
सुन्दरकाण्ड
ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਕਥਾਨਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਖੋਜ ਦਾ ਸਾਰ ਇਕ ਹੀ ਦੂਤ-ਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਰਾਮ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਸੀਤਾ-ਖੋਜ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਵਤ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਛਾਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ—ਉਦਿਆਨ, ਮਹਲ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ—ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤਪੱਸਿਆ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਉਭਰ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਂਡ ਦਾ ਰਸ—ਅਦਭੁਤ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ—ਇਕੱਠੇ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਗਤੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ: ਰਾਵਣ ਦੇ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਅਡੋਲ ਇਨਕਾਰ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸੁਖਮ ਦੂਤ-ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਕੂਟਨੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ-ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਜ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਚੂਡਾਮਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦਾ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੀਮਾ-ਸੰਕੇਤ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਤਾਤਕਾਲਿਕਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਿੰਸਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦਾ ਵਿਧਵੰਸ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ, ਅਕਸ਼ ਦਾ ਵਧ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਬੰਦੀ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੂਤ ਦੀ ਅਪਰਾਧ-ਮੁਕਤੀ (ਦੂਤ-ਅਭਯ) ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ। ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਕਾ-ਦਾਹ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਡਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹਨੁਮਾਨ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਯੋਗ-ਦੁਖ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਸੰਕਲਪ ਲੰਕਾ-ਅਭਿਆਨ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੜਾਅ ਲਈ ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਸ, ਨੈਤਿਕ ਚਰਚਾ (ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ, ਰਾਜ-ਧਰਮ, ਧੀਰਜ, ਦੂਤ-ਧਰਮ) ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ-ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਵਰਣਨਾਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀਮਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣੀ ਪਾਠ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਾਧੂ ਪਾਠ ਇਸ ਦੀ ਵਰਣਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
समुद्रलङ्घनारम्भः — Commencement of the Ocean-Crossing
ਸਰਗ 1 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਲੰਘਣ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੀ ਪਰਖ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਧੀਰਜ, ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਡਾਨ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਮੈਨਾਕ ਪਰਵਤ ਉੱਠ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਦਾ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਵਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਖ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸਪਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਤਿਥਿ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸਮੇਂ-ਬੱਧ ਕਰਤਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਠਹਿਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਤਿਕਾਰ-ਸਹਿਤ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਨਾਗਮਾਤਾ ਸੁਰਸਾ ਨੂੰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਰੂਪ ਘਟਾ-ਵਧਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਸੁਰਸਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਛਾਇਆ-ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਸਿੰਹਿਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਖਤਰਾ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਅੰਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਡਾਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਰਲੇ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਪਤ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਚਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਅਗਲੇ ਕਦਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
लङ्कादर्शनं तथा रात्रौ सूक्ष्मरूपेण प्रवेशोपायचिन्तनम् (Vision of Lanka and Strategy for Nocturnal Entry)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਰਵਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਲੰਕਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਗਰੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਉਪਵਨ, ਸਰੋਵਰ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤਾਲਾਬ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ-ਉਦਿਆਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਖਾਈਆਂ, ਸੁਵਰਨ ਪ੍ਰਾਕਾਰ, ਉੱਚੇ ਮਹਲ, ਧਵਜ, ਤੋਰਣ ਅਤੇ ਦੇਵਪੁਰੀ ਵਰਗੀ ਸ਼ੋਭਾ। ਪਰ ਇਸ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ, ਲੰਕਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਭੋਗਵਤੀ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਗੁਫਾ ਨਾਲ। ਦੂਤ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਯੁੱਧ ਇੱਥੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਇਤਨੀ ਚੌਕਸੀ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਵੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਾਨਰ ਹੀ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਫਲਤਾ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਖੋਜ ਕਰਨੀ। ਚੰਦਰੋਦਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਾਤਰੀ-ਕਾਲ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
लङ्काप्रवेशः — Hanuman Enters Lanka and Encounters Laṅkā-devatā
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਲੰਬਾ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਤੇ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਨਗਰੀ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੁਵਰਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਫਰਸ਼, ਵੈਦੂਰਯ ਦੇ ਮੰਚ ਤੇ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਗੂੰਜਦੀ ਸੰਗੀਤ-ਧੁਨ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅੰਗਣ। ਉੱਚੇ ਉਪਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਅਮਰਾਵਤੀ ਅਤੇ ਵਸਵੌਕਸਾਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਗਰੀ ਕਿੰਨੀ ਅਭੇਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਲੰਕਾ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ/ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਨੁਮਾਨ ਮਾਪੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੈ। ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਕਾ-ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਾਨਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੰਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਦੀ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
लङ्काप्रवेशः — Hanuman’s Stealth Entry and Survey of Lanka
ਲੰਕਾ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਰਖਵਾਲੀ ਦੇਵੀ (ਕਾਮਰੂਪিণੀ) ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੀਮਾ-ਦੀਵਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੈਰੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਰਣਨੀਤਿਕ, ਗੈਰ-ਆਡੰਬਰਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਲੰਕਾ ਦਾ ਧੁਨੀ-ਅਤੇ-ਰਚਨਾ-ਚਿੱਤਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ: ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪੁਸ਼ਪ-ਸਜਾਵਟਾਂ, ਹੀਰੇ ਜੜੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਤ ਭਿੱਤਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਆਕਾਸ਼-ਰੇਖਾ। ਹਨੁਮਾਨ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਮਧੁਰ ਗੀਤ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਪੈਜਣੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਤਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸ-ਪਰਿਹਾਸ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਮੰਤਰ-ਜਪ, ਸਵਾਧਿਆਯ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਤੁਤੀ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧੀ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਜਟਿਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਜਾਂਚ ਵਧਦੀ ਹੈ: ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਦੈਤ-ਸੈਨਿਕ ਕਤਾਰਬੱਧ ਹਨ, ਮੱਧ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾਸੂਸ ਤਾਇਨਾਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਧੁਜਾਂ ਤੇ ਆਕਾਰ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਦਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਜ-ਕਿਲਾਬੰਦ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ: ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ, ਸੁਵਰਨ ਤੋਰਣ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਖਾਈ-ਸਰੋਵਰ, ਘੇਰੂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ—ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੜੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਇਥੋਂ ਉਹ ਅਗਲੇ ਚਰਨ ਲਈ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
चन्द्रप्रकाशे लङ्कानिरीक्षणम् — Moonlit Survey of Lanka and the Unfound Sita
ਸਰਗ 5 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਲੰਕਾ-ਟਹਿਣੀ ਚੰਦਨੀ ਦੇ ਲੰਮੇ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਛਤਰੀ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਣ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਲੰਕਾ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਦਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਝਗੜਦੇ, ਡੀਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ ਅਤੇ ਬਲ-ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕਿਤੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁੱਤੀਆਂ, ਕਿਤੇ ਹੱਸਦੀਆਂ, ਕਿਤੇ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀਆਂ, ਕਿਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਤਾਰਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਯੁਤ-ਸਮ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਵ੍ਯ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ। ਨਗਰੀ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ—ਧਨੁਸ਼ ਤਣੇ ਹਨ, ਯੋਧੇ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਚੀਂਘਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇੰਨੀ ਖੋਜ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਅਟੱਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
ਸਰਗ 6 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੇ ਪਰ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਕਾਮਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਲਾਘਵ (ਫੁਰਤੀ) ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਲਾਲ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਚੀਰਾਂ, ਚਾਂਦੀ-ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੋਰਣ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੱਖ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ, ਨਗਾਰਿਆਂ, ਸ਼ੰਖਾਂ ਤੇ ਯਜਨ-ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧੁਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਕਸ਼ਸ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਹਸਤ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ, ਕੁੰਭਕਰਣ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਆਦਿ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਮਹਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਪਹਿਰੇਦਾਰ, ਦਲ-ਬਲ, ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ-ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਯੁੱਧ-ਹਾਥੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਨੇ, ਰਤਨਾਂ, ਭਾਂਡਿਆਂ, ਪਾਲਕੀਆਂ, ਵਿਹਾਰ-ਮੰਡਪਾਂ ਅਤੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਉਪਵਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਟਹਿਣੀ-ਜਾਂਚ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹੋਵੇ—ਵੈਰੀ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਹੀ ਅੰਕਲਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਧਰਮਿਕ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣਾ, ਅਰਥਾਤ ਬਿਨਾ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ।
पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਲੰਕਾ ਦੀ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਨਿਕਟੋਂ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਦੂਰਯ (ਬਿੱਲੀ-ਅੱਖ ਮਣੀ) ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕੋਠੀਆਂ ਦਾ ਘਣਾ ਜਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਗੂੰਥੇ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੰਖਾਂ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ, ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਡਪ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਗਾਰ, ਅਤੇ ਅਟਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਏ ਛੱਜੇ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘਰ ਧਨ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਨੋ ਦੇਵ-ਸ਼ਿਲਪੀ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਦਭੁਤਤਾ ਰਾਵਣ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਇਕ ਅਤੁੱਲ ਸੁਵਰਨ ਮਹਲ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਅਤੇ ਬੱਦਲ-ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੀ ਸਜਾਵਟ ਚਿੱਤਰਮਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਪਹਾੜ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਪੁਸ਼ਪ, ਸਰੋਵਰ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਉਪਵਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪੰਛੀ, ਨਾਗ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਇਸ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਪਹਾੜ-ਸਮਾਨ ਮਹਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੌੰਦਰਯ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਦੀ ਤਤਕਾਲਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
पुष्पकविमानदर्शनम् (Vision of the Pushpaka Aerial Chariot)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਲੰਕਾ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹੋਏ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਰਣਨਾਤਮਕ ਹੈ: ਵਿਮਾਨ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ, ਹੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੁਵਰਨ ਦੀ ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ-ਕਾਰੀਗਰੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਸਧਾਰਣ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਇਹ ਵੀ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਜਾਂ ਅਮੁੱਲ ਨਹੀਂ—ਹਰ ਅੰਗ ਅਤਿ-ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਨੂਠਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਮਾਨ ਮਾਲਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ—ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਭਯਾਨਕ ਭੂਤ-ਗਣ (ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ) ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਬਸੰਤ ਦੀ ਮਾਧੁਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦੀ ਅਤਿ-ਵੈਭਵਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼—ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ—ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
पुष्पकविमानवर्णनम् — Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਰਾਖਸ਼-ਰਾਜਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਵਾਸ-ਭਵਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹਲ-ਸੰਕੁਲ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਤੇ ਕਾਵ੍ਯਾਤਮਕ ਚਿੱਤਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਬਣਾਇਆ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮਿਕ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ (ਧਰਮਸੰਗਤ ਅਧਿਕਾਰ ਬਨਾਮ ਹਿੰਸਕ ਹੜਪ) ਨੈਤਿਕ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ, ਸਫਟਿਕ, ਨੀਲਮ, ਮੂੰਗਾ, ਮੋਤੀ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਸਤੰਭਾਂ, ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਮੰਚਾਂ, ਅਤੇ ਧੂਪ-ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਭੋਜਨ-ਮਦਿਰਾ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਲੰਕਾ ਦੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅਧਰਮੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਵਨ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰੰਗ-ਰਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੱਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਮਲਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਧਰਮਸੰਗਤ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੀਤਾ ਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਇੱਛਾਪੂਰਵਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਨਾਲ ਅਪਹਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ‘ਅਨਾਰ੍ਯ’ ਕਰਤੂਤ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਤੀਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम् (Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਗੁਪਤ ਚਰ ਵਾਂਗ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਕਕਸ਼ ਦੀ ਅਤਿ-ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸਫਟਿਕ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਪਲੰਗ, ਸੁਵਰਨ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਦੀਵੇ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਮਾਨ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਕਥਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੁਖ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ-ਸਹਿਤ ਸੰਧਿਆ-ਰੰਗ ਅਕਾਸ਼, ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਦੇਹ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੀ ਸੱਪ-ਸਮਾਨ ਘੁਰਘੁਰਾਹਟ ਸੁਣ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪਲ ਭਰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਰਮ ਦੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ—ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਪਏ ਹਨ; ਰਾਤ ਦੇ ਰੰਗ-ਰਲਿਆਂ ਤੋਂ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਮੰਦੋਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪਲ ਭਰ ਸੀਤਾ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸರ್ಗ ਰਾਜਸੀ ਅਤਿਭੋਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਜੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਪਰਖ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੇ ਗੁਪਤ-ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦੇ ਮੋਟੀਫ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
रावणान्तःपुर-पानभूमि-विचयः (Hanumān’s Survey of Rāvaṇa’s Inner Palace and Banquet Hall)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨੈਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਟਹਿਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਤਰਕਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਨਾਰੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨੀਂਦ, ਸਿੰਗਾਰ, ਭੋਜਨ-ਵਿਲਾਸ ਜਾਂ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਨਾਹ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਖ ਨੂੰ—ਭਾਵੇਂ ਦੇਵ-ਰਾਜ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ—ਚਾਹੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਨਭੂਮੀ (ਭੋਜਨ-ਮਦਿਰਾ-ਮੰਡਪ) ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ: ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਸ-ਵਿਆੰਜਨ, ਲੇਹ੍ਯ-ਪੇਯ-ਭੋਜ੍ਯ ਪਦਾਰਥ, ਰਾਗਸ਼ਾਡਵ ਵਰਗੇ ਸ਼ਰਬਤ, ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ-ਸਫਟਿਕ ਦੇ ਪਾਤਰ, ਵਿਖਰੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਫਲ, ਢੁੱਲੇ ਪਾਨੀਏ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਸਜੇ ਸੇਜ-ਆਸਨ ਕਿ ਅੱਗ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਮੰਡਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰੰਗਰਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੱਤੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੱਖਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਤਦ ਧਰਮ-ਸੰਕੋਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾਏ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਕਿਤੇ ਅਧਰਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਹਨੁਮਾਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਮ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਪਾ ਕੇ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਨਭੂਮੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹਲ-ਸੰਕੁਲ ਅੰਦਰ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਖੋਜ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸੀਤਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੰਗਾਲਦਾ ਹੈ—ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁੰਜ, ਚਿੱਤਰ-ਮੰਡਪ, ਸ਼ਯਨ-ਗ੍ਰਿਹ, ਭੋਜਨ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਕ੍ਰੀੜਾ-ਕੱਖ, ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਭੂਗਰਭ ਕੋਠੜੀਆਂ, ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਅੰਦਰ ਗੁੱਥੇ ਨਿਵਾਸ—ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਥਾਂ ਅਣਖੋਜੀ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨਨ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਸ਼ਨ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਭਯ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਕਾਰਨ ਮਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਾਂਬਵਾਨ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਸਮੇਤ। ਨੈਤਿਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤਿਆਗ ਕੇ “ਅਨਿਰਵੇਦ” (ਅਨੁਤਸਾਹ-ਰਹਿਤਤਾ/ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ) ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਤਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਨਕ-ਨੰਦਿਨੀ ਅਤੇ ਰਾਘਵ-ਪ੍ਰਿਆ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਦੁੱਖ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਪ੍ਰਯਾਸ ਹੀ ਮਾਰਗ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च (Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀਬੱਧ ਖੋਜ ਇੱਕ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥ ਤੋਂ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸੀਮਾ-ਦੀਵਾਰ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਕੂਦ ਕੇ ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਭਵਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਤਦ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਣ ਗਿਣਦਾ ਹੈ—ਅਪਹਰਨ ਵੇਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਣਾ, ਮਾਰੇ ਜਾਂ ਖਾਧੇ ਜਾਣਾ, ਰਾਮ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ, ਜਾਂ ਪਿੰਜਰੇ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਕੈਦ ਹੋਣਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਨੁਮਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਸੁਨੇਹੇ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਰਾਣੀਆਂ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਰੁਮਾ, ਤਾਰਾ, ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਤੱਕ ਉੱਤੇ ਵਿਪਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ, ਜਲ-ਸਮਾਧੀ ਜਾਂ ਉਪਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਅਤੇ “ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ” ਵਾਲੀ ਮੰਨ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸ਼ੋਕਵਾਟਿਕਾ ਨੂੰ ਅਜੇ ਨਾ ਖੰਗਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਥਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਵੀਂ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਉਪਵਨ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਉਸ ਬਾਗ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਵਾਲੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਬਾਰੇ ਅਗਾਹੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
ਸਰਗ 14 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਮਹਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਗੁਪਤ ਖੋਜ ਲਈ ਅਸ਼ੋਕਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਰੁੱਖ ਹਿੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਪੁਸ਼ਪ-ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਗ ਬਸੰਤ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਰੂਪਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰੇ ਜੂਆਰੀਆਂ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਵਿਖਰੀ ਕੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਨਵਯੁਵਤੀ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਇਸ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਉੱਥੇ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਮਣੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਜੜੇ ਫਰਸ਼; ਰਤਨ-ਸੋਪਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ; ਸਫਟਿਕੀ ਪਾਵੜੀਆਂ, ਕਮਲ-ਕੁੰਜ ਅਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀ; ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਮਹਲ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੁਵਰਨ ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੁਵਰਨ ਮੰਚ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੁੰਗਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਝੰਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ੁਭ ਜਲਾਸ਼ਯਾਂ ਕੋਲ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਘਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਣੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
अशोकवनिकायां सीतादर्शनम् (Sita Seen in the Ashoka Grove)
ਇਸ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਵਨ ਦੀ ਅਲੰਕਾਰ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੰਦਨ ਤੇ ਚੈਤਰਰਥ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਦਿਆਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸ਼ੋਕ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਬਾਗ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚੈਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਜਿਹਾ ਉੱਚਾ ਭਵਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਸਹਸ੍ਰ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਆਧਾਰਿਤ, ਕੈਲਾਸ-ਸਮ ਪਾਂਡੁਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਵਾਲ-ਸੋਪਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤਪਤ ਕਾਂਚਨ-ਵੇਦਿਕਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਮੈਲੀ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰਣ ਕੀਤੀ, ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼, ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਦੀ ਇੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਕ-ਅਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਲੌ, ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਚੰਦ੍ਰ-ਕਾਂਤੀ, ਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੀ ਉਪਮਾ ਆਦਿ। ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ‘ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹੈ’ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਆਭੂਸ਼ਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਵਸਤ੍ਰ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਥਾ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਕੜੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸਰਗ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਦੂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ-ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
षोडशः सर्गः (Sarga 16): Hanumān’s Recognition of Sītā and Renewed Lament
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਪਰਖ ਕੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਮੁੜ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਣਨੀਤਿਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਧੀਰਜਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ‘ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਕਾਰਨ’ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਾਲੀ ਦਾ ਵਧ, ਕਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਰਾਧ ਦਾ ਸੰਹਾਰ, ਅਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸਿਰਾ, ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਲੰਘਣ ਅਤੇ ਲੰਕਾ-ਸਰਵੇਖਣ ਨੂੰ ਸੀਤਾ-ਉਧਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਉਲਟ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਯੁੱਧ ਵੀ ਧਰਮਸੰਗਤ ਹੈ। ਸਰਗ ਸੀਤਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ, ਹਲ ਦੀ ਲਕੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਜੇਠੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਕਮਲ ਦੇ ਤੂੜੇ ਨਾਲ ਝੁਲਸਣ, ਵਿਛੁੜੀ ਚਕਰਵਾਕੀ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ-ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਚੰਦਨੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਵਿਯੋਗ-ਸ਼ੋਕ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਲੁਕ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
सप्तदशः सर्गः — Hanuman Beholds Sita in the Ashoka Grove
ਇਸ ਸੱਤਰ੍ਹਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਸ਼ਾਂਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਮਿਕ ਭੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੀਤਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਖੁਦ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਧਰਮ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਹਨੁਮਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦੀ ਰਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦਾ ਘਣਾ ਘੇਰਾ ਹੈ—ਵਿਕਰਾਲ ਆਕਾਰ, ਪਸ਼ੂ-ਮੁਖੀ ਮਿਲਾਪ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਸ਼ੂਲ ਤੇ ਮੁਦਗਰ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰ—ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਤਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਡਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹੇਠਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਤੇਜਹੀਨ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਮਲੀਨ, ਸ਼ੋਕ-ਵਿਹਲ, ਪਰ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਧਰਮ-ਦੀਪਤ। ਉਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਉਲਕਾ, ਸ਼ਰਦ-ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੰਦ, ਅਤੇ ਨਾ ਵੱਜੀ ਵੀਣਾ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਸੰਯਮਿਤ ਹੈ—ਰਾਹਤ ਦੇ ਅੰਸੂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ।
अष्टादशः सर्गः (Sarga 18): रावणस्य प्रमदावनप्रवेशः — Ravana’s entry into the women’s grove
ਹਨੁਮਾਨ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਢਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲੀ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਲਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਬੇਤਰਤੀਬ ਹਨ, ਮਨ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਲੁਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਾਵਣ ਰੁੱਖਾਂ, ਸਰੋਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨ-ਸੁਵਰਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਅਸ਼ੋਕਵਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀਵੇ, ਪੱਖੇ, ਜਲ-ਘੜੇ, ਆਸਨ, ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨੀ ਵਰਗੀ ਛਤਰੀ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਨੀਂਦ ਤੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦੀਆਂ, ਬੱਦਲ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਜਣੀਆਂ ਤੇ ਕਮਰਬੰਦਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਲ-ਭਿੱਜੇ ਅਨੇਕ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ—ਕਾਮੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਮਦਮਸਤ, ਮਾਨੋ ਕਾਮਦੇਵ ਸਮਾਨ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਮੁੜ ਉਪਵਨ ਅੰਦਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਲ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧਰਮ-ਸਤੀਤਵ ਦੇ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਦੀ ਘੜੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
सीताव्यथा-वर्णनम् / Sītā’s Distress and Rāvaṇa’s Attempt at Coercive Allurement
ਸਰਗ 19 ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰੰਥ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਪਹਰਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਮੰਗਲ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਮੰਦ ਪਈ ਕੀਰਤੀ, ਤਿਰਸਕਾਰਿਤ ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਘਨਿਤ ਪੂਜਾ, ਟੁੱਟੀ ਆਸ, ਮੁਰਝਾਈ ਕਮਲ-ਲਤਾ, ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੈਨਾ, ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਦਬੀ ਜੋਤ, ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਿਤ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮਿਕ, ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਰਮ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਰਤ, ਸ਼ੋਕ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਭੈ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਪਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਧਨਵਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਲੁਭਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਘਾਤਕ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਵਿਰੋਧ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
रावणस्य सीताप्रलोभनम् (Ravana’s Persuasion and Coercive Courtship of Sita)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਸੋਗ-ਵਿਹਲ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ—ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਪਹਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਉਤੇਜਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਲਾਲਚ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਚੰਦਨ, ਧੂਪ, ਵਸਤ੍ਰ, ਅਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਅਧਿਕਾਰ—ਅੰਤਹਪੁਰ ਉੱਤੇ ਹਕ, ਧਨ-ਧਰਤੀ, ਜਨਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਤੇ ਉਪਹਾਰ—ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਅਤੁਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੌਵਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਰੀਬ, ਵਨਵਾਸੀ ਅਤੇ ਅਸਹਾਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭਰੀ ਮਨਾਵਣੀ ਦੀ ਰੀਤ—ਲੋਭ, ਚਾਪਲੂਸੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ—ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਅਸਵੀਕਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਉਘਾੜਦਾ ਹੈ।
सीताया रावणं प्रति धर्मोपदेशः (Sita’s Dharmic Admonition to Ravana)
ਸਰਗ 21 ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੀ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਸੰਯਮਿਤ ਪਰ ਅਡੋਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤ੍ਰਿਣ (ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਡੀ) ਰੱਖ ਕੇ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਤਦਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਭੈਣ ਸਮਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਧਰਮੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਟੁੱਟ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ। ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਹ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ—ਇਹੀ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਯੁੱਧਾਗਮਨ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਗੱਜਣ ਵਰਗੀ ਟੰਕਾਰ, ਲੰਕਾ ਉੱਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਅਟੱਲ ਉਧਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਵਾਮਨ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਪਹਰਨ ਦੀ ਕਾਇਰਤਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਤੋਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।
रावणस्य तर्जनं सीताया धर्मोक्तिः (Ravana’s Threats and Sita’s Dharma-Centered Reply)
ਸਰਗ 22 ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਝਾੜ ਤੋਂ ਭੜਕ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਅਲਟੀਮੇਟਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕੇ—ਸਮਝਾਉਣਾ, ਲਾਲਚ ਦੇਣਾ, ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ—ਵਰਤਣ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਨੇ ਚੁੱਪ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਾਸਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਅਟੁੱਟ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਗਵਾ ਵਰਗੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਰਾਵਣ ਲਈ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਧਾਨਯਮਾਲਿਨੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਜੀ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।
राक्षसी-भर्त्सना (The Demonesses’ Coercive Counsel to Sītā)
ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਧਾ ਦਬਾਅ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਾਣੇ-ਮਿਹਣੇ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਗੌਰਵ ਗਿਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਰਵਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਵਸ ਤੋਂ ਰਾਵਣ—ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੈਯ ਯੋਧਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਇੰਦਰ, ਨਾਗਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਏਕਜਟਾ, ਹਰਿਜਟਾ, ਪ੍ਰਘਸਾ, ਵਿਕਟਾ ਅਤੇ ਦੁਰਮੁਖੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਲੀਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਦੇ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਸੁਖ, ਕਦੇ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਦੇ ਇਹ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਸੂਰਜ ਤੇ ਪਵਨ ਵੀ ਡਰ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਝੂਠੀ ਭਲਮਨਸਾਹਤ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—“ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਲੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੌਤ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸರ್ಗ ਧਰਮ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਡਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਬਲਾਤਕਾਰਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚਲਾ ਨੈਤਿਕ ਵਿਰੋਧ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਇਕਾਂਤਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
सीताभर्त्सना — The Ogresses’ Threats to Sita and Her Vow of Fidelity
ਸਰਗ 24 ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੇਠ ਕਈ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵੇ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਔਰਤ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ। ਸੀਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਰਾਮ ਰਾਜਹੀਣ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਉਹ ਹੀ ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਤੀ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਚੀ-ਇੰਦਰ, ਅਰੁੰਧਤੀ-ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ-ਸਤਿਆਵਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਾਨ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ 'ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਢਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਿਮਸ਼ੁਪਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਨੂੰਮਾਨ ਲੁਕ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
सीताविलापः (Sita’s Lament amid Rākṣasī Threats)
ਸਰਗ 25 ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਠੋਰ ਧਮਕੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਕੰਬਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਣਨ ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੀਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਭੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹਿਰਣੀ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਢਹਿ ਗਿਆ ਕੇਲਾ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਅਤੇ ਸੱਪ ਵਰਗੀ ਲਟ—ਜੋ ਡਰ ਨੂੰ ਦੇਹਕ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਸਾਂ—ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ—ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਨੀਤੀ-ਵਾਕ ਵਰਗੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਵਿਰਲੀ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜੀਵਨ ਅਸਹਿ ਲੱਗੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਦ ਨੂੰ ਉਹ ਲੰਬੀ ਧਰਮ-ਪਰੀਖਿਆ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਸਰਗ ਉਸ ਦੀ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਖਸ਼-ਵਿਵਾਹ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਇਕਾਂਤ, ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਮਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲਤਾ।
सीताविलापः — Sita’s Lament and Prophecy of Lanka’s Ruin
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਲੰਮਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਲਾਪ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਧਮਕੀ ਹੇਠ ਉਹ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਮੁਖ ਨਿਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਚਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਘਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਠੁਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੂਹੇਗੀ; ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕੱਟੇ ਜਾਣਾ, ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਸੜ ਜਾਣਾ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮੰਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਦੇਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਕਦੇ ਡਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਮਨ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਵੀਰਾਧ ਦੇ ਵਧ ਵਰਗੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪੂਰਵ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਲੰਕਾ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਅਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਲੰਕਾ ਦੀ ਨਿਕਟ ਭਵਿੱਖੀ ਉਜਾੜ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਚਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆ, ਗਿਦੜ-ਗਿੱਧਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਘਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਸਤਿਤਵਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਤੱਕ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ‘ਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਖਸ਼ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਦੰਡਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
त्रिजटास्वप्नवर्णनम् (Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal)
ਸੀਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤਿਰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਦ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਪਰ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਵੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਦੰਦ-ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਾਲਕੀ, ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ। ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ ਬੈਠੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਰਗੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਪਨਾ ਰਾਵਣ ਲਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ, ਮੱਤਾ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਯਮ-ਦਿਸ਼ਾ (ਦੱਖਣ) ਵੱਲ ਘਸੀਟਿਆ ਹੋਇਆ; ਕਦੇ ਸੂਰ/ਗਧੇ ਵਰਗੇ ਨੀਚ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਗੰਦਗੀ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ। ਇਹ ਨਿਮਿੱਤ ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਵੇਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਉੱਚਾ, ਜੈ-ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਘ੍ਰ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜੈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ, ਸਮਝੌਤਾਵਾਦੀ ਬੋਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨੇਤਰ/ਅੰਗ ਦਾ ਫੜਕਣਾ, ਜੰਘ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਪੰਛੀ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਫਲ ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਬਰ ਤੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਵੱਲ ਮੋੜ।
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
ਸਰਗ 28 ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਧਮਕੀਆਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਗਏ ਹਾਥੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸ਼ਿਮਸ਼ੁਪਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੰਬੀ ਗੁੱਤ ਨਾਲ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਫੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
निमित्तप्रादुर्भावः — Auspicious Omens Arise for Sita
ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੱਰਗ 29 ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਅੰਦਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨਿਰਾਨੰਦ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ-ਨਿਮਿੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਦੀ ਹੈ; ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ—ਜੋ ਕਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਮ ਦੀ ਤਕੀਆ ਸੀ—ਕੰਬਦੀ ਹੈ; ਖੱਬੀ ਜੰਘ ਧੜਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨਾਲ ਪੁਨਰਮਿਲਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧੂੜ ਨਾਲ ਮਲਿਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਛਟਾ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਰਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਗਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਮਿੱਤ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਉਸ ਦੀ ਉੱਠਦੀ ਆਨੰਦ-ਧਾਰਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਉਸ ਬੀਜ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤਾਪ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਪਰ ਵਰਖਾ ਪੈਣ ਨਾਲ ਫਿਰ ਜੀ ਉੱਠੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦਾ ਮੁਖ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ; ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਭੈ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਆਨੰਦ-ਦੀਪਤ ਧੀਰਜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਸ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਰਵਾਈ ਲਈ ਕਥਾ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
हनुमता सीतासंवादोपायचिन्ता — Hanuman’s Deliberation on How to Address Sita
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਦੂਤ-ਧਰਮ (ਦੂਤ-ਨੀਤੀ) ਦੀ ਸੁਖਮ ਚਿਤ੍ਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦਮ-ਕਦਮ ‘ਤੇ ਜੋਖਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲਿਆਂਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਡਰ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਿਆ ਰੂਪ ਸਮਝ ਬੈਠੇ—ਅਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ, ਕੈਦ ਅਤੇ ਐਸੀ ਥਕਾਵਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘ ਕੇ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਰਾ ਸੰਕਟ ਹੈ: ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਵੈਦੇਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਣਸਮੇਂ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਨ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨਿਰਣੈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ, ਕੋਮਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਸੁਣ ਸਕੇ।
सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः — Hanuman’s Sweet Address to Sita and Sita’s Recognition
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁ-ਵਿਧ ਚਿੰਤਾ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ, ਭਰੋਸਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਧਨੁਰਧਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸਹੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਨਵਾਸ, ਜਨਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖਰ-ਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧੀ ਕਰਤੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਇਆ—ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧੋਖੇ—ਦੁਆਰਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਮਰੂਪੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਚੌਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਲਈ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਆਪਣੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਲੰਘਨ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਉਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਿਹਾਰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੁ-ਪੁਤਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਖਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਆਨੰਦ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Sundarakāṇḍa Sarga 32 — Sītā’s Perplexity and Recognition of Hanumān
ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਸਾਕਾਤ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪਲ ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਇਕ ਕਪਿ-ਵੀਰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ—ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਤੇ ਫਿੱਕੇ/ਚਿੱਟੇ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਵਿਹਲ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਡਰ, ਕਦੇ ਮੂਰਛਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਉਹ ਝੂਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਸ਼ਕੁਨ ਹੈ ਜਾਂ ਭਰਮ—ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ “ਪੂਰਨਿਮਾ-ਮੁਖ” ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਤਰਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੋਰਥ (ਇੱਛਾ) ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤਾਂ ਸਾਕਾਰ ਦੇਹ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਣੀ, ਰਾਜ-ਸੱਤਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ/ਵਾਚਸਪਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ/ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ—ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਾਨਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਣ। ਇਹ ਸರ್ಗ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ-ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ—ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
ਸਰਗ 33 ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਅੰਦਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵ੍ਰਿੱਖ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਵਿਨੀਤ (ਸੰਯਤ, ਅਭੈ-ਰਹਿਤ) ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਣਿਪਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਤਿਕਾਰਪੂਰਕ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰੀਖਣ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅੰਸੂ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਦੇਵੀ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਲੱਛਣ-ਗੁਣ ਰਾਜਕੁਲ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪਰਖ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਨਸਥਾਨ ਤੋਂ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਅਪਹ੍ਰਿਤ ਸੀਤਾ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹੋ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਧੀਰਜ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰਿਚਯ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਜਨਕ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ, ਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ, ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਵਿਘਨਿਤ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠ ਧਰਮ-ਚਰਿਤ੍ਰ, ਰਾਜ-ਵਸਤ੍ਰ ਤਿਆਗ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਤਪਰਤਾ, ਵਨ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਅਪਹਰਨ ਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਕਥਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
सीताहनूमद्भाषणम् — Sita Tests the Messenger; Hanuman Offers Reassurance
ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਰਾਵਣ ਹੀ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧੋਖਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਕਾਮ-ਰੂਪਤਾ (ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੁਕਸ਼ਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲੀਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਆਦਰਸ਼ ਦੂਤ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਕੁਸ਼ਲ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਭਰੋਸਾ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼—ਸੁਪਨਾ ਜਾਂ ਸੱਚ, ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਸਚੇਤਤਾ—ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਕਾ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸৰ্গ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਰਖ ਕਠੋਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਬਚਨ ਬਿਨਾ ਬਲ ਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
रामलक्षणवर्णनम् (Description of Rama and Lakshmana; Alliance Narrative to Sita)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਰਾਮ-ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਧੀਰਜ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮਾਣਯੋਗ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਗਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਪਾਲਕ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ, ਰਾਜਨੀਤੀ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਹ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ “ਵਰਣਨ-ਪ੍ਰਮਾਣ” ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਿਸ਼੍ਯਮੂਕ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਹਨੁਮਾਨ ਪਰਿਚਯ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਖ਼ਾ-ਭਾਵ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵਾਲੀ-ਵਧ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਖੋਜ ਲਈ ਸੰਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ-ਦਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਦੱਖਣੀ ਖੋਜ—ਅੰਗਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਪਾਤੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਕਿ ਸੀਤਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘ ਕੇ ਲੰਕਾ ਜਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਦੂਤ ਅਤੇ ਵਾਯੁ-ਪੁਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਕਟ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਧਾਰ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਤਰਕ ਅਤੇ ਪਛਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
सीताप्रत्यय-प्रदानम् (Sita’s Recognition and Reassurance by the Envoy)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਦੂਤ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਰਾਣੀ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ’—ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ—ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੁਚੱਜੇ ਦੂਤ-ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਦੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਅੰਕਿਤ ਮੁਦ੍ਰਿਕਾ (ਅੰਗੂਠੀ) ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦਾ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਦੇਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸੌ ਯੋਜਨ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ‘ਕੱਚਿਤ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਲਿਆਣ-ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਰਾਮ ਦੀ ਧੀਰਜ-ਅਵਸਥਾ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਉਪਾਯ (ਦੋਹਰਾ/ਤਿਹਰਾ), ਮਿੱਤਰਤਾ-ਸੰਧੀਆਂ, ਦੈਵੀ ਕਿਰਪਾ, ਅਤੇ ਭਰਤ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਵੱਡੀ ਵਾਨਰ-ਭਾਲੂ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਸਮਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦੇ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਤਪਸਵੀ ਸੰਯਮਤਾ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਵਿਯੋਗ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਸੀਤਾ-ਨਾਮ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਚਾਰਣ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਸਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਯਤਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਪਥ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ-ਵਚਨ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਨਰਮਿਲਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
हनूमत्सीतासंवादः — Hanuman’s Offer of Rescue and Sita’s Dharmic Refusal
ਸੀਤਾ ਹਨੂਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਯੋਗ-ਦੁਖ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਜੈ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਤਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਸਮੇਂ-ਸੀਮਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਅੰਦਰੋਂ ਮਿਲੀ ਸਲਾਹ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਨਾਲਾ (ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਧੀ) ਰਾਹੀਂ ਆਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਮੇਤ। ਹਨੂਮਾਨ ਤੁਰੰਤ ਉਧਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ—ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੰਕਾ ਤੱਕ ਨੂੰ ਢੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਹਨੂਮਾਨ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਯੋਜਨਾ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਉੱਡਦਿਆਂ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਡਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਕੇਵਲ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਯਸ਼-ਮਰਯਾਦਾ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਆਪ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਨਿਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਨੂਮਾਨ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਲੰਕਾ ਲਿਆਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਵਿਯੋਗ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਤਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇ।
अभिज्ञानप्रदानम् — The Token of Recognition (Chūḍāmaṇi) and the Crow Episode Recalled
ਸਰਗ 38 ਵਿੱਚ ਉਧਾਰ-ਅਭਿਆਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਮ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ (ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਯਾਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇਂਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਨੇੜੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਤਟ ਦੇ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਇਕ ਗੁਪਤ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਕਾਂ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਟ ਮਾਰੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਜਾਗਣ, ਦਰਭਾ ਦੀ ਤੀਲੀ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਨ, ਕਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਅੰਧੀ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਇਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਇਕ ਕਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਚਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਪਹਰਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਦੰਡ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ? ਹਨੁਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਸ਼ੁਭ ਚੂਡਾਮਣੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ ਵਜੋਂ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਹਨੁਮਾਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ ਰਤਨ ਸਵੀਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
अभिज्ञानमणि-प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita
ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੇ ਇਸ ਸर्ग ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਤ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਜ਼੍ਞਾ (ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਣੀ/ਅੰਗੂਠੀ-ਸਮਾਨ ਰਤਨ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤਿ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੈਰੀਅਤ ਦੱਸਣ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ ਬਚਨ ਧਰਮ-ਉਤਪਾਦਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਧਾਰ ਕੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੁੱਲ ਹੈ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਨਰ-ਭਾਲੂ ਦਲ शीਘ੍ਰ ਆਉਣਗੇ; ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਠਹਿਰਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸੈਨ੍ਯ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਬਾਰੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦੇ ਕੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ शीਘ੍ਰ ਆਉਣਗੇ, ਲੰਕਾ ਦਾ ਨਾਸ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਧੈਰ੍ਯ-ਵਰਧਨ ਨੂੰ ਧਰਮਯੁੱਧ ਅਤੇ ਉਧਾਰ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
अभिज्ञानदानम् / The Gift of Recognition (Sita’s Token and Resolve)
ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਕਰੁਣਾ-ਭਰੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰ ਸਕੇਗੀ; ਰਾਵਣ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਸਹਿਣ ਮਨੋਦਬਾਅ ਉਸ ਲਈ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਬੰਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਸਹੁੰ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਤਪ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੰਪਰਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੇ; ਜੰਗ ਦਾ ਪਲਟਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਭਸਮ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਮੁੜ ਲਿਆਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਮ ਲਈ ਹੋਰ ‘ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ’ (ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵਧੇ। ਸੀਤਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਛਾਣ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਚੂੜਾਮਣੀ (ਕੇਸ਼-ਰਤਨ) ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਡਣ ਲਈ ਦੇਹ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸੀਤਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਭੇਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਰਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਉਧਾਰ ‘ਸ਼ੋਕ-ਸਾਗਰ’ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
प्रमदावनविध्वंसः | The Devastation of the Pleasure-Garden (Ashoka Vatika)
ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੀਤੀ ਦੇ ਉਪਾਯ—ਸਾਮ (ਸਮਝੌਤਾ), ਦਾਨ (ਉਪਹਾਰ) ਅਤੇ ਭੇਦ (ਫੁੱਟ)—ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਲ-ਅਹੰਕਾਰੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੇਵਲ ਦੰਡ/ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਢਿਲਾਈ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ। ਮੁੱਖ ਸਫਲਤਾ (ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ) ਨੂੰ ਅਛੁੱਤਾ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਹ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸੈਨਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦੀ ਨੰਦਨ-ਸਮ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ “ਸੁੱਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ” ਵਿਧਵੰਸ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਤ੍ਰਿਸੂਲਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਨਿਕਲਣ। ਫਿਰ ਉਹ ਰੁੱਖ ਉਖਾੜ ਕੇ ਡਾਹੁੰਦੇ, ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੇ ਬਣਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਛਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬਾਗ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਵਿਵਸਥਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਕਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਰੋਸ ਦਿਵਾ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੁਆਰ ਤੇ ਡਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ—ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
द्विचत्वारिंशः सर्गः (Sarga 42): Omens in Laṅkā, Report to Rāvaṇa, and the Kinkara Assault
ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰੋਣ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵਰਗੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਬੁਰੇ ਸ਼ਗਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਹੋਇਆ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਘੁਸਪੈਠੀਏ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਨਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਨੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਆਰਾਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ 'ਕਿੰਕਰਾਂ' (ਯੋਧਿਆਂ) ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਤੋਰਣ (ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਭਾਰੀ ਛੜ (ਪਰਿਘ) ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਚੇ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਖਬਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵਣ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ।
चैत्यप्रासाद-विध्वंसः (Destruction of the Chaitya Palace and Hanuman’s Proclamation)
ਕਿੰਕਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਵਨ ਦਾ ਵਿਧਵੰਸ ਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵਾਲੇ ਸਮਾਨ ‘ਚੈਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਅਜੇ ਅਖੰਡ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਮੇਰੁ-ਸ਼ਿਖਰ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਾਂ ਥੱਪੜ ਮਾਰਨ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਗੁੰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੈ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਵਿਜੈ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਦਾਸ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹਾਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਅਤਿਸ਼ਯ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤਿਬਲ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹਾਂ। ਇਹ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਚੈਤ੍ਯ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸੌ ਰਾਕਸ਼ਸ ਭਾਲਿਆਂ, ਖਡਗਾਂ, ਪਰਸ਼ੂਆਂ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਭੀਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਇੱਕ ਸਤੰਭ ਉਖਾੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾ ਕੇ ਐਸਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਗ ਉੱਠ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸੌ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰ-ਕੋਟਿ ਵਾਨਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਹਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਨਾ ਬਲ-ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਅਤੇ ਇਖ਼ਵਾਕੁ-ਨਾਥ ਰਾਮ ਨਾਲ ਵੈਰ ਬਾਂਧਣ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਆਦਿ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
जम्बुमालिवधः (The Slaying of Jambumali)
ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਰਗ 44 ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਬੁਮਾਲੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੈ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਜੰਬੁਮਾਲੀ ਆਪਣੀ ਕਮਾਨ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੋਰਣ (ਗੇਟ) 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨੂੰਮਾਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਕਈ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਟਾਨ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਬੁਮਾਲੀ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੂੰਮਾਨ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ (ਪਰਿਘ) ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਘੁਮਾ ਕੇ ਜੰਬੁਮਾਲੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜੰਬੁਮਾਲੀ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਰੱਥ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਬੁਮਾਲੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ।
मन्त्रिणां सुतयुद्धम् — Battle with the Sons of the Ministers
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਲੰਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ, ਭਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਸ਼ੌਰਯ-ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਲੀ, ਧੁਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣ-ਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਜਿਹੀ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ। ਉਹ ਨਗਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੋਰਨੇ ਉੱਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਓਝਲ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਣ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਵਾਯੁਦੇਵ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਕਟ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਹਥੇਲੀ, ਪੈਰ, ਮੁੱਕੇ, ਨਖਾਂ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਾਸ਼ਾਈ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭੱਜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਹਾਥੀ ਬੇਸੁਰੇ ਚੀਕਦੇ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਟੁੱਟੇ ਰਥ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਹਨ; ਲੰਕਾ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੰਦਨਾਂ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਫਿਰ ਤੋਰਨੇ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਖਿਆ ਉਭਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਬਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
षट्चत्वारिंशः सर्गः — Ravana Deploys Five Generals; Hanuman Destroys the Commanders and the Remaining Host
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਨਰ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ—ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼, ਯੂਪਾਕਸ਼, ਦੁਰਧਰ, ਪ੍ਰਘਸ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰਨ—ਨੂੰ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਗਤੀ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ, ਸੁਗਰੀਵ ਜਾਂ ਜਾਮਬਵਾਨ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ (ਤੋਰਣ) 'ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਦੁਰਧਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਕਾਰ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਉਸਦੇ ਰਥ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਯੂਪਾਕਸ਼ ਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਹਥੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਘਸ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਬਾਕੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਕਾਲ (ਮੌਤ) ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ।
अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha) — Sundarakāṇḍa Sarga 47
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਵੱਲੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਸੇਨਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਮੌਨ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਕਸ਼ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸ਼ ਰਾਜਸਭਾ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸੋਨੇ ਜੜੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਜ ਹੋ ਕੇ ਅੱਠ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੀ, ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਰਥ ਦੀ ਆਕਾਸ਼-ਗਤੀ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ, ਵਿਸ-ਲੇਪਿਤ ਬਾਣ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਮਸਤਕ ‘ਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁੰਦ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਦਾ ਕਰਾਹਣਾ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਣਾ, ਹਵਾ ਦਾ ਠਹਿਰ ਜਾਣਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਣਾ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਅਕਸ਼ ਦੀ ਯੁਵਾਵਸਥਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਪਲ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸੇ ਯੋਗ, ਨੌਜਵਾਨ ਯੋਧੇ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਧਰਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੈ; ਪਰ ਫਿਰ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਣਰੋਕੀ ਵੀਰਤਾ ਅਣਸੰਭਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਅੱਠੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਰਥ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਘੁਮਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪਟਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਯ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਤੇ ਦੇਵਗਣ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਤੋਰਨ-ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਨੋ ਯਮਰਾਜ ਹੋਰ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
इन्द्रजित्प्रेषणम्—ब्रह्मास्त्रबन्धः, हनूमद्ग्रहणं, रावणसभाप्रवेशः (Indrajit’s Deployment—Brahmāstra Binding, Hanuman’s Capture, Entry into Ravana’s Court)
ਅਕਸ਼ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਬਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਯਥਾਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਿਤਾਮਹ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਤੇ, ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਰਥ ਵਿੱਚ, ਹਨੂਮਾਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ਸਵੀ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ‘ਅਮੋਘ’ ਬਾਣ ਵੀ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਹ ਰੋਕ ਸਕਦੇ। ਤਦ ਉਹ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਅਵਧ੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਯਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਣਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰਾਜਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਦੋਂ ਸ਼ਣਵਲਕ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ-ਬੰਧਨ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਤ੍ਰ-ਬੰਧਨ ਹੋਰ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੰਡਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਮੰਤਰੀ-ਵ੍ਰਿਧਾਂ ਤੋਂ ਹਨੂਮਾਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਹਨੂਮਾਨ ਆਪਣਾ ਪਰਿਚਯ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਹਰੀਸ਼ਵਰ’ (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ) ਦਾ ਦੂਤ ਹੈ।
रावणदर्शनम् — Hanuman Beholds Ravana in Court
ਸਰਗ 49 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਅਤੇ ਘਸੀਟ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨਿਆਇਕ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਧੀਰਜ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਰੂਪ ਭਾਰੀ ਅਲੰਕਾਰਿਕਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਸੁਨਹਿਰਾ ਮੁਕੁਟ, ਹੀਰਿਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਅਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਰਚਨਾ—ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਸਿਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਾਇਆ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਉਹ ਮੇਰੁ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ-ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ, ਕਦੇ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਜਗਤ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚੌਰੀਆਂ (ਯਕ-ਪੂੰਛ ਦੇ ਪੱਖੇ) ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸੇਵਕ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ—ਦੁਰਧਰ, ਪ੍ਰਹਸਤ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਨਿਕੁੰਭ—ਗਰਵਿਤ ਤੇ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਅੰਦਰੋਂ ਨੈਤਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਖਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ, ਸ਼ੌਰਯ, ਬਲ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਰਮ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ-ਨਿੰਦਿਤ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਭੂਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਤਨ ਦਾ ਤੀਖਾ ਵਿਰੋਧ ਰਚਦਾ ਹੈ।
रावण-प्रहस्त-हनूमद्वार्ता (Ravana and Prahasta Question Hanuman)
ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੇ ਇਸ ਸર્ગ 50 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੈਦੀ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਦੇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਤੇਜਸਵੀ ‘ਤਾਂਬੇ-ਅੱਖਾਂ’ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਆਇਆ ਨੰਦੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਸੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਦੀ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਆਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼, ਰਾਜ-ਉਦਿਆਨ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਧਮਕੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ। ਪ੍ਰਹਸਤ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ‘ਤੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਹਿਤ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਕੁਬੇਰ/ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਦੂਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਹਨੁਮਾਨ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਬੇਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਹੈ; ਉਹ ਵਾਨਰ-ਜਨਮ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਿਆਨ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ-ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਘਵ ਦਾ ਦੂਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਆਇਆ ਹੈ।
हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः (Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੂਤ-ਵਾਕ੍ਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਅਤੇ ਅਰਥਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਦੂਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਸੇਵਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਹਰਨ, ਰਿਸ਼੍ਯਮੂਕ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਰਾਮ ਦੇ ਇਕ ਹੀ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਖੋਜ-ਦਲ ਭੇਜਣਾ। ਹਨੁਮਾਨ ਆਪਣੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਸਮੁੰਦਰ-ਲੰਘਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਮੂਲ-ਨਾਸਕ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਤਪ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਉਹ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਪਰਾਜਿਤ ਯੋਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਲਈ ਭਿਆਨਕ “ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਤ੍ਰਿਕਾਲ-ਹਿਤ (ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ) ਮਾਰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਪਰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸਮੁਖ ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਧੀ-ਸੰਭਾਵਨਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
दूतधर्म-परामर्शः (Envoy-Immunity and Royal Counsel in Ravana’s Court)
ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੇ ਇਸ ਸਰਗ 52 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਲੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਪਾਪੀ” ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਤ ਦਾ ਵਧ ਰਾਜਨੀਤੀ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਦੂਤ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ; ਦੂਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਤ ਲਈ ਹੋਰ ਦੰਡ—ਅੰਗ-ਭੰਗ, ਕੋੜੇ, ਮੂੰਡਨ, ਵਿਗਾੜ ਆਦਿ—ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੌਤ-ਦੰਡ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਣਨੀਤੀ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਯੋਗ ਦੂਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹਿਤ ਗੁਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਰਤਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਲ ਨੂੰ ਦੂਤ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਗ ਇਹ ਸਿਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਯੁਕਤ-ਅਯੁਕਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
लाङ्गूलदाह-पर्यटनम् (The Burning Tail and the Parade through Laṅkā)
ਸਰਗ 53 ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਚਾਲ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਦੂਤ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦੰਡ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਬਾਂਦਰਾਂ ਲਈ ਗਹਿਣੇ ਸਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਰਾਖਸ਼ਸ ਪੁੱਛ ਨੂੰ ਕਪਾਹ ਦੇ ਚੀਥੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਭਿਗੋ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦਾ ਲੋਕ-ਮੰਚ ਰਾਜ-ਭੈ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਨੁਮਾਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਉਜਾਲੇ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਕਿਲਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਠੋਰ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਤਪ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਅਗਨਿਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਲਈ ਜਵਾਲਾ ਸ਼ੀਤਲ ਰਹੇ; ਅੱਗ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਵਨਦੇਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੱਖਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ-ਦੁਆਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਬੰਧਨ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੋਰਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਈ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਫੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਕਾ ਉੱਤੇ ਕਿਰਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਾਹ ਅਤੇ ਘੇਰੇਬੰਦੀ ਦਾ ਕਾਵ્યਮਈ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ।
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
ਸਰਗ 54 ਵਿੱਚ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲੰਕਾ ਦਹਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਛ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਛੱਤ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਛਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਹਸਤ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗ ਹੋਰ ਭੜਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਢਾਂਚੇ ਪਿਘਲ ਕੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਇੰਦਰ, ਯਮਰਾਜ ਜਾਂ ਸਾਖਿਆਤ ਕਾਲ (ਮੌਤ) ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
लङ्कादाहानन्तरचिन्ता — Hanuman’s Post-Conflagration Self-Examination and Assurance of Sita’s Safety
ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਲਾਨੀ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ (ਕ੍ਰੋਧ) ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰੋਧ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੁਲਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਤੱਕ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਲੰਕਾ ਸਾੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਜੜ੍ਹ—ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ—ਨਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ (ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ) ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਵਿਪਤਾ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿਸਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਰਕ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਾਨਕੀ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਤਪ, ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਅਸਪਰਸ਼ ਹੈ—‘ਅੱਗ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀ।’ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਸਮਾਨ ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੰਕਾ ਸੜ ਗਈ, ਪਰ ਜਾਨਕੀ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਿਰਣੈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਖੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਫਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇਗਾ।
षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम् (Consoling Sita and Ascending Mount Arishta)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਛਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਜੀ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਹਿੰਸਿਤ ਹਨ—ਦੂਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਸੱਚਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸਮਰਥ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਉਧਾਰ ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਯੋਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ—ਲੰਕਾ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਆਵਰਤੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਸਮੇਤ शीਘ੍ਰ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕਰਨਗੇ; ਫਿਰ ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਰਿਸ਼ਟ ਪਰਵਤ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਵ੍ਯਮਯ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਵੇਦ-ਪਾਠ ਜਿਹਾ ਨਿਨਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਝਰਨੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਚਟਾਨਾਂ ਚੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਕੰਬਦੇ, ਸਿੰਹ ਭੈਭੀਤ ਹੁੰਦੇ, ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਜੀਵ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡਦੇ ਹਨ; ਪਰਵਤ ਵੀ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਧਸਦਾ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਝੂਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਵੱਲ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ, ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Hanumān’s Return, Roar of Success, and the Announcement “Sītā Seen”
ਸਰਗ 57 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਸਮਾਨ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਜਲਚਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਬੱਦਲ ਤਟ ਦੀ ਵਨਸਪਤੀ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਪਵਨ ਨਾਲ ਉਠੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਕਦੇ ਓਝਲ ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਫਿਰ ਨਿਕਲ ਆਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਜਨਾ—ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ—ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਦ ਉਤਸੁਕ ਆਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਮਬਵਾਨ ਜੀ ਧੁਨੀ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਜਿਹੀ ਵਿਜਯ-ਨਾਦ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ; ਵਾਨਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ, ਅਰਘ੍ਯ-ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਸੀਤਾ”—ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਾਨਰ ਆਨੰਦ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਕਾ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਬਾਰੇ ਪੂਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः — हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्
ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਮਬਵਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਤੋਂ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੁਝ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਕੁਝ ਸੁਝਬੂਝ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਲੰਘਣ ਦੇ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਸੁਰਸਾ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਸਿੰਹਿਕਾ ਦੇ ਘਾਤ—ਫਿਰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਡੋਲ ਇਨਕਾਰ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਸੂਚਕ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸੰਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਰਸਪਰ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮੁਦ੍ਰਿਕਾ ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਜੀ ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਅਮੋਲ ਰਤਨ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ ਕਿ ਐਸਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ शीਘ੍ਰ ਆਉਣ, ਅਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੀਮਾ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਯੋਜਿਤ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਉਪਵਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨਾਲ ਉਹ ਬੱਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਨਾਲ ਦੂਤ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੰਡ ਵਜੋਂ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹੀ ਅੱਗ ਲੰਕਾ-ਦਾਹ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਖੰਡ ਹਨ; ਤਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵਾਨਰਾਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਵਰਤਾਂਤ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਰਣਨੀਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
हनूमद्वृत्तान्तः—वानरबलप्रशंसा च (Hanuman’s Report and Praise of the Vanara Host)
ਪਿਛਲਾ ਵਰਣਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜਾਮਬਵਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ, ਐਂਦ੍ਰਾਸਤ੍ਰ, ਰੌਦ੍ਰਾਸਤ੍ਰ, ਵਾਯਵ੍ਯਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣਾਸਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਵਰਤੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਨਰ-ਦਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਅਤਿਸ਼ਯ ਬਲ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ “ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਵਰਖਾ” ਨਾਲ ਵੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਸਾਮਰਥ ਦਾ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਾਮਬਵਾਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਦੈਤ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ, ਪਨਸਾ ਅਤੇ ਨੀਲ ਦੀ ਜੰਘਾ-ਵੇਗ ਵਰਗੀ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਮੈੰਦ ਤੇ ਦਵਿਵਿਦ ਦੀ ਲਗਭਗ ਅਭੇਦਤਾ (ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ)। ਹਨੂਮਾਨ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਆਪਣੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਕੋਸਲ-ਨਰੇਸ਼ ਦੇ ਦਾਸ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਮਨੋਵੈਜ্ঞানਿਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਸ਼ੋਕਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੇਠ ਸੀਤਾ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਚਿੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼, ਪਰ ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ; ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲੈਂਦੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ–ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਨੈਤਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਹੋਣ ਦੇ ਲਈ ਸੰਯਮ ਧਾਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭਾ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਅਵਸ਼੍ਯਕ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
अङ्गदवाक्यम्—सीताहरण-प्रतिवेदन-धर्मविचारः (Angada’s Counsel on Reporting Without Sita)
ਸਰਗ 60 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਮ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖੋਂ ‘ਅਯੁਕਤ’ ਹੈ; ਕੇਵਲ “ਵੇਖੀ ਪਰ ਲਿਆਈ ਨਹੀਂ” ਕਹਿਣਾ ਵੀਰਤਾ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਛਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਨਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਆਕਾਂਖਾ ਨਹੀਂ। ਅੰਗਦ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਮੁੱਖ ਰਾਖਸ਼ਸ ਯੋਧੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜਾਂਬਵਾਨ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਦ ਦਾ ਭਾਵ ਧਰਮਸੰਗਤ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਤੱਬ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਰਯਸਿੱਧੀ ਕੇਵਲ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰਗ ਉਤਾਵਲੇ ਉਧਾਰ ਅਤੇ ਆਗਿਆ-ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana (Honey-Grove Episode)
ਜਾਂਬਵਾਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਕੇ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਰਹੇ ਵਾਨਰ-ਨਾਇਕ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਤਸਾਹ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਧੁਵਨ—ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਸੁੰਦਰ ਉਪਵਨ—ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਧਿਮੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਮਾਮਾ ਹੈ। ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਾਨਰ ਅੰਗਦ ਤੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਵਨ ਦਾ ਮਧੁ ਪੀਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੇ; ਅੰਗਦ ਜਾਂਬਵਾਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲੈ ਕੇ ਆਗਿਆ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਇਨ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਉਤਸਵ ਨਾਲ ਸਭ ਮਧੁ ਪੀ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਤਸਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਬਾਗ਼ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੇ ਫੁੱਲ ਤੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ-ਮਸਤਤਾ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਧਿਮੁਖ ਡਾਂਟ, ਰੋਕ-ਟੋਕ, ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਮਨਾਉਣ—ਹਰ ਢੰਗ ਅਜ਼ਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਸਤ ਵਾਨਰ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ, ਮਾਰ-ਪੀਟ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮਧੁਵਨ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸৰ্গ ਮਿਸ਼ਨ-ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸਮੂਹਿਕ ਉਤਸਾਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਥਾ ਅਗੇ ਚਲ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ।
मधुवनभङ्गः — The Disruption of Madhuvana and Dadhimukha’s Complaint
ਸਰਗ 62 ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਧੂਵਨ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਦ ਪੀਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਯੁਵਰਾਜ ਅੰਗਦ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਖੂਬ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ, ਸ਼ਹਿਦ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਹੰਗਾਮਾ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਛੱਤੇ ਸੁੱਟਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਬਾਗ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕਾਂ (ਮਧੂਪਾਲਾਂ) ਨੂੰ ਵਾਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਦਧਿਮੁਖ, ਜੋ ਬਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਮਾਮਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਅੰਗਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦਧਿਮੁਖ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਉਲੰਘਣਾ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਡ ਕੇ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫਰਿਆਦ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
दधिमुख-विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂਚ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਧੁਵਨ ਦਾ ਨਿਯੁਕਤ ਰਖਵਾਲਾ ਦਧਿਮੁਖ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅੱਗੇ ਦੰਡਵਤ ਕਰ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਈ ਖੋਜ-ਟੋਲੀ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਫਲ ਭੋਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ: ਬਿਨਾ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਐਸੀ ਉਤਸਵ-ਭਰੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲੋਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨ-ਸਮਰੱਥਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਖੀ ਹੋਈ ਵੀਰਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ-ਭੰਗ ਦਿਸਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਕ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਸੀਤਾ-ਖੋਜ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸਿੱਧੇ ਸੁਣੇ ਜਾ ਸਕਣ।
अङ्गद-प्रत्यागमनम् — Angada’s Return and the Confirmation of Sītā’s Discovery
ਸਰਗ 64 ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ-ਸਿਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਵਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਇਕਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਦਧਿਮੁਖ ਰਾਮ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੁਵਨ ਵਾਲੇ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਦਰਬਾਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਦ, ਯੁਵਰਾਜ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਠਹਿਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ। ਵਾਨਰ ਉਸ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਲਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਗੱਜਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉੱਡ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਮਧੁਵਨ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰੂਪ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਿਧੀ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
सीतावृत्तान्तनिवेदनम् / Report of Sītā’s Condition and Tokens of Recognition
ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਵਾਨਰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਰਤਾਂਤ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਰਿਪੋਰਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਯੁਵਰਾਜ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਿਤ ਅਤੇ ਅਕੁਸ਼ਲ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਸਭ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ, ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਹੇਠ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਇਕੋ ਜੁੜੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਧਾਰੇ, ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ, ਸਰਦੀ ਦੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਫਿੱਕੀ ਸੀ; ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤੇ ਹੋਏ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਾਮ–ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤਿਆ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ ਵਜੋਂ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਕਾਂ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ ਚੂੜਾਮਣੀ ਰਤਨ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਧੀਰਜ ਧਾਰੇਗੀ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਚੂੜਾਮਣੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਆਰਾਮ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
चूडामणि-दर्शनम् — Rama Receives Sita’s Token and Questions Hanuman
ਸਰਗ 66 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਸਫਲ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਚੂਡਾਮਣਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੁਣ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਮ ਚੂਡਾਮਣਿ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੈਦੇਹ (ਜਨਕ) ਵੱਲੋਂ ਵਿਵਾਹ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਰਤਨ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਹੋਰ ਤੀਵ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਹਿਰਦਾ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਪਿਘਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਕਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਸ਼ਰਦ-ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ—ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਜਲ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼-ਵਾਹਕ ਵਾਣੀ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲਤਾ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਮ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਠਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨਾਜੁਕਤਾ ਲਈ ਕਰੁਣਾ-ਭਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
अभिज्ञानवृत्तान्त-प्रत्यायनम् (Token of Recognition and the Crow–Brahmāstra Episode)
ਸਰਗ 67 ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਿਵਤ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਰੋਸਾ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀਤਾ ਜੀ ‘ਅਭਿਜ਼੍ਞਾਨ’—ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੂਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਇੰਦਰ-ਜਨਮ ਕਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਭਾ-ਘਾਹ ਦੀ ਤੀਲੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਜੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਭੇਦ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਚਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਪੇਖਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਸ਼ਪਥ ਨਾਲ ਆਸਵਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ/ਕੇਸ਼-ਗੰਢ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਦਿਵ੍ਯ ਮਣੀ ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੈਰੀਅਤ, ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਧਮਕੀ ਹੇਠ ਪੀੜਾ, ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
सीताया यशोधर्मविचारः — Sita’s Counsel on Honor, Rescue-Strategy, and Hanuman’s Reassurance
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਜੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਧਾਰ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਤਤਕਾਲ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਾਯ ਦੱਸਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰਾਵਣ ਦੀ ਭੈ-ਜਨਕ, ਛਲ-ਭਰੀ ਅਪਹਰਨ ਵਰਗੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵੈਰੀ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਯੋਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਨਰਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਨਮ੍ਰ ਅਤੇ ਤਰਕਯੁਕਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਰਿੱਛ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੇਜ਼, ਬਲਵਾਨ ਦਲ ਹਨ ਜੋ ਨਿਰਬਾਧ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਸਮਰਥ ਵੀ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਉਤਰ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦੁਆਰ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋਣਗੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਸ਼ੁਭ, ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਿਹਲਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sundara Kanda foregrounds dharmic agency under extreme constraint: Sītā’s unwavering moral autonomy (pativratā-dharma) and Hanumān’s disciplined service (bhakti expressed as competent action). The book repeatedly teaches anirveda—refusal to succumb to despair—as the psychological foundation of righteous success, voiced explicitly during the search. It also develops dūta-dharma (envoy ethics): the messenger must speak truthfully, act strategically, and avoid unnecessary harm, while the receiving king is expected to respect envoy-immunity—an ideal articulated through Vibhīṣaṇa’s counsel. Finally, it critiques adharma in kingship: Rāvaṇa’s coercive desire and disregard for wise counsel are presented as the seed of political ruin. The ‘beauty’ of the book lies in this fusion of inner virtue, lucid speech, and effective action.
Key episodes include: (1) Hanumān’s resolve and leap across the ocean; (2) nocturnal entry and reconnaissance of Laṅkā, including palace and Pushpaka-vimāna descriptions; (3) discovery of Sītā in the Aśoka grove; (4) Rāvaṇa’s proposals and threats and Sītā’s refusal; (5) Hanumān’s self-revelation and narration of Rāma’s alliance with Sugrīva; (6) receipt of the cūḍāmaṇi and Sītā’s urgent message; (7) destruction of the grove and defeat of multiple rākṣasa forces, including Akṣa; (8) capture and court dialogue with Rāvaṇa, with debate on messenger treatment; (9) tail-burning and the burning of Laṅkā; and (10) Hanumān’s return and report to Rāma, catalyzing the next campaign.
The principal figures are Hanumān (the emissary and heroic protagonist), Sītā (the captive queen and ethical center), and Rāvaṇa (the coercive antagonist). Supporting but significant roles include Trijaṭā (compassionate rākṣasī and bearer of auspicious dreams), Vibhīṣaṇa (advocate of rāja-dharma and messenger immunity), Indrajit (strategic warrior who subdues Hanumān), Akṣa (prince slain by Hanumān), and on the vanara side Aṅgada, Jāmbavān, and Sugrīva (leaders who receive the report and prepare for war). Rāma and Lakṣmaṇa frame the book’s conclusion through grief, recognition of the token, and renewed resolve.
Structurally, Sundara Kanda bridges the search-phase (Kiṣkindhā Kāṇḍa) and the war-phase (Yuddha Kāṇḍa). It supplies the decisive intelligence—Sītā’s location, condition, and the political-military texture of Laṅkā—while also delivering the emotional catalyst through the cūḍāmaṇi and Sītā’s message. Thematically, it shifts the epic from uncertainty to actionable certainty: Rāma’s grief becomes directed purpose, the alliance with the vanaras gains concrete objective, and Laṅkā’s vulnerability is demonstrated through Hanumān’s reconnaissance and conflagration. In reception-history, this book also stands as a self-contained devotional narrative centered on Hanumān’s exemplary service.
Major lessons include: (1) perseverance without despair (anirveda) as a practical and ethical discipline; (2) the power of truthful, timely speech—Hanumān wins trust through careful narration and restraint; (3) moral steadfastness under coercion—Sītā’s refusal models integrity and agency; (4) strategic action guided by purpose rather than impulse, even when force is used; and (5) good governance requires listening to wise counsel—Rāvaṇa’s rejection of dharmic advice is portrayed as self-destructive. The book thus teaches that devotion and righteousness are not merely sentiments but forms of intelligent, accountable action.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.