਖੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰਥ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਯਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁੱਟੀ ਗਈ ਧਰਤੀ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਛੱਡੀ; ਜਿਵੇਂ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਗਰਜਦਾ ਹੈ।
Verse 41
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः।।।।
ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ, ਮਾਦਾ ਹਾਥਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਾਥੀ ਉੱਥੋਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਮਸਤਕ-ਮਦ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮਹਕਾਉਂਦੇ ਗਏ।
Verse 42
वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा ।व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै सह।।।।
ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਅਤੇ ਭੇੜੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ, ਜੰਗਲੀ ਭੈਂਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਨਚਰ—ਬਾਘ, ਗੋਕਰਣ-ਮ੍ਰਿਗ, ਗਵਯ—ਅਤੇ ਚਿੱਤਰੇ ਹਿਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ।
Verse 43
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।।।
ਰਥਾਂਗ ਨਾਮ ਦੇ ਬਤਖ਼, ਨਤ੍ਯੂਹ ਜਲ-ਪੰਛੀ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰ ਕੋਇਲਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ—ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਛਿਟਕ ਗਏ।
Verse 44
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।।।
ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਸੇ।
Verse 45
ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः।।।।
ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ, ਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ—ਜੋ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 46
विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्।।।।
ਕੈਕਈ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਵੀ—ਧਿਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 47
तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्।पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः।।।।
ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 48
स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्।चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः।।।।
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਉਮਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे।।।।
ਉੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਧੁਨ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਉਂਦੀ ਰਹੀ; ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਹੋਈ—ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਵਰਗੀ ਅਟੁੱਟ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to royal bereavement during exile: Rāma’s grief is intense, yet he prioritizes dharmic action by performing udaka and nivāpa/pinda offerings for Daśaratha, while also questioning the governance of a kingless Ayodhyā.
The sarga teaches that śoka is acknowledged but not allowed to paralyze duty; rightful conduct is expressed through ritual continuity, truthful speech, and care for others—transforming personal loss into disciplined ethical response.
Key landmarks include the Mandākinī River and its auspicious, non-slushy tīrtha for bathing and libations, as well as the Chitrakūṭa setting with the leaf-hut; culturally, it highlights preta-kṛtya, udaka offerings facing the south (Yama’s direction), and pinda preparations with ingudī and badarī on darbha grass.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.