
युद्धकाण्ड
ਯੁੱਧਕਾਂਡ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਦੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯ ਦਾ ਯੋਧਾ-ਰਸ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਰਮ ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ-ਅਭਿਆਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜੋ ਸੀਤਾ-ਮਾਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਸਫਲ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਇਕੱਠ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸਾਗਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵਿਧਿਵਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਕੌਸਮਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਅਤੇ ਸੇਤੁ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ ਲੰਕਾ ਦੇ ਕਿਲਾਬੰਦ, ਵਿਭਵਸ਼ਾਲੀ ਪਰ ਅਸ਼ੁਭ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਂਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ (ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ) ਅਤੇ ਯੁੱਧ (ਸੰਗ੍ਰਾਮ) ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ-ਪੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਰਣ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਮਾਂਡਰ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਧੂਮਰਾਕਸ਼, ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਪ੍ਰਹਸਤ, ਕੁੰਭਕਰਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ—ਅਤੇ ਹਰ ਪਰਾਜਯ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਰਮ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅੰਨ੍ਹਾਪਨ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਕਸਰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਅਪਸ਼ਕੁਨ, ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਰਕਤ-ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਸਮਾਨ ਉਪਮਾਵਾਂ—ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਰ ਵੀ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਿੱਚ। ੨੪,੦੦੦ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧਕਾਂਡ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਰਖ-ਭੂਮੀ ਹੈ: ਬਲ ਤਦ ਹੀ ਧਰਮਸੰਗਤ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਸਤ੍ਯ, ਸੰਯਮ, ਮਿੱਤਰ-ਧਰਮ, ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੰਖੇਪ IIT ਕਾਨਪੁਰ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਪਾਠ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਤਿਰਿਕਤ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਰਣਨ ਤੇ ਸਭਾ-ਚਰਚਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
ਇਸ ਸರ್ಗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅਦੁੱਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘ ਕੇ ਕੜੀ ਰਖਵਾਲੀ ਵਾਲੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ—ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਸੇਵਕ-ਧਰਮ (ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਧਰਮ) ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਉੱਤਮ ਸੇਵਕ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਅਧਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੌਂਪਿਆ ਕੰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਂਦਾ। ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰ ਕੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸੀ ਮਧੁਰ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਆਲਿੰਗਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਉਤਸਵ ਤੋਂ ਰਣਨੀਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ: ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਦੁਸ਼ਤਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਲਾਜਿਸਟਿਕ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸರ್ಗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਹਿਲੇ ਹੋਏ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਲੰਘਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਾਮਰਸ਼ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः — Sugriva’s Counsel: From Grief to Strategy (Bridge to Lanka)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਨੇਤਾ ਲਈ ਅਯੋਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਕ ਸ਼ੌਰਯ ਨੂੰ ਘੁਲਾਂਦਾ ਤੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉਤਸਾਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਸੰਯਮਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤਰਕਸੰਗਤ ਯੋਜਨਾ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਚਲਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਾਨਰ-ਸੰਘ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ—ਵਾਨਰ ਨਾਇਕ ਸਮਰੱਥ, ਉਤਸੁਕ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ (ਵਰੁਣ ਦਾ ਧਾਮ) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਲੰਕਾ ਜਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਤੁ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਰੰਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੁਲ ਬਣ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਪਾਰ ਉਤਰ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਜਿੱਤ ਲਗਭਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਝੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੀ ਗੁਪਤ-ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਦੁਰਗ ਦੇ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ, ਰੱਖਿਆ-ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿਓ। ਵਾਕ-ਕੁਸ਼ਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਗਣ੍ਯ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੁਰਗ-ਵਿਉਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਧਨ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਨਗਰੀ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰਥ, ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰਾਖਸ਼; ਉੱਚੇ-ਚੌੜੇ ਦਰਵਾਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਧਾਤ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਯੰਤਰ ਹਨ ਜੋ ਬਾਣਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸ਼ਤਘਨੀ ਆਦਿ ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਤਤਪਰ ਹਨ। ਨਗਰੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਸੁਵਰਨ ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਭੀਤ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ; ਚਲਾਇਤ ਪੁਲ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਰਾਵਣ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚੌਕਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਦਲਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਨਿਸਕਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਲੰਕਾ ਦਾ ਪਤਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸੈਨਾ-ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
समुद्रतट-प्रयाणम् तथा वेलावन-निवेशः (March to the Seacoast and Encampment at the Shore)
ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਲੰਕਾ-ਵਾਰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਗਤੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ—ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਲਈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੀਲ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਸੌਂਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਣੀ, ਫਲ ਅਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਸਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕੇ; ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਨੀਚਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਵਨ-ਦੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਲੁਕਵੇਂ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਠਿਨ ਭੂਭਾਗ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਨਾਮਵਰ ਨਾਇਕ ਪੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਜਯ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾ ਸਹ੍ਯ ਅਤੇ ਮਲਯ ਪਹਾੜੀਆਂ ਲੰਘ ਕੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਵਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣਾਲਯ—ਸਮੁੰਦਰ—ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਆ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਥਾਹ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਕਰ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਤਿਮਿੰਗਿਲ ਆਦਿ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਤਟ ਉੱਤੇ ਡੇਰਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੇ ਉਪਾਯ ਬਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਲਈ ਸਲਾਹ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਬਾਧਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਠਹਿਰਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਉਪਾਯਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
सेनानिवेशः रामविलापश्च (Encampment on the Northern Shore; Rama’s Lament and Sandhyā)
ਸਰਗ 5 ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸੈਨਾਵਿੰਨਿਆਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਨੀਲ ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈੰਦ ਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਗਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਛਾਵਣੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾ ਦੇ ਠਹਿਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸੀਤਾ-ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਲੰਮਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਦੁੱਖ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕੋਮਲ ਉਮਰ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਅਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਖੇਤ ਪਾਸੇ ਦੇ ਸਿੰਚਿਤ ਖੇਤ ਦੀ ਨਮੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਤਰਸ, ਰੱਖਿਆ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਿਚ ਡੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਢਲਣ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੰਯਮੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
रावणस्य मन्त्रविचारः — Ravana’s Council on Strategy
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਭਯਾਨਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਅੰਦਰ ਘੁੱਸ ਆਉਣਾ, ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਫਲ ਹੋਣਾ। ਲੱਜਾ/ਹ੍ਰੀ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜਾ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਮੂਲ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ—ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ, ਅਧਮ—ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਦੈਵ (ਉੱਚ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਸਥਾ) ਉੱਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਯੋਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੈਵ ਵਿੱਚ ਆਸ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਧਮ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਬਿਨਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ “ਮੈਂ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਦੈਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਕਮਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਇਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਮੱਧਮ; ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਠੀ ਧੜਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀ ਬੋਲਚਾਲ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲ ਸੰਕਟ ਉਭਰਦਾ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਮ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨਗਰ ਤੇ ਸੈਨਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
राक्षसपरिषद्वाक्यम् — Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਰਬਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ‘ਸਧਾਰਣ’ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸੁਖਮ ਸਮਝ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜੇਤੂ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਂ (ਵਾਸੁਕੀ, ਤਕਸ਼ਕ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ, ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਹਥਿਆ ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਮੰਦੋਦਰੀ ਦਾ ਭੈ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ। ਦਾਨਵਾਂ (ਮਧੁ ਆਦਿ) ਉੱਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ‘ਯਮਲੋਕ-ਸਮੁੰਦਰ’ ਵਰਗੀਆਂ ਮੌਤ-ਸਮਾਨ ਭਿਆਨਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਵੀ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੀ ਅਜੈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ—ਜਿਸ ਨੇ ਯਜ್ಞ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਦੁਰਲਭ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇ।
युद्धकाण्डे अष्टमः सर्गः — राक्षससभा-युद्धपरामर्शः (War-Council Boasts and Stratagems)
ਸਰਗ 8 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜੰਗੀ ਸਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਗੂ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਹਸਤ, ਜੋ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਕਤ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਉਪਾਅ' (ਚਲਾਕੀ) ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਨੁੱਖੀ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੰਕਾਰ ਭਰੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਮੁਖ ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਨਾ-ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ ਲੋਹੇ ਦਾ ਗੁਰਜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਜ੍ਰਹਨੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਧੇ ਸੁਗਰੀਵ, ਅੰਗਦ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਜਾਂ ਖਾ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਝੂਠ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਗ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਾਇਕ—ਇੰਦਰਜੀਤ ਆਦਿ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਿਘ (ਲੋਹੇ ਦਾ ਗਦਾ), ਪੱਟਿਸ਼, ਪ੍ਰਾਸ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ੂਲ, ਪਰਸ਼ੁ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸਭਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਕਾਰਜ ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਉਪਾਯਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ; ਸਫਲਤਾ ਅੰਧੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਵਿਧੀਬੱਧ ਪਰਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਨਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖੋਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮੂਲ ਅਪਰਾਧ—ਸੀਤਾ ਹਰਨ—ਦੀ ਅਨਿਆਇਤਾ ਉਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਅਡੋਲ ਰਾਮ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਵੈਰ ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਚਨ ਤਾਂ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀ।
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens
ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਵਣ ਦੇ ਕਿਲਾਬੰਦ ਮਹਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਆਸਨ, ਵੇਦ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਯਜ્ઞ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਭਵਿਆ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਯਥੋਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਤ ਨੂੰ ‘ਹਿਤ’—ਕਾਲ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸਲਾਹ—ਵਜੋਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਲੰਕਾ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਯਜ્ઞ-ਅਗਨੀਆਂ ਦਾ ਠੀਕ ਨਾ ਸੜਨਾ, ਧੂੰਆ ਤੇ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉਠਣਾ; ਯਜ्ञ-ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਵਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਚਿਟੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ; ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਵਿਹਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਲੱਛਣ; ਕਾਂਵਾਂ ਦੀ ਕਰਕਸ਼ ਕਾਂ-ਕਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਕੋਲ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਨੀਤੀਕ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਇਹੀ ਹੈ—ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਲਾਹ ਨਾ ਮੋਹ ਤੋਂ ਹੈ ਨਾ ਲੋਭ ਤੋਂ; ਹੋਰ ਮੰਤਰੀ ਡਰ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਵਣ ਆਪਣੀ ਅਜੇਯਤਾ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਥੇ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
रावणस्य सभाप्रवेशः (Ravana Enters the Royal Assembly and Summons Counsel)
ਸਰਗ 11 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ-ਸੈਨਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਮੈਥਿਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਪਾਪਕਰਮ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਰਾਵਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਤਕਾਲਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਬਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼ਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਲੰਕਾਰਿਤ, ਮਹਾਨ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਗਾਰਿਆਂ, ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ ਸਭਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਜੇ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਸ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਛਤ੍ਰ, ਚਾਮਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਸਦਾ-ਦੀਪਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਤੰਭ, ਸਫਟਿਕ-ਸਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਮਕ, ਸੁਵਰਨ-ਰੇਸ਼ਮੀ ਆਵਰਨ ਅਤੇ ਕੜੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਹੈ। ਮਣੀ-ਜੜਿਤ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਕਾ ਭਰ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਹਾਕਾਰਜ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਇਕ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਆ ਕੇ ਵਾਹਨ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰੀ, ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਚੰਦਨ ਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵੀਰਾਂ ਵਿਚ ਵਸੁਆਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਤੇਜ ਨੈਤਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਰਚਦਾ ਹੈ।
युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः — रावणस्य परिषद्-सम्बोधनं कुम्भकर्णस्य नीत्युपदेशश्च (Ravana’s Council Address and Kumbhakarna’s Counsel)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਬੈਠਕ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਸਮੂਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਭਾ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਕੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਕੇ ਨਗਰ-ਰੱਖਿਆ ਹੋਰ ਕੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰਹਸਤ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਲਾਹ-ਅਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਅਚੂਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਭਕਰਣ ਲੰਬੀ ਨੀਂਦ ਕਾਰਨ ਅਣਜਾਣ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਤੋਂ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਆਪਣੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਖਿਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਵੇਕ ਭੰਗ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਉਠਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅਜੇਯ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਤਟ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਮ-ਵਿਹਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਡਾਂਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਬਲ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਬਲ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲੌਟਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਯੁੱਧ ਸੰਭਾਲੇਗਾ।
महापार्श्वस्य परामर्शः — Mahāpārśva’s Counsel and Rāvaṇa’s Confession of Brahmā’s Curse
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਖੁਲਾਸੇ ਰਾਹੀਂ ਰਾਵਣ ਦੀ ਹਠੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਰਾਵਣ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਝੌਤੇ ਤੇ ਦੂਤ-ਨੀਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਦੰਡ (ਬਲ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਇੰਦਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਭੋਗਣ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਾਵਣ ਆਪਣਾ ਗੁਪਤ ਵਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਅਗਨਿ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਅਪਸਰਾ ਪੁੰਜਿਕਾਸਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਰਾਵਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਟ ਜਾਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਆਪਣੇ ਸ਼ਯਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਯੁੱਧੀ ਡੰਕਾ ਪੀਟਦਾ ਹੈ: ਆਪਣੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਵਨ ਸਮਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਗੁਫਾ-ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਜ੍ਰ ਸਮਾਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਗਦਾ ਸੂਰਜ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਛਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕੁਬੇਰ ਤੋਂ ਲੰਕਾ ਛੀਨੀ ਸੀ।
विभीषणोपदेशः (Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਨਾ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਘੜੀ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੀ ਹਠਧਰਮੀ ਅਤੇ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਗੱਜਣ ਮਗਰੋਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੀਤੀ-ਪੂਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਉਦੇਸ਼ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ‘ਸਵਰਗ-ਸਮਾਨ’ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਤੈਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਧਰਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰਣ-ਵਿਜਯਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਕਾ ਦੀ ਟਿਕਾਉ ਨਹੀਂ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਾਰੰਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਕਾ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਓ। ਪ੍ਰਹਸਤ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਠਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ। ਫਿਰ ਗੱਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੋਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ-ਵਸ਼, ਅਚਾਨਕ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨੇ ਜਕੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਸੂਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੈਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਉੱਨਤੀ-ਪਤਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਲ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਨੂੰ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਬਣਾਏ।
विभीषण–इन्द्रजित् संवादः (Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal)
ਸਰਗ 15 ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਇਕ ਇੰਦਰਜਿਤ (ਮੇਘਨਾਦ) ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੱਖਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ-ਸਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰਜਿਤ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨੂੰ ਡਰਪੋਕੀ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਠੁਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਹੀਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਧਾਕ ਜਮਾਉਂਦਿਆਂ ਇੰਦਰਜਿਤ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾੜਿਆ ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ—ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ” ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਜਿਤ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਅਪਰਿਪੱਕ ਹੈ, ਬੋਲ ਆਪਘਾਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵਾਦ ਨੈਤਿਕ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਝੂਠੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਸਲਾਹ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਿਹਾਰਿਕ ਉਪਾਅ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਮੁੱਕੇ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਟਲ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰੀ ਸੈਨਿਕਤਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਜੋਖਮ-ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਨੀਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਵਣ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰੁਸ਼ ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਨਾਰਯ (ਅਧਰਮੀ/ਅਯੋਗ) ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਫਲਤਾ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਉਪਮਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਜੋ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਮਿੱਠਾਸ ਚੱਖ ਕੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ ਭੌਰੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲ ਜੋ ਗੱਜਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਰ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ-ਹੀਨਤਾ ਦੀ ਬਾਂਝਪਨਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਧਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਦੰਡ ਮਿਲਦਾ। ਨਿਆਂ-ਵਾਦੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਗਦਾ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦਾ ਹੈ: ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਪਰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਰਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਮ੍ਰਿਤਿਊ ਦੇ ਪਾਸ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਗਨਿ-ਸਮ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧਿਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਣ ਲਈ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਥਾਕਾਰ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਦ-ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
विभीषणागमनम् (Vibhīṣaṇa’s Arrival and the Debate on Refuge)
ਸਰਗ 17 ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ (ਸ਼ਰਨ) ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਚਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਲੰਕਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਨੇੜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਦੱਸਦਾ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਅਤੇ ਕੈਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਆਇਆ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਇਸ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਾਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਠੋਰ ਉਪਾਅ (ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਧ) ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ ਤੇ ਗੁਪਤਚਰ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਉਸ ਦੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਚੇਤਾਵਨੀ ਮੰਨ ਕੇ ਵਾਨਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਗਦ, ਸ਼ਰਭ, ਜਾਮਬਵਾਨ ਅਤੇ ਮੈੰਦ ਸ਼ੰਕਾ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਆਚਰਨ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨਸਾ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਚਾਲ-ਢਾਲ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ; ਲੁਕਿਆ ਭਾਵ ਅਕਸਰ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰਗ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਬੋਲਣਗੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸ਼ੰਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਵਣ ਦਾ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੂਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਰੋਕਥਾਮ ਜਾਂ ਕੈਦ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਅਜੈਤਾ ਅਤੇ ਅਭੇਦਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦਿੱਤਾ—ਅਤੇ ਮਹਰਸ਼ੀ ਕੰਦੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਰਮ-ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਸ਼ਰਨ ਆਵੇ—ਚਾਹੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹੋਵੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਵਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਰਣਯ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
विभीषणाभिषेकः — The Consecration of Vibhishana and Counsel on Crossing the Ocean
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਸਮੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਅਭਯ-ਦਾਨ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੰਕਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਬੰਧ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਾਜ-ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦੇ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੁਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਰਦਾਨ-ਜਨਿਤ ਲਗਭਗ ਅਜੇਯ ਹੋਣ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੀ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰਵ ਜਿੱਤ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਅਗਨਿ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਲੰਕਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੈਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਰਾਮ ਬੱਧ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਵਚਨ ਤੁਰੰਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੁੰਦਰ-ਜਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਪਾਸੋਂ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਾਗਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਗਰ-ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਆਸਨ ਬਿਛਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਗਲੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਣਨੀਤਿਕ ਕਦਮ ਲਈ ਤਿਆਰ।
दूत-नीति, शुक-प्रसङ्गः (Envoy-Ethics and the Episode of Śuka)
ਸਰਗ 20 ਵਿੱਚ ਟਹਿਣੀ, ਦੂਤ-ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਧਰਮਿਕ ਪਰਖ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਖਸ਼ ਜਾਸੂਸ ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਧੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਨਰ ਤੇ ਭਾਲੂ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਦੂਜੇ, ਅਪਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹ ਆ ਰਹੇ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੋਲ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਕੁਲ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਬਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਘੱਟ ਦਿਖਾਉਣਾ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦੀ ਅਜੇਯਤਾ ਜਤਾਉਣਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੋਬਲ ਡੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਏ। ਸ਼ੁਕ ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵਾਨਰ ਉਸ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ ਦੂਤ-ਧਰਮ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੂਤ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਕ ਮੁੜ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ ਲਈ ਕਠੋਰ ਉੱਤਰ-ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਹਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਲੁਕਣ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬਚਾਵ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਤੇ ਜਟਾਯੂ-ਵਧ ਦੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਦ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਕ ਜਾਸੂਸ ਵਾਂਗ ਸੈਨਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੜਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਦੂਤ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ।
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਦੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਬੱਧ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ‘ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ’ ਸਾਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਅਣਸੁਣੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਯਮ ਧਰਮਿਕ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਕਈ ਵਾਰ ਨਿਰਗੁਣ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਪ-ਸਮਾਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਣ ਜਾਂ ਤੜਪਾਉਣਗੇ ਤਾਂ ਜੋ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਪੈਦਲ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬਾਣ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਹਕਦੇ ਹਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ੰਖ-ਸ਼ੇਲੀਆਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਧੂੰਆ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਨਾਗ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—“ਬਸ ਕਰੋ।”
सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਅਟਕਾਵ ਤੋਂ ਉਪਾਅ ਵੱਲ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ-ਸੰਯੁਕਤ ਬਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਸੁਕਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵਾਯੂ, ਘਟਾਵਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਅੰਧਕਾਰ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ-ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਜੀਵ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ-ਪਤੀ ਸਾਗਰ (ਵਰੁਣਾਲਯ) ਰਾਜਸੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸ੍ਵਭਾਵ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਵਿਕਲਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸੇਤੁ ਬਣਾ ਕੇ ਸਥਿਰ ਪਾਰਗਮਨ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਅਚੂਕ ਬਾਣ ਡਰੁਮਕੂਲ੍ਯ ਦੇ ਪਾਪੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਬਾਣ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ; ਮਰੁਕਾਂਤਾਰ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੇਤਲਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਖਾਰਾ ਉੱਭਾਰ ਵਾਲਾ ‘ਵ੍ਰਣ’ ਕੂਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਲ—ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ਿਲਪੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਨਲ ਆਗਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਤੁ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਕ੍ਰੋਧ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਸ੍ਵਭਾਵ-ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
निमित्तदर्शनम् (Portents Before the March to Laṅkā)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਅੰਗਲਗਾ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਠਹਿਰਾਉ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਵੇ, ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵ੍ਯੂਹ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਧਰਤੀ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਰਹੇ ਭਿਆਨਕ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਧੂੜ ਭਰੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਕੰਬਣਾ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ, ਮਾਸ-ਰੰਗੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਰਗੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦਾ ਵਰ੍ਹਣਾ, ਡਰਾਉਣੀ ਸੰਧਿਆ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦੇ ਗੋਲੇ ਡਿੱਗਦੇ ਜਾਪਣਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਰੋਣਾ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਸਧਾਰਣ ਰੰਗ ਤੇ ਹਾਲੇ। ਇਹ ਨਿਮਿੱਤ ਅਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਲੂਆਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਚਲਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਰਾਵਣ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਰਾਮ ਅਗੇ ਅਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ ਰਾਮ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਕ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰਮਯੁੱਧ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
लङ्कानिरीक्षणं व्यूहविन्यासश्च (Survey of Lanka and Deployment of the Battle Formation)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਦ-ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਗੱਜਣਾ ਕਰਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਲੰਕਾ ਵੱਲੋਂ ਭਿਆਨਕ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਉਠਦੀ ਹੈ; ਵਾਨਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੀ ਉੱਚੀ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਫੈਦ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਮਾਨ, ਚੈਤਰਰਥ ਸਮਾਨ ਬਾਗ, ਪੰਛੀਆਂ, ਕੋਇਲਾਂ ਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਯੂਹ ਰਚਦੇ ਹਨ: ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ ਨੀਲ ਸਮੇਤ, ਦੱਖਣੀ ਪੱਖ ‘ਤੇ ਰਿਸ਼ਭ, ਸੱਜੇ ਪੱਖ ‘ਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ; ਅਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ; ‘ਉਦਰ’ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਮਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੇਣ ਭਾਲੂ-ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ। ਸੈਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਬੱਦਲ-ਪੁੰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਪਰਬਤ-ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਯੂਹ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਦੂਤ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਸੇਤੁ-ਨਿਰਮਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਓ ਜਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ। ਰਾਵਣ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਸੀਤਾ ਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ‘ਅੱਗ’ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਟਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
शुकसारण-चारप्रवेशः (Suka and Sāraṇa’s Espionage and Release)
ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੇਤੁ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ-ਚਰ ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਸਾਰਣ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਰੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਪਛਾਣੇ ਘੁਸ ਕੇ ਭੇਦ ਲਿਆਉਣ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੈਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ, ਸੇਤੁ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ-ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ-ਤਟਾਂ-ਵਨਾਂ-ਉਦਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸਰੇ ਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ, ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅੰਕਲਨ ਕਰਨ। ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਪਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਘੋਸ਼ ਦੇ ਗੱਜਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦੀਆ ਜਾਣ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਸੂਸੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਓ; ਜੇ ਕੁਝ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਦਿਖਾ ਦੇਵੇ। ਰਾਮ ਯੁੱਧ-ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਤ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥਿਆਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੁਕ-ਸਾਰਣ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਿਸ ਬਲ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦਾ ਹਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਬਲ ਦਿਖਾਓ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਤಃਕਾਲ ਦੇਖੋ ਕਿ ਲੰਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰ ਰਾਮ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸਮਰਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਧਿ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨੀ ਹੈ।
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
ਸਰਗ 26 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਹਿਣੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਾਰਣ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਧੀ ਪਰਖ ਲਈ ਰਾਵਣ ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਸਾਰਣ ਜਾਸੂਸਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕ ਉੱਚੇ, ਹਿਮ-ਧਵਲ ਮਹਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਦਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਸਾਰਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੌਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਨਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸਾਰਣ ਕ੍ਰਮਬੱਧ “ਸੂਚੀ” ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗੇ ਨੀਲ; ਵਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਯੁਵਰਾਜ ਅੰਗਦ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੇਤੁ-ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਲ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਲ-ਨਾਇਕ (ਸ਼ਵੇਤ, ਕੁਮੁਦ, ਰੰਭ, ਸ਼ਰਭ, ਪਨਸ, ਵਿਨਤ, ਕ੍ਰੋਧਨ, ਗਵਯ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਇਆ, ਪਹਾੜ/ਨਿਵਾਸ-ਸੰਬੰਧ, ਦਲ-ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਉੱਤੇ ਤੀਖੇ ਆਕਰਮਣ-ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਕਾਵ੍ਯਾਤਮਕ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ “ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ” ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
वानर-ऋक्ष-सेना-प्रशंसा (Cataloguing the Vanara and Bear Forces)
ਇਹ ਸਰਗ ਯੁੱਧ-ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਣਨ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਵਕਤਾ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜੇ ਨੂੰ “ਰਾਜਨ” ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਰਿੱਛ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਘਵਾਰਥੇ ਪਰਾਕ੍ਰਾਂਤਾḥ ਹਨ—ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਦਲਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਮਈ ਵਰਣਨ ਹੈ: ਹਰਾ ਦੀ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਛ; ਕਾਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਰਿੱਛ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਧੂਮ੍ਰ ਜੋ ਰਿੱਛਵਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਮਬਵਾਨ ਜੋ ਪਹਾੜ ਸਮਾਨ, ਨਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਧੰਬਾ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਭਿਆਨਕ ਹਰੀਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਸਨੰਦਨ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ “ਪਿਤਾਮਹ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਵੀ ਪਰਾਜਯ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਰੋਧਨ/ਕ੍ਰਥਨ ਕੈਲਾਸ ‘ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਜੰਬੂ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਮਥੀ ਧੂੜ ਉਡਾਉਂਦੀ ਤੇਜ਼ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈ; ਗਵਾਕਸ਼ ਪੁਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਿੱਛੋਂ ਗੋਲਾਂਗੂਲ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਕੇਸਰੀ ਸਦਾ ਫਲ-ਮਧੁ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਤਬਲੀ ਸੂਰਯ-ਉਪਾਸਕ ਹੋ ਕੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਣਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਉਭਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਭੈ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਧੈਰਯ-ਵਰਧਨ ਲਈ ਮਹਾਕਾਵ੍ਯੀ ਉਚਾਰ।
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
ਸਾਰਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆ ਰਹੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਾਨਰ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਔਖੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦਿਵਿਦ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅਮਰ ਯੋਧੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪਵਨ-ਪੁੱਤਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛ ਸਾੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ—ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਕ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਤਿਰਥ, ਅਡੋਲ ਧਰਮ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵੇਧੀ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਅਟੁੱਟ “ਸੱਜਾ ਹੱਥ”, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ-ਪੱਖੀ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਪਾਰ ਗਿਣਤੀ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਕ ਸ਼ੰਖੁ, ਮਹਾਸ਼ੰਖੁ, ਬ੍ਰਿੰਦ, ਪਦਮ, ਖਰਵ, ਸਮੁਦ੍ਰ, ਓਘ, ਮਹੌਘ ਆਦਿ ਸੰਖਿਆ-ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ “ਜਲਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਰਗੀ” ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਪਰਾਜਯ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp
ਸਰਗ 29 ਵਿੱਚ ਰਾਜਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਰਣਛਾਵਣੀ ਤੱਕ ਗੁਪਤਚਰ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਵਰਤਾਂਤ ਤੋਂ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ: ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ‘ਸੱਜਾ ਹੱਥ’, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਅੰਗਦ, ਹਨੂਮਾਨ, ਜਾਮਬਵਾਨ ਆਦਿ—ਰਾਵਣ ਅੰਦਰੋਂ ਕੰਬਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਸਾਰਣ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਮੰਤਰੀ-ਧਰਮ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੰਡ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਕੇ ਵੀ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਮਹੋਦਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਪੁਣ ਚਰ ਲਿਆਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨੋਰਥ, ਦਿਨਚਰਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ। ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚਰ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਸੁਵੇਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਆੜ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਅਤੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਚਰ ਲੰਕਾ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸੁਵੇਲ ਨੇੜੇ ਡਟੀ ਭਿਆਨਕ ਸੈਨਾ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅੰਕਲਨ ਸੁਣਾਕੇ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਤੱਕ ਦੀ ਕੜੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਪਤਚਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਘਵ ਸੁਵੇਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਡੇਰਾ ਲਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੂਤ ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੂੰ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਦਾ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਚੌਕਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ, ਮਾਰ-ਪੀਟ, ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਘੁਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ-ਚਟਾਨਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸੇਤੁ-ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੇੜੇ ਯੁੱਧ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਗਰੁੜ-ਵਿਊਹ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੋ ਟੁੱਕ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇ ਜਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਪਰ ਰਾਵਣ ਸਪਸ਼ਟ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵ-ਸੰਘਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜਾਮਬਵਾਨ, ਹਨੁਮਾਨ, ਨੀਲ, ਅੰਗਦ, ਮੈੰਦ, ਦਿਵਿਦ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਣਤੀ (ਦਸ ਕਰੋੜ) ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਵੇਰਵਾ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਯੁੱਧਕ ਸੂਚੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੈਤਿਕ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਚਿੱਤਰ—ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਧਰਮਿਕ ਗਠਜੋੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਠੀ ਰਾਜਸੱਤਾ।
मायाशिरोप्रदर्शनम् (The Display of the Illusory Head of Rāma)
ਸਰਗ 31 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਜਾਸੂਸ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸੈਨਾ ਸੁਵੇਲਾ ਪਰਬਤ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਜੰਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਚਾਲ ਚੱਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਮਾਇਆਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਿਦਯੁਜਿਹਵਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਲੀ ਸਿਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਵਣ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਉਹ ਨਕਲੀ ਸਿਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ—(1) ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦਾ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਰਚੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਤੀਬਰ ਵਿਲਾਪ, ਅਤੇ (2) ਰਾਵਣ ਦਾ ਰਾਜਕਾਜੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਸਲਾਹ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਨੁਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ, ਵਰਣ, ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇਪਨ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੂਡਾਮਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸ਼ੁਭ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੈਕੇਈ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼, ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਤੱਤਵਿਕ ਚਿੰਤਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧਭਾਸ਼ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪੱਤੀ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਏ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪੀੜਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੀਰ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰਕੇ ਗਿਦੜਾਂ-ਕਾਂਵਾਂ ਲਈ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਘਟਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਵਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਰਚੀ ਮਾਇਆ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਪਹਰੇਦਾਰ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਵਣ ਮੰਤਰੀ-ਸਭਾ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾ ਕੇ ਸੈਨਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਬਾਰੇ ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਸਮਾਨ ਬੰਦੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤਵਨਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤ-ਸੂਚਨਾ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਇਆਲੁ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸਰਮਾ, ਜੋ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਮੂਰਛਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਸਰਮਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਕਿਉਂ ਖਿਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਰਾਮ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਛਲ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਅਸੰਭਵ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ-ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਉਖਾੜ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਰਣੇ ਔਖੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਦੇਵ। ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਦੀ ਹੈ: ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਜਿਤ; ਨਾਲ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਹ-ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਮਾ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ‘ਤੇ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਡੇਰਾ ਲਗਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਚਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦਾ ਧੁਨੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਰਦਾ ਹੈ—ਨਗਾਰੇ, ਘੰਟੇ, ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਕਵਚ—ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ।
सरमायाḥ सीतासान्त्वनम् तथा रावणनिश्चयश्रवणम् (Saarana Consoles Sita and Reports Ravana’s Resolve)
ਇਹ ਸರ್ಗ ਯੁੱਧਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਨੈਤਿਕ-ਸਾਂਤਵਨਾਤਮਕ ਅੰਤਰਾਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਨੋਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੀਰਜ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਰਮਾ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹਾਸ ਨਾਲ ਬੋਲਦੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਰਾਵਣ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਕੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ—ਅਤੇ ਸਰਮਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਵੇ। ਸਰਮਾ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਮੰਤਰੀ-ਸਲਾਹ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਆਸਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਮਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੈਕਸੀ ਅਤੇ ਵృద్ధ ਮੰਤਰੀ ਅਵਿੱਧਾ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਨਸਥਾਨ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਸੰਘਾਰ। ਪਰ ਰਾਵਣ ਧਨ ਨਾਲ ਚਿਮੜੇ ਕੰਜੂਸ ਵਾਂਗ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਲਪੂਰਵਕ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਗਾਰੇ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਕੋਲਾਹਲ ਦੀ ਧੁਨੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਖਸ਼ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
माल्यवानुपदेशः — Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
ਸਰਗ 35 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਯੁੱਧ-ਅਗੇਵਾਧ ਸ਼ੰਖਾਂ ਤੇ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਉੱਤੇ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਸਵਭਾਵਿਕ ਮਿਲਾਪ, ਘਰੇਲੂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾੜ, ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵੈਰੀ ਚੀਖ, ਅਤੇ ਲਹੂ ਵਰਗੀ ਵਰਖਾ—ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਲਾਹਕਾਰ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ (ਰਾਵਣ ਦਾ ਮਾਤ੍ਰਕ ਪਿਤਾਮਹ) ਨੀਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਰਾਜਾ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬਲ ਘਟੇ ਤਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਧਿ (ਮਿੱਤਰਤਾ) ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਅਦਭੁਤ ਸੇਤੁ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਰਾਵਣ ਦੀ ਅਨਿਛਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੌਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਣਸੁਣੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੋਰ ਗਹਿਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
माल्यवानुपदेशः—रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
ਸਰਗ 36 ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਤਣਾਅ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਾਟਕ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਤ-ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਇਆ ਰਾਵਣ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਦੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸਲਾਹ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਘੁਮਾ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੈਰੀ-ਪੱਖਦਾਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਆਪਣਾ ਅਟੱਲ ਅਹੰਕਾਰ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਝੁਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਜਿਦ ਨੂੰ ਜਨਮਜਾਤ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸ ਕੇ ਅਜਿੱਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਲ ਬਣਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਫ਼ਾਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਜੀਵਤ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੋਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਬਿਨਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਮੰਗਲ-ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਕ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੱਲ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਦੀ “ਅਦੁੱਤੀ” ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਪ੍ਰਹਸਤ, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਮਹੋਦਰ, ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ (ਮਹਾਮਾਇਆ ਸਮੇਤ), ਉੱਤਰੀ ਤੇ ਸ਼ੁਕ-ਸਾਰਣ; ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀਰੂਪਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ, ਭਾਗ੍ਯ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਾਵਣ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮੰਗਲ-ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
लङ्काद्वारव्यूहवर्णनम् / Disposition at the Gates of Lanka
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਊਹ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗੂ (ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜਾਮਬਵਾਨ, ਅੰਗਦ, ਨਲ ਆਦਿ) ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਗਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਉਪਾਯਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਮੰਤਰੀ-ਗੁਪਤਚਰੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਦੂਤ ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਘੁਸੇ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਕਿਲਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰੱਖਿਆ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵੰਡੀਂ ਹੋਈ ਹੈ—ਪੂਰਬੀ ਦੁਆਰ ਤੇ ਪ੍ਰਹਸਤ; ਦੱਖਣੀ ਦੁਆਰ ਤੇ ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਮਹੋਦਰ; ਪੱਛਮੀ ਦੁਆਰ ਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ; ਉੱਤਰੀ ਦੁਆਰ ਤੇ ਆਪ ਰਾਵਣ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪਰ ਘਣੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀਰੂਪਾਕਸ਼। ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ, ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਦਲ-ਦਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਰਜ-ਵੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨੀਲ; ਦੱਖਣੀ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅੰਗਦ; ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ; ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਿੱਥੇ ਰਾਵਣ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜਾਮਬਵਾਨ ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸੰਭਾਲਣਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ-ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਨਰ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਨਾ ਧਾਰਨ; ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਯੋਧੇ (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਦਿ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਾਥੀ) ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੜਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸੁਵੇਲ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਅਗਰਸਰ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ।
सुवेलारोहणम् (The Ascent of Suvela and the First Full View of Laṅkā)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਣਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਚੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸੁਵੇਲ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਕਿਲਾਬੰਦ ਨਿਵਾਸ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਜ੍ਞ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜ੍ਞ ਅਤੇ ਵਿਧਿ-ਜ੍ਞ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨੀਤੀਯੁਕਤ ਧਰਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; “ਰਾਕਸ਼ਸਾਧਮ” ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅਧਰਮ ਪੂਰੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਵੇਲਾਰੋਹਣ ਸੰਗਠਿਤ ਗਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਾਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ, ਅੰਗਦ, ਨੀਲ, ਮੈੰਦ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਜਾਮਬਵਾਨ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਰਿਸ਼ਭ ਆਦਿ ਵਾਨਰ-ਨਾਇਕ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਵਨ-ਵੇਗ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਜਿਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਜਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਜੀਵੰਤ ਕਿਲੇ ਵਾਂਗ ਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਯੁੱਧ-ਉਤਸੁਕ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਕੇ ਚੰਦਨੀ ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਮ ਸੁਵੇਲ ਦੀ ਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਯੂਥਪਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸ਼ਾਂਤ ਅੰਤਰਾਲ।
लङ्कादर्शनम् (Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਸੁਵੇਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀ ਜਾਗਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਨਰ-ਨਾਇਕ ਲੰਕਾ ਦੇ ਵਨਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਇਲਾਂ, ਬਗਲਿਆਂ, ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹਵਾ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਧੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਪੰਛੀ ਤੇ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਚੌਂਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧੂੜ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਅਪਹੁੰਚ—ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸਮੇਤ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਨਗਰੀ ਦੇ ਗੋਪੁਰ, ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਦਲ-ਰਾਸਾਂ ਵਰਗੇ ਮਹਲ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਭਵਨ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਮ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੌ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੰਕਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਲੰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ, ਸੁਚਾਰੂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਥਾ ਘੇਰੇਬੰਦੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰਣਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸੁਵੇਲਾ ਪਰਵਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਉੱਤੇ ਵਸਦੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ-ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਗੋਪੁਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਚਿੱਟੇ ਚਾਮਰ, ਵਿਜਯ-ਛਤਰ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸੰਯਮਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ “ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ” ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਕਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਪਕੜ ਕੇ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਪਤਨ ਰਾਵਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਪਮਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਨਿਕਟ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਘਮਾਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਟਕਣਾਂ, ਉਲਟ-ਪਟਕਣਾਂ, ਗ੍ਰੈਪਲਿੰਗ ਅਲਿੰਗਨ, ਗੋਲ ਚਾਲ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵೀರ-ਰਸ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਘਾਤਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪਲੜਾ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਉਸ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਭਾਂਪ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥਕਾ ਕੇ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਯੁੱਧ-ਉਤਸਾਹ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਵੇਲਾ-ਲੰਕਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਿਠਭੂਮੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਡਿੱਗੇ ਮੁਕੁਟ ਦੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)
ਸਰਗ 41 ਵਿੱਚ ਉਡੀਕ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਘੇਰੇ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਠੰਢੇ ਜਲ ਅਤੇ ਫਲਦਾਰ ਵਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸਥਾਨ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਕੰਬਣਾ, ਲਹੂ ਮਿਲੀ ਵਰਖਾ, ਅਸ਼ੁਭ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਮਲਿਨ ਹੋਣਾ—ਜੋ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਘੜੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਨਗਰੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਸਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਉੱਤਰੀ ਦੁਆਰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਨੀਲ ਪੂਰਬ, ਅੰਗਦ ਦੱਖਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਪੱਛਮ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਡਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮੇਤ ਅਪਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਣਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਦੂਤ-ਕਾਰਜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ ਜੀ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਦੇ ਹਨ—ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਧਰਮਸੰਗਤ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਯੋਗ ਰਾਜ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਅੰਗਦ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਬਲ ਪਰਖਣ ਲਈ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਹਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਵਣ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਅਟੱਲ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
लङ्काप्राकारारोहणम् / Assault on Lanka’s Ramparts and the Opening Clash
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ਸ ਜਾਸੂਸ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਰਸਤੇ ਘੇਰ ਲਏ ਹਨ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸਜਾ-ਧਜਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਧਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਵਿਹਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਾਨਰ ਸਿੰਘ-ਗਰਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰ ਦਲ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਭਰੀਆਂ ਖਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਮਲਬੇ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੋਰਣਾਂ ਤੇ ਕੈਲਾਸ-ਸਮਾਨ ਉੱਚੇ ਗੋਪੁਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਰਾਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਡੇਰਾ ਲਗਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੁਮੁਦ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸ਼ਤਬਲੀ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੁਸ਼ੇਣ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੇਤ; ਗਵਾਕਸ਼, ਧੂਮ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਸਾਰਵਭੌਮ ਨਿਕਾਸ (ਸੋਰਟੀ) ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਗੂੰਜ ਉਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਧੁਨੀ ਪਹਾੜਾਂ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਛਿੜਦਾ ਹੈ—ਰਾਖਸ਼ਸ ਗਦਾ, ਭਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਿੰਡੀਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਾਨਰ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ, ਨਖਾਂ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਰਕਤ-ਮਾਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਦਭੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਚੜ-ਸਮਾਨ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
ਸਰਗ 43 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦਾ ਯੁੱਧ ਭਿਆਨਕ ਦੁਵੱਲੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ (ਦਵੰਦਵ-ਯੁੱਧ) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਭਿੜਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਸਹਿ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰਘਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਅਗਨੀਕੇਤੂ, ਰਸ਼ਮੀਕੇਤੂ, ਸੁਪਤਘਨ ਅਤੇ ਯੱਗਕੋਪ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਮਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਦੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਥੱਪੜ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਾਪਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂਦ ਵਜਰਾਮੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਵਿਵਿਦ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਅਸ਼ਨਿਪ੍ਰਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲ ਨਿਕੁੰਭ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਤੂਫਾਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘਮਸਾਨ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਦਾ ਘਾਤਕ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੱਥਾਪਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਿਆਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਰਣਭੂਮੀ ਰਕਤ-ਕੀਚੜ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੰਕਿਆਂ, ਸ਼ੰਖਾਂ, ਬਾਂਸਰੀਆਂ, ਗੱਜਣਾਂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟ ਦੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੇ ਨਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਵਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੂ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਖਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦੇ ਹਨ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਈ ਨਾਮਧਾਰੀ ਰਾਖਸ਼ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੇ ਜਾ ਕੇ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਦ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਘਟਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਇੰਦਰਜੀਤ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਗੁਪਤ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ: ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੱਪ-ਸਮਾਨ ਬਾਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਮਾਯਾ-ਆਧਾਰਿਤ, ਮਨੋਬਲ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚਾਲਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं — Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪਾਸਾ ਅਚਾਨਕ ਪਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਦਸ ਵਾਨਰ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਹਿਣੀ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰ ਉਖੜੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਤਿੱਖੇ, ਨਿਪੁੰਨ ਤੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਲੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਹਮਲਾਵਰ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੂਰਜ। ਲੁਕ ਕੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪ-ਸਮਾਨ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅਵਿਰਲ ਝੜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਧਸਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਕਲਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਤਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਤਿਤ ਦੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰ ਸਮੂਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਐਸਾ ਬਾਣ-ਵਿਆਪਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਕ ਅੰਗੁਲ ਭਰ ਵੀ ਅਣਛੇਦਾ ਨਾ ਰਿਹਾ—ਇਹ ਛਲ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਭਾਰ, ਨਾਜੁਕਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
शरबन्धनम् (The Binding by Arrows) / Indrajit’s Illusory Assault and the Vanaras’ Consolation
ਸਰਗ 46 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮੋੜ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ (ਸ਼ਰ-ਬੰਧਨ) ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਅਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰਜੀਤ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਖਰ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਨੀਲ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਜਾਮਬਵਾਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਨਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੁਗਰੀਵ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦੀ ਮੌਤ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 'ਜਿੱਤ' ਦੀ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ।
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਦਿੱਖੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ-ਯੁੱਧ ਦੀ ਚਾਲ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ “ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ” ਲੰਕਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਨਰ-ਨਾਇਕ ਰਾਘਵ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਹਰ ਛੋਟੀ ਹਿਲਚਲ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਘੁਸਪੈਠ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਸਮੇਤ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕਵਾਟਿਕਾ ਤੋਂ ਲਿਆਓ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਧੀਰਜ ਤੋੜੋ ਕਿ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਲੰਕਾ ਸਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸੀਤਾ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨੀ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪੈਂਦਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ—ਕਵਚ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਗ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
सीताविलापः—त्रिजटासान्त्वनं च (Sita’s Lament and Trijata’s Consolation)
ਸਰਗ 48 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿਤਾ ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਪਰੀਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਧਵਾਪਨ ਦੀ ਘੜੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਮਾਤৃত্ব ਅਤੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਝੂਠੀ ਨਿਕਲੀ। ਸਿਤਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ (ਸਤ੍ਰੀ-ਲਕਸ਼ਣ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਮਣੀ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਸਮਤਾ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਪਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕੁਨ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚਲਾ ਤਣਾਅ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ; ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਲਾਪ-ਆਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਿਤਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪੀੜਾ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਜਟਾ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਾਨੁਭੂਤਿਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਨਿਰੀਖਣ-ਆਧਾਰਿਤ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਦੋਵਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ, ਸੈਨਾ ਦਾ ਵਰਤਾਵ ਨੇਤਾ ਦੇ ਪਤਨ ਵਾਲੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਜੇ ਭਰਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰੇ ਹੁੰਦੇ। ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾ ਕੇ ਮੋਹ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਾਹੀਂ ਲੰਕਾ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ‘ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ’ (ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਸ਼ੋਕ ਫਿਰ ਜਾਗ ਉਠਦਾ ਹੈ।
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣੇ “ਸ਼ਰਬੰਧ” (ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ) ਨਾਲ ਬੱਝੇ, ਲਹੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਾਹੁੰਦੇ ਪਏ ਹਨ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਾਮ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਭਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਭੀ ਨਿਰਰਥਕਤਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਕੈਕਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣਗੇ, ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਤੇ ਪਾਪੀ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਟੱਲ ਮ੍ਰਦੁਤਾ ਅਤੇ ਉਕਸਾਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਤੱਕ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਹਟ ਜਾਓ—ਅੰਗਦ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਨਲ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਟਾਲ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰ ਹੋਰ ਵੀ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਯੁੱਧ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਮਝ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਣਕਾਲੀ ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ ਦੀ ਨਾਜੁਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
सुपर्णागमनम् (Garuda’s Arrival and the Release from the Serpent-Arrow Bond)
ਸਰਗ 50 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਉਪਜੇ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਲਾਹ, ਔਸ਼ਧ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹਸਤਖੇਪ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਘਬਰਾਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਰਪ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਦੇਖ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਵਣ-ਪੱਖ ਦੀ ਛਲ-ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਹਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੇਣ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਕਥਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਬਤ) ਤੋਂ ਸੰਜੀਵਕਰਣੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਕਰਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਰਲਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਯੋਜਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਸਰਪ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰੁੜ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਘਾਵ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ, ਬਲ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਤਸਾਹ ਤੁਰੰਤ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਜਯ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸਿੰਹਨਾਦ, ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਾਂ ਨਾਲ ਹರ್ಷਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
ਸਰਗ 51 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ ਗੱਜਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਅਚਾਨਕ ਉਲਟ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਟੋਹ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਘਬਰਾਏ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸੀਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਬਾਣ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੁਣ ਮੁਕਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਰੱਸੀਆਂ ਤੋੜ ਦੇਣ। ਦੂਤ ਡਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇ। ਸੈਨਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਰਥ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਗਧਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤਿਆ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਡਟਿਆ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਗਿਦੜਾਂ/ਗਿਦ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ, ਲਹੂ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ, ਉਲਟੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੰਪਨ ਵਰਗੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੱਥਾਪਿ ਧੂਮਰਾਖਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।
धूम्राक्षवधः (The Slaying of Dhumrākṣa)
ਸਰਗ 52 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਇਕ ਸੰਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾਪਤੀ ਧੂਮ੍ਰਾਕਸ਼ ਮੁੜ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਗੂੰਜ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਘਮਾਸਾਨ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਤੀਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਗਦਾ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਨਰ ਰੁੱਖ, ਪੱਥਰ, ਪਹਾੜੀ ਟੁਕੜੇ, ਮੁੱਕੇ, ਪੈਰ, ਦੰਦ ਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਟੰਕਾਰ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਿਣਹਿਣਾਹਟ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਖ ਨੂੰ ਕਥਾ ‘ਯੁੱਧ-ਗਾਂਧਰਵ’ ਵਰਗੀ ਰਸਮਈ ਧੁਨ ਵਾਂਗ ਵਰਣਦੀ ਹੈ। ਧੂਮ੍ਰਾਕਸ਼ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵੇਲੇ ਲਈ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਦੇਖ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਟਾਨ ਧੂਮ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ; ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੂਦ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਥ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਦੁੱਧ-ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧੂਮ੍ਰਾਕਸ਼ ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਗਦਾ ਨਾਲ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਡਾਹ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਚੇ ਹੋਏ ਰਾਕਸ਼ਸ ਡਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦਾ ਪੱਲਾ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
ਧੂਮਰਾਕਸ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਕਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੇ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਦ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੈਨਾ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਬੁਰੇ ਸ਼ਗਨ ਹੋਣ ਲੱਗੇ - ਉਲਕਾਵਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜ ਰੋਣ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਸ਼ਗਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਪੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਦਾਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖਿੰਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਿਖਰ ਗਈ।
वज्रदंष्ट्रवधः — The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
ਸਰਗ 54 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਤੀਖਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਆਪਣੇ ਦਲ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਣਭੂਮੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਠੋਰ ਹੈ—ਕੱਟੇ ਅੰਗ, ਧੜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਸਿਰ ਅਤੇ ਭੱਜਦੇ ਸੈਨਿਕ—ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰ ਅੰਗਦ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵਾਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੰਗਦ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਹਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਥ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਲੜਾਈ ਛਿੜਦੀ ਹੈ। ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਅੰਗਦ ਇਕ ਸੁੱਚੇ ਖੜਗ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ ਡਰ ਅਤੇ ਲਾਜ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਅੰਗਦ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਵਜਰਾਦੰਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕੰਪਨ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਭੇਜਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਅਕੰਪਨ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਮਾਂਡਰ, ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਫੌਜਾਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਅਕੰਪਨ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰੱਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਗਰਜ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਸਾਫ਼ ਮੌਸਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਿਨ ਬੱਦਲਵਾਈ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਤੇ ਜਾਨਵਰ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਸ਼ਗਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੜਾਈ ਇੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਝੰਡੇ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਯੋਧੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝ ਕੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੂਨ ਨੇ ਧੂੜ ਨੂੰ ਦਬਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਾਨਰ ਸਰਦਾਰਾਂ—ਕੁਮੁਦ, ਨਲ ਅਤੇ ਮੈਨਦ—ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
अकम्पनवधः — The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੋਧਾ ਅਕੰਪਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢਾਲ ਬਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਏ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹੌਂਸਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕੰਪਨ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਨਿਹੱਥੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਅਸ਼ਵਕਰਣ ਦਰੱਖਤ ਪੁੱਟ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕੰਪਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਡਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕੀਤੀ।
प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
ਸਰਗ 57 ਅਕੰਪਨ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸਦਮੇ ਤੋਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸੁਚਿੰਤਿਤ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ-ਚੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਰ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਫਿੱਕਾ ਰਾਵਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਰੱਖਿਆ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਿਪੁਣ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਬੀ ਹੋਈ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰਣਾਇਕ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲਯੋਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਨਾਮ (ਆਪ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਇੰਦਰਜੀਤ, ਨਿਕੁੰਭ) ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਸਤ ਉਪਦੇਸ਼-ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਰਾਜਭਕਤੀ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਮਿਲੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਹਿਨੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਲੰਕਾ ਹਥਿਆਰਬੰਦ, ਗਜ-ਸਮ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਨਮਾਨ, ਅਭਿਮੰਤਰਿਤ ਮਾਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਰੀਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਹਸਤ ਸੱਪ-ਧੁਜਾ, ਸੁਵਰਨ-ਜਾਲ ਅਤੇ ਗੱਜਦੇ ਨਾਦ ਵਾਲੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਨਗਾਰੇ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਗੂੰਜ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਘਿਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲਾਉਂਦੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪੰਛੀ, ਉਲਕਾਪਾਤ, ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ, ਗਿੱਦੜ, ਰਕਤ-ਵਰਖਾ, ਧੁਜਾ ‘ਤੇ ਗਿੱਧ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਦੇ ਕੋੜੇ ਦਾ ਫਿਸਲਣਾ—ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਠਾਠ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਲਲਕਾਰਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਹਸਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗ ਵਾਂਗ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਦਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਗ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਪਸ਼ਕੁਨੀ ਆਕਰਮਣ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਦੁਖਦ ਗਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
ਸਰਗ 58 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ ਸੈਨਾਪਤੀ ਪ੍ਰਹਸਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਹਸਤ ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੈ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਜੋ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ, ਨੇਜ਼ਿਆਂ, ਮੁਗਦਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਯੋਧੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਵਰਣਨ ਰਕਤ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ “ਨਦੀ” ਵਰਗੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਸਤ ਸਿੱਧੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾ ਕੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਲ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉਖਾੜੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਦਰ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਯੁੱਧ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੀਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ ਸੈਨਾ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਹਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੀਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः — Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma
ਸਰਗ 59 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਆਮ ਟੱਕਰ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਰਾਜਸੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਪਤਨ (ਨੀਲ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵਣ ਲੰਕਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਘਣੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ। ਰਣਨੀਤਿਕ ਟੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਪਹਾੜੀ-ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਨਰ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਨੀਲ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨੀਲ ਦੀ ਫੁਰਤੀ—ਵੈਰੀ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ—ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਬਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਨੀਲ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਥਾ ਅਗੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਦੁਵੰਦ ਵਿੱਚ ਪਲਟਦੀ ਹੈ: ਬਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਖਾਵਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਵਣ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੱਤ ਬਾਣ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਸੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਬੇਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਡਗਮਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਠਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹਨੁਮਾਨ ਵਜ੍ਰ-ਸਮ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਹਨੁਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਰਥ ਤੇ ਮੁਕੁਟ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਥੱਕਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਦੇ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਗ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਯਮ, ਮਿੱਤਰ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
ਸਰਗ 60 ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਪਾਂ ਤੇ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਵਤੀ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸ਼ਾਪ, ਉਮਾ, ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ, ਰੰਭਾ, ਵਰੁਣ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਪੱਤੀ ਉੱਠੇਗੀ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕੜੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਾਯ ਵਜੋਂ ਕੁੰਭਕਰਣ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਰਾਖਸ਼ ਕੁੰਭਕਰਣ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਭੋਜਨ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਸ਼ੰਖ-ਨਗਾਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਠੋਰ ਉਪਾਯ—ਗਦਿਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ, ਪਾਣੀ ਢਾਲਣਾ, ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰਨਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚਲਾਉਣਾ—ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਲਯ ਸਮਾਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਮੂੰਹ ਪਾਤਾਲ ਵਰਗਾ, ਅੱਖਾਂ ਜਵਲੰਤ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ। ਉਹ ਮਾਸ, ਰਕਤ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਦੀ ਅਪਾਰ ਮਾਤਰਾ ਸੇਵਨ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੀ ਅਤਿ-ਆਪੱਤੀ ਕਿਉਂ ਆ ਪਈ। ਮੰਤਰੀ ਯੂਪਾਕਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਤਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਤੋਂ ਹੈ; ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭਕਰਣ ਤੁਰੰਤ ਵਿਜਯ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਯ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਈ ਭੱਜਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਯੁੱਧ-ਚਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਮੋੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
कुम्भकर्णदर्शनम् — The Appearance of Kumbhakarna and the Account of His Might
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਕੁਟਧਾਰੀ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਕੂੰਭਕਰਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੈ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੂੰਭਕਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਯਮ ਦੀ ਸੈਨਾ ਤੱਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਬਲਸ਼ਾਲੀਤਾ ਉਹਨਾਂ ਰਾਖਸ਼-ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ ਜੋ ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕੂੰਭਕਰਣ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਭੁੱਖ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ। ਕੂੰਭਕਰਣ ਨੇ ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਘਾਤ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦਾ, ਆਸ਼ਰਮ ਉਜਾੜਦਾ ਅਤੇ ਪਰਾਈਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਮਾਨ ਨੀਂਦ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਵਣ ਕੁਲ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਾਗਣਾ—ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਭਯਾਨਕ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਧੀਰਜ ਬੰਨ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੀਲ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਨਾ ਤੈਨਾਤ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਘਾਟਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ-ਸਮਾਨ ਯੁੱਧ-ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् — The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
ਸਰਗ 62 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੂੰਭਕਰਣ ਦੇ ਉਠਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼-“ਵਿਆਘ੍ਰ” ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਾਯਮਾਨ ਰਾਜਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਥੀ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਲੀਦਾਰ, ਸੂਰਜ-ਸਮ ਚਮਕਦੀ ਰਾਖਸ਼-ਰਾਜਾ ਦੀ ਨਿਵਾਸ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸੇ ਡਗ ਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪਕ ਦੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਚਿੰਤਿਤ ਰਾਵਣ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਿਠਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੂੰਭਕਰਣ ਕ੍ਰੋਧਿਤ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਕਿਸ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਰਾਮ ਦਾ ਭਯ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘ ਆਏ ਹਨ; ਲੰਕਾ ਦੇ ਉਪਵਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਾਨਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਨਗਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ, ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਾਂ-ਅਸੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੂੰਭਕਰਣ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਰੀ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਛਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਵਰਖਾ-ਮੇਘਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖੇਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
कुम्भकर्णोपदेशः — Kumbhakarna’s Counsel and War-Boast to Ravana
ਸਰਗ 63 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁੰਭਕਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਭਰੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਨੀਤੀ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮਾਰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਮੇਂ (ਕਾਲ) ਅਤੇ ਪਰਿਣਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਂਤਵ (ਸਮਝੌਤਾ), ਦਾਨ, ਭੇਦ ਅਤੇ ਵਿਕ੍ਰਮ/ਬਲ-ਪ੍ਰਯੋਗ—ਇਹ ਚਾਰ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਸਾਧਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨੀ, ਧਿੱਠ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀਭਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਵੇਲੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪਰਖ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਇਸ ਤਾੜਨਾ ਨਾਲ ਖਿਝ ਕੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਗਰ ਸਲਾਹ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਕੁੰਭਕਰਨ ਸੁਰ ਨਰਮ ਕਰ ਕੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਧਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਤਿਸ਼ਯ ਯੋਧਾ-ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਗੰਭੀਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਉਤਸ਼ਾਹਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ, ਲੜਾਈ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।
महोदर-वाक्यं कुम्भकर्ण-प्रतिषेधः (Mahodara’s Counsel and the Critique of Kumbhakarna’s Solo Assault)
ਸਰਗ 64 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜ-ਸਭਾ ਅੰਦਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਕੁੰਭਕਰਣ ਦਾ ਮਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੋਦਰ ਤਿੱਖੀ ਡਾਂਟ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਜੁੱਝਣ ਦਾ ਤਰਕ ਅਸੰਗਤ ਹੈ। ਉਹ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਰਖੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਭੈ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਰਣਨੀਤਿਕ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੋਦਰ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਇਕ ਠੋਸ ਪਰ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਦੇਹਾਸਪਦ ਯੋਜਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਪੰਜ ਯੋਧਿਆਂ (ਮਹੋਦਰ, ਦ੍ਵਿਜਿਹ੍ਵ, ਸਮ੍ਹਰਾਦੀ, ਕੁੰਭਕਰਣ, ਵਿਤਰਦਨ) ਦੀ ਟੋਲੀ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਵੇ। ਨਤੀਜਾ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਫੈਲਾਈ ਜਾਵੇ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ “ਨਿਗਲੇ” ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੋਵੈਜ্ঞানਿਕ ਝਟਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸੀ ਅਫ਼ਵਾਹ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈ ਕੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ, ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇਣ ਅਤੇ ਭੈ, ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਇਕਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਨੀਤੀ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦਾ ਉੱਠਣਾ ਦਰਬਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਰਸਮੀ ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹੋਦਰ ਦੇ ਹੌਸਲਾ-ਸ਼ਿਕਨ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੀਰਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਰਤੱਬਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੂਹ ਰਣਨੀਤਿਕ ਭੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਵਣ ਮਹੋਦਰ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਰਾਮ-ਭੈ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਬਲਸ਼ਾਲੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭਕਰਣ ਰਾਵਣ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਇਕਾਂਗੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਕੇ ਰੱਖਵਾਲੀ ਸਮੇਤ ਅਗੇਤਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਸਮੀ ਅਭਿਸੇਕ-ਸਮਾਨ ਸਜਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮਾਲਾਵਾਂ, ਬਾਜੂਬੰਦ, ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਅਲੰਕਾਰ, ਮੁਕੁਟ, ਕੁੰਡਲ, ਕਟਿਬੰਧ ਅਤੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਅਗਨਿ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ/ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਗਾਰੇ, ਸ਼ੰਖ, ਰਥ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿਚ ਉਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ, ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਪੰਛੀ, ਹਥਿਆਰ ਉੱਤੇ ਗਿੱਧ ਦਾ ਬੈਠਣਾ, ਉਲਕਾਪਾਤ, ਮੰਦ ਪਿਆ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਵਾ—ਤੱਥਾਪਿ ਵਿਧੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਵਾਨਰ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗੱਜਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਅਤੇ ਵਾਕੀ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਦਾ ਭਾਰ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
ਸਰਗ 66 ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਦਾ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਰਿਕੂਟ ਸਮਾਨ ਕੁੰਭਕਰਣ ਲੰਕਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਲੰਘ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸਾ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਗੂੰਜ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਵੈਜਾਨਕ ਧਾਕ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਜੇਯ ਸਮਝ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕੋਈ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੇ ਬਿਨਾਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਜਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਮੁਰਦਾ ਸਮਾਨ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਯੁੱਧ-ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣਾ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਧਰਮਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਨਾ ਉੱਤਮ ਹੈ—ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਕੀਰਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਓ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਅਹੰਕਾਰਪੂਰਕ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਦਾ ਡਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੰਭਕਰਣ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਪਰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਦ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਭ, ਸ਼ਰਭ, ਮੈੰਦ, ਧੂਮ੍ਰ, ਨੀਲ, ਕੁਮੁਦ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਗਵਾਕ੍ਸ਼, ਰੰਭ, ਤਾਰਾ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਪਨਸ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਆਦਿ ਸੈਨਾਪਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਕੁੰਭਕਰਣ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅਡੋਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਮੁੜ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।
कुम्भकर्णवधः — The Slaying of Kumbhakarna
ਸਰਗ 67 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਹੋਰ ਤੀਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੀ ਅਤਿਭਿਆਨਕ, ਲਗਭਗ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਡੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਗਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਵਰਧਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਰਤਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਦ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਨੀਲ, ਰਿਸ਼ਭ, ਸ਼ਰਭ, ਗਵਾਖਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਆਦਿ ਮਹਾਵੀਰ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ, ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਵਤ-ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁੰਭਕਰਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਵਾਰ ਅਸਰਹੀਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਲਗਭਗ ਅਭੇਦਤਾ ਅਤੇ ਬਲ-ਅਸਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਭਕਰਣ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦਾ, ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਭਰੇ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਿੱਧੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦੇ ਕੇ ਧਨੁਸ਼-ਤਰਕਸ਼ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੰਦਰ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਤੇ ਰਾਮ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੀ ਬਾਂਹ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰਵਤ-ਸ਼ਿਖਰ ਸਮਾਨ ਉਹ ਕਟੀ ਹੋਈ ਭੁਜਾ ਵਾਨਰ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਹਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਧਰਮ-ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੁੱਧ ਦੀ ਦੁਖਦ ਛਲਕਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ। ਅੰਗ-ਭੰਗ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ ਕੁੰਭਕਰਣ ਹਮਲਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਕ੍ਰਮਸ਼ः ਹੋਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅੰਤਿਮ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਵਤ ਕੰਬ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮੁੜ ਜਾਗਦਾ ਹੈ—ਕੁੰਭਕਰਣਵਧ ਯੁੱਧ ਦਾ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮੋੜ ਬਣਦਾ ਹੈ।
कुम्भकर्णवधश्रवणेन रावणविलापः (Ravana’s Lament on Hearing of Kumbhakarna’s Slaying)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਵੈਜਾਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਲ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ ਦੂਤ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੁੰਭਕਰਣ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਦੂਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਵ ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪਹਾੜ-ਸਮਾਨ ਦੇਹ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ-ਛਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲਹੂ ਵਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਲੰਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਬਣੀ ਪਈ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧੀ ਹਾਰ ਨਗਰ ਲਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਾਗ ਕੇ ਲੰਮਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁੰਭਕਰਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ “ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਾਂ-ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਗਰਵ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲ (ਭਾਗ੍ਯ) ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੱਸਣ-ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਾਨਰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਰੱਖਿਆ-ਭਿੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਉਣਗੇ। ਵਿਲਾਪ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮ-ਦੋਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ: ਰਾਵਣ ਇਸ ਵਿਪਾਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧਰਮੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰਨਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਰਾਘਵ ਦਾ ਵਧ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਨਿਰਥਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਫਿਰ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ ਵੀਰ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਤੋਂ ਭਾਗ੍ਯ-ਛਾਇਆ ਹਠੀਲੇ ਨਿਰਣਯ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ।
त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः (Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka)
ਸਰਗ 69 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵੱਲ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸਿਰਾ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਉੱਤੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਲਈ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਯਮ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮਨੋਬਲ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਵਣ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੋਧਿਆਂ—ਤ੍ਰਿਸਿਰਾ, ਅਤਿਕਾਯ, ਦੇਵਾਂਤਕ, ਨਰਾਂਤਕ, ਮਹੋਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ—ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ ਕੇ ਭਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਰਥ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਗਰਜਦੇ ਹਨ, ਰੁੱਖ ਉਖਾੜਦੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਘਮਾਸਾਨ ਵਿੱਚ ਨਰਾਂਤਕ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਭਾਲੇ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਚੀਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘੋੜੇ-ਸਵਾਰ ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਅੰਗਦ ਨਿਹੱਥਾ—ਨਖ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਤ੍ਰ ਬਣਾ ਕੇ—ਨਰਾਂਤਕ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਭਾਲਾ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਭਿਆਨਕ ਟੱਕਰ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਨਰਾਂਤਕ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਮੁੱਕੇ ਦੀ ਚੋਟ ਸਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਘਾਤਕ ਘੂੰਸਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਾਂਤਕ ਦੀ ਛਾਤੀ ਫਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਗਦ ਦੀ ਇਹ ਦੁਰਲਭ ਜਿੱਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਨੋਬਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਨਰਾਂਤਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹੋਦਰ, ਦੇਵਾਂਤਕ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਅੰਗਦ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਦ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੋਦਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂਤਕ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਦ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਅਤੇ ਨੀਲ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਆਪਣੀ ਵਜਰ ਵਰਗੀ ਮੁੱਕੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂਤਕ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੀਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਟਾਨ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮਹੋਦਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਉਸਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦੀ ਹੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਂਪਾਰਸ਼ਵ (ਮੱਤ) ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਭ ਨਾਮਕ ਵਾਨਰ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਗਦਾ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮਹਾਂਪਾਰਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਮਰਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
अतिकायवधः (The Slaying of Atikāya)
ਸਰਗ 71 ਵਿੱਚ ਅਤਿਕਾਯ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਤਿਕਾਯ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਾਨ੍ਯਮਾਲਿਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਰਦਾਨ-ਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਮ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅਤਿਕਾਯ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਯ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਗਰਜਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਉਭਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਗਨੀ, ਸੂਰਯ, ਇੰਦਰ, ਵਾਯੁ, ਯਮ ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ/ਈਸ਼ੀਕ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਟਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਤਿਕਾਯ ਦਾ ਅਭੇਦ੍ਯ ਕਵਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਪ-ਸਮ ਬਾਣ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਮੂਢ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਭਲ ਕੇ ਅਤਿਕਾਯ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਸਾਰਥੀ ਅਤੇ ਧੁਰਾ ਆਦਿ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵਾਯੁ ਇਹ ਗੁਪਤ ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਦਾਨ-ਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਸਤ੍ਰ ਹੀ ਭੇਦ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕੰਪਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤਿਕਾਯ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਚੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਘਬਰਾ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਭੱਜਦੇ ਹਨ, ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਾਸ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
ਇਸ ਸਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇਸ ਸਮਾਚਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਅਤਿਕਾਯ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਅਸਹਿਣ ਕਲੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੰਕਾ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੋਧੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਅਜੇਯਤਾ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਇੰਦਰਜੀਤ ਵੱਲੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਧਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਬੰਧਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਹੁਕਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਉਹ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸਰਬਤ੍ਰ ਚੌਕਸੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਸਮੇਤ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ—ਦੁਆਰਾਂ, ਨਿਕਾਸਾਂ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰੰਵਾਰ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਗਸ਼ਤੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਹਰ ਚਾਲ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੈਨਾ ਠਹਿਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ ਇਹ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਕਾਂਟ ਵਾਂਗ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਲੌਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)
ਸਰਗ 73 ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਾਂਤਕ, ਤ੍ਰਿਸਿਰਸ ਅਤੇ ਅਤਿਕਾਯ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇੰਦਰਜੀਤ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਸ਼ੰਖ-ਨਗਾਰੇ, ਛਤਰ ਅਤੇ ਚੌਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਾਜਸੀ-ਸੈਨਿਕ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਰੱਖਿਆ-ਵਲਯ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਸਾਮਗਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਗਿਕ ਉਪਕਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਯ-ਸੂਚਕ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਗਨੀਦੇਵ ਆਹੁਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਰਥ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੱਕ ਕੰਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਾਣਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਨਰਸੈਨਾ ਵਿਧਵੰਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਅੰਗਦ, ਜਾਮਬਵਾਨ, ਨਲ ਆਦਿ ਮਹਾਵੀਰ ਘਾਇਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬਰਖਾ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬੇਧਿਆ ਦੇਖ ਇੰਦਰਜੀਤ ਜਯਘੋਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb-Bearing Mountain
ਸਰਗ ੭੪ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ-ਜਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਭਾਰੀ ਹਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ—ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੀਤਿਗਿਆ—ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਦੱਤ ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਟੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘਾਇਲਾਂ ਅਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦ੍ਰਿਤ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਜਾਮਵਾਨ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਜਾਮਵਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਜਾਮਵਾਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਮਵਾਨ ਸਪਸ਼ਟ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਹਿਮਵਤ ਨੂੰ ਜਾਓ, ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਔਸ਼ਧੀ-ਪਹਾੜ ਲੱਭੋ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਦਵਾਈਆਂ—ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ, ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਕਰਣੀ, ਸੁਵਰ੍ਣਕਰਣੀ ਅਤੇ ਸੰਧਾਨਕਰਣੀ—ਲਿਆਓ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਉਡਾਣ ਧਰਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦਬਣ-ਟੁੱਟਣ ਵਰਗੀ ਮਹਾਕਾਇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਯ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਦੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਸ਼ਿਖਰ ਹੀ ਉਖਾੜ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਤੁਰੰਤ ਚੇਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः (The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹਨੂਮਾਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਜ ਦੀ ਤਤਕਾਲ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਰਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਹੁਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵਾਨਰ ਜਲਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੋਪੁਰਾਂ, ਪ੍ਰਤੋਲੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਅਗਰੂ-ਹਰਿਚੰਦਨ, ਕਸ਼ੌਮ-ਕੌਸ਼ੇਯ ਵਸਤ੍ਰ, ਮੋਤੀ-ਮਣੀ-ਵਜ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਾਲ, ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀ-ਰਥਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਵਚ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਵਨ ਵਜ੍ਰ-ਆਘਾਤਿਤ ਪਹਾੜੀ-ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਂਗ ਢਹਿ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਤੋਰਨ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਧੁਨੀ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛੁੱਟੇ ਹਾਥੀ-ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਗਰ ਖੌਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਸ਼ਲ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਦੀ ਜਿਆ ਦਾ ਨਾਦ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਲੰਕਾ-ਦੁਆਰ ਦਾ ਗੋਪੁਰ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼-ਸਰਦਾਰ ਸਨਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਵਣ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਨਿਕੁੰਭ, ਅਤੇ ਯੂਪਾਖ਼, ਸ਼ੋਣਿਤਾਖ਼, ਪ੍ਰਜੰਘ, ਕੰਪਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਚੰਦ-ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਵਾਨਰ-ਰਾਖਸ਼ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ, ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ, ਸ਼ੂਲ, ਗਦਾ, ਪ੍ਰਾਸ, ਤੋਮਰ ਆਦਿ ਨਾਲ; ਪਰਸਪਰ ਗਰਜਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਹਾਨੀ-ਲਾਭ ਦਾ ਵਰਣਨ ‘ਦਸ-ਸੱਤ’ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
ਸਰਗ 76 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਦੁਵੱਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਦ, ਜੋ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਨੇ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਸੰਭਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੋਣਿਤਕਸ਼, ਪ੍ਰਜੰਘ ਅਤੇ ਯੂਪਾਕਸ਼ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ ਦੇ ਮਾਮੇ, ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦਵਿਵਿਦ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜੰਘ ਅਤੇ ਯੂਪਾਕਸ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਦਵਿਵਿਦ ਨੇ ਸ਼ੋਣਿਤਕਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁੰਭ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ, ਕੁੰਭ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੱਲਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇੱਕ ਵਜਰ ਵਰਗੇ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਡਰ ਫੈਲ ਗਿਆ।
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
ਸਰਗਾ 77 ਵਿੱਚ ਨਿਕੁੰਭ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸੁਗਰੀਵ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਿਕੁੰਭ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਪਰਬਤ ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ (ਪਰਿਘ) ਲੈ ਕੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਉਸਦੀ ਗਦਾ ਘੁਮਾਉਣ ਦੀ ਗਤੀ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮ ਗਈਆਂ। ਕੇਵਲ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਨਿਕੁੰਭ ਨੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਵਜਰ ਵਰਗੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਿਆ, ਨਿਕੁੰਭ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਟਕਿਆ, ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੌਣ ਮਰੋੜ ਕੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
मकराक्षस्य निर्गमनम् — The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
ਸਰਗ 78 ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਨਿਕੁੰਭ ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤਰ ਪੁੱਤਰ ਮਕਰਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਕਰਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰੇ। ਮਕਰਾਕਸ਼ ਯੋਧੇ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਥ ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਦਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਲੜਾਈ ਕਰੋ। ਰਾਖਸ਼ਸ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੀ ਘਣੀ ਭੀੜ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਨਗਾਰੇ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤਾਲੀ ਯੁੱਧ-ਧੁਨੀ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੈਨਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਕੋੜਾ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਧੁਜਾ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਘੋੜੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਕੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧੂੜ-ਭਰੀ ਕਠੋਰ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ—ਤੱਥਾਪਿ ਯੋਧੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਆਗਿਆ-ਪਰੰਪਰਾ, ਰਸਮੀ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਰਾਜਯ ਦੀ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਬੁਣਦਾ ਹੈ।
मकराक्षवधः (The Slaying of Makarākṣa)
ਸਰਗ 79 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਤੀਖਾ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਕਰਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਛਿੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਗੂੰਜ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਮਕਰਾਕ੍ਸ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰ-ਵਿਰਾਸਤ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਲਈ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਵਾਕ-ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪੂਰਵ ਨਾਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਖ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਮਕਰਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਰਥ ਤੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੱਤ ਜ੍ਵਾਲਾਮਯ ਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ-ਅਸਤ੍ਰ ਸਮਾਨ ਭਯਾਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਸ਼ੂਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਪਾਵਕ-ਅਸਤ੍ਰ ਜੋੜ ਕੇ ਮਕਰਾਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਵਿੱਧਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਦੀਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਨਾਇਕ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
इन्द्रजितो यज्ञानुष्ठानं अन्तर्धानं च (Indrajit’s Rite and the Invisible Assault)
ਸਰਗ 80 ਵਿੱਚ ਮਕਾਰਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦੰਦ ਪੀਸਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜੀਤ (ਰਾਵਣੀ) ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨਿ-ਯਜ੍ਞ/ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਮਚੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਉਪਕਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਲਾ ਬਕਰਾ ਆਹੁਤੀ ਲਈ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਵਰਨ-ਜਿਹੀ ਜਵਾਲਾ ਵਾਲੀ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪੈਣ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਅਤਿ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਦੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਣ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ-ਕੁਹਾਸੇ ਦੀ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਾਨਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਮ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਅਯੋਧ੍ਯ, ਲੁਕੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ, ਭੱਜਦੇ ਜਾਂ ਅਸਾਵਧਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਮਾਯਾਵੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਟੀਕ ਅਸਤ੍ਰ ਵਰਤਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਨਾਸ ਦੇ ਉਪਾਯ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾਂ ਤਿਆਰ ਖੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
इन्द्रजितो मायासीतावधः — Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
ਸਰਗ 81 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਕਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰੱਥ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਹਨੂੰਮਾਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਚੁੱਕੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਤਪੱਸਵੀ ਵਰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਫੜੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹਨਤ ਪਾਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਔਰਤ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਕਾਇਰਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਮਾਇਆਵੀ ਸੀਤਾ ਦਾ 'ਵਧ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਅਤੇ ਭਗਦੜ ਮੱਚ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਇੰਦਰਜੀਤ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਗਰਜਣ ਲੱਗਾ।
इन्द्रजित्-हनूमद्-युद्धं तथा निकुम्भिलायां होमः (Indrajit vs Hanuman; Indrajit’s Nikumbhila rite)
ਸਰਗ 82 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਲਚਲ ਮਚਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਗਈ ਗੱਜਣ-ਵਾਂਗ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਸਰਦਾਰ ਡਰ ਕੇ ਛਿਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ ਹਨੁਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੱਜਦੌੜ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਯੁੱਧੋਤਸਾਹ ਦੇ ਲੋਪ ਲਈ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੜ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਆ ਕੇ ਪੰਕਤੀ ਬੰਨ੍ਹੋ। ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਵਾਨਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਭਾਰੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਟਾਨ ਰਾਵਣੀ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ; ਸਾਰਥੀ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਟਾਨ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਨਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਸਮੇਤ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਬਛਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਤਲਵਾਰ, ਭਾਲੇ, ਗਦਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੈਰੀ-ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਰਣਨੀਤਿਕ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਰਾਮ-ਕਾਰਜ ਹੈ; ਸੀਤਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਮ-ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਦੇਖ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਹੋਮ ਵਾਲਾ ਅਗ્નਿਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਧਿ-ਵੇਤਾ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਯਜ્ઞਾਗਨੀ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰਗ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਯਾਗਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83) — Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਗ੍ਰਾਮ-ਨਿਰਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿੱਛਰਾਜ ਜਾਮਬਵਾਨ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬਲ ਭੇਜੋ। ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹਨੁਮਾਨ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਵਣ-ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਅਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਕੱਟੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਮਲ-ਕੁਮੁਦ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਜਲ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਬੁਝੀ ਅੱਗ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਭੜਕੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅੰਗਲਗਾ ਕੇ ਤਿੱਖੀ ਤਰਕ-ਯੁਕਤ ਵਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਭਾਗ੍ਯ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੀ ‘ਸੱਤ੍ਯ-ਵਚਨ’ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਸਮਾਨ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧ, ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਧਨ-ਤਿਆਗ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਭੁੱਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦਰਜੀਤ-ਜਨਿਤ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਿਵਾਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नोपदेशः (Counsel to Disrupt the Nikumbhilā Rite)
ਸਰਗ 84 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਲਾਹ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸਧਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਿਯਤ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਏ ਵਿਹਲ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਵੱਲੋਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਮਰਨ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਬੰਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇਗਾ—ਇਹ ਮਾਇਆ, ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਯੁਕਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਭਟਕ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਸਲ ਤਕਨੀਕੀ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ: ਇੰਦਰਜੀਤ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜੇ ਯਜ್ಞ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਸਮਾਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਝੂਠੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਰਤਾ ਬਣਾਕੇ ਯਜ್ಞ-ਵਿਘਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੰਦਰਜੀਤ ਮਰਨਯੋਗ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਬੱਧ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਧਰਮਯੁਕਤ ਕਰਮ ਤੱਕ ਪੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
ਸਰਗ 85 ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਕਾਰਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਤੈਨਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਇੰਦਰਜੀਤ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੱਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਯੱਗ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹਨੂੰਮਾਨ ਅਤੇ ਜਾਮਬਵਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
ਸਰਗ 86 ਵਿੱਚ ਰਣਨੀਤੀ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇੰਦਰਜੀਤ ਆਪਣਾ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸਮਾਨ ਤੀਰਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿੱਛ ਤੇ ਵਾਨਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਅਧੂਰੇ ਯੱਗ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੱਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤੂਫਾਨੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਨੂੰਮਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨੂੰਮਾਨ 'ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰਜੀਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਹਨੂੰਮਾਨ ਵੱਲ ਰੱਥ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੁਰੰਤ ਇੰਦਰਜੀਤ 'ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਬੋਹੜ (ਬਰਗਦ) ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਜੀਤ ਇੱਥੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਦਿੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਝਟਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਘਰ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪਾਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
ਸਰਗ 88 ਵਿੱਚ ਵਾਕ-ਯੁੱਧ ਤੁਰੰਤ ਧਨੁਸ਼-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰਜਿਤ (ਰਾਵਣੀ) ਕ੍ਰੋਧ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਸਮਾਨ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚਿੜਾਉਂਦਾ, ਯਮਲੋਕ ਭੇਜਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ‘ਤੇ ਗਿਦੜ-ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਉਤਰਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰ ਕੇ ਡਰ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪਰ ਸੰਯਮੀ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਵਾਗ੍-ਬਲ (ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ) ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਲੜਨ ਨੂੰ ਯੋਧੇ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ, ਚੋਰ ਦਾ ਪੰਥ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਲ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਇੰਦਰਜਿਤ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਸਿਸਕਾਰਦੇ ਬਾਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬੇਧਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਜਿਤ ਫਿਰ ਘਾਤਕ ਸੰਕਲਪ ਦੋਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਿਨਾ ਡੰਕਾ ਪਿਟੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੰਦਰਜਿਤ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੀਰ ਗਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਤਿੰਨ ਸੁਚਿੱਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੋ ਅਜਿਤ-ਸਮਾਨ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਤੁਲ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵੰਦੀਆਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾ ਕੇ, ਧਮਕੀਭਰੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਮ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
इन्द्रजित्–लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
ਸਰਗ 89 ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਾ ਦੁਵੰਦ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਤਾਣੇ-ਮਿਹਣੇ ਵਾਲਾ ਵਾਕ੍-ਯੁੱਧ, ਕਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰ-ਯੁੱਧ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਚੂਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਫਿੱਕੀ ਪੀਲਾਹਟ ਨੂੰ ਮਨੋਬਲ ਵਿੱਚ ਪਈ ਦਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਪਿਛਲੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਯਮ-ਲੋਕ” ਵੱਲ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਬਢਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰਜੀਤ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਧਦਾ ਹੈ; ਢਾਲਾਂ ਅਤੇ ਧੁਜਾਂ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਦੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ ਹੋਣ। ਰਕਤ ਧਾਰਾਂ ਝਰਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਘਾਇਲ ਦੇਹਾਂ ਫੁੱਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਯੋਧੇ ਨਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜੈਯ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਮਿੱਤਰ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਣ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਿਆਂ।
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
ਸਰਗ 90 ਲੰਕਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਇੰਦਰਜੀਤ ਹੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਸੰਗਰਾਮ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਲੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
ਸਰਗ 91 ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ (ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ) ਅਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ (ਰਾਵਣੀ) ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਦੁੱਧ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਘੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਾਨਰ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਲਾਘਵ (ਯੁੱਧ-ਕੌਸ਼ਲ) ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ, ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਰੰਵਾਰ ਜਖ਼ਮੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਥ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ—ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ—ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਬਿਨਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਧਿ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਨੀ-ਅਸਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਅਸੁਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੌਰਯ ਅਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਤਿਆਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਜਿਤ ਐਂਦ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸਤ੍ਯ-ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅਭਿਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਯ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਪ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜਯ-ਘੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਸੈਨਾ ਭੱਜ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः — Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing
ਸਰਗ 92 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਧ ਦੀ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਜ਼ਖਮੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਗਠਜੋੜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਰਿੱਛਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ। ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਔਸ਼ਧੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੁਰੰਤ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ (ਵਿਸ਼ਲਯ), ਦਰਦ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਸਹਿਯੋਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ, ਅਤੇ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਇਸ ਅਸੰਭਵ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਪੌਲਸਤ੍ਯ (ਰਾਵਣ) ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਦੁਖਦਾਈ ਸਮਾਚਾਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰਜਿਤ/ਮੇਘਨਾਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਰਛਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲੀ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਭੌਂਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੂੰਹੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਧੂੰਆਂ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂ ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੇ ਦੀਵੇ ਦਾ ਤੇਲ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਕਵਚ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼) ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਨਵੀਂ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ੋਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਰਾਵਣ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਲਵਾਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਨ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਸ ਦੀ ਅਜੈਤਾ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੀਤਾ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸੁਪਰਸ਼ਵ ਨਾਮਕ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਮੰਤਰੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ: ਇਸਤ੍ਰੀ-ਵਧ ਧਰਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਰਾਵਣ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਤਿਸੋਧ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਵੱਲ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
रावणस्य सभाप्रवेशः — रामस्य शरवृष्ट्या राक्षससेनाविनाशः (Ravana Enters Council; Rama’s Arrow-Storm Destroys the Rakshasa Host)
ਸਰਗ 94 ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਇਕੋ ਨਿਸ਼ਾਨੇ—ਰਾਮ—ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਣ, ਗਦਾ, ਤਲਵਾਰ, ਕੁਹਾੜੀ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਧੂੜ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਕਾਠ ਵਾਂਗ ਤਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਯੰਤਰ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਵਾਨਰ ਘਾਇਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਰਾਮ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਅਤਿ-ਭਿਆਨਕ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਗਤੀ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਰਾਮ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਗਣ ਰਾਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹਨੂਮਾਨ, ਜਾਮਬਵਾਨ, ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦਵਿਵਿਦ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਜਾਂਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਅਨੇਕ ਦਲ—ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਧੁਜਾਂ ਵਾਲੇ ਰਥ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਯੋਧੇ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਖਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਸਭ ਰਾਮ ਦੇ ਤਿੱਖੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸੁਵਰਨ-ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਅਕਲੀਸ਼ਟ-ਕਰਮਤਾ, ਅਥਾਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਅਥਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਅਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵੈਰ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਉਹ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਦੀ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਅਭਾਗੀ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿੰਦਿਤ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਖਰ-ਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਤੱਕ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ “ਪਰਯਾਪਤ ਪ੍ਰਮਾਣ” ਵਜੋਂ ਵਿਰਾਧ-ਵਧ, ਜਨਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਖਰ, ਦੂਸ਼ਣ, ਤ੍ਰਿਸਿਰਾ, ਕਬੰਧ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਦਾ ਵਧ, ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਗਿਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਠੁਕਰਾਉਣਾ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਲੰਕਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਸਮਾਨ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਇੰਦਰ ਜਾਂ ਅੰਤਕ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਕਥਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਅਭੇਦਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਰਾਮ ਉਸ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਕਰੁਣ ਕ੍ਰੰਦਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੈਨਿਕ ਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਧਰਮਕ-ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)
ਸਰਗ 96 ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਲੰਕਾ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਗਰ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਲ ਠਹਿਰ ਕੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੋਦਰ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਚੇ ਹੋਏ ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੇ ਸ਼ਪਥ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜੇਗਾ, ਖਰ, ਕੁੰਭਕਰਣ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਆਦਿ ਪਤਿਤ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਣ-ਵਰਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਲ ਅਨੇਕ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾਏ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਸ਼ੁਭ ਉਤਪਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸੂਰਜ ਮੰਦ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਲਕਾਪਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਕਤ-ਵਰਖਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਤੇ ਬਾਂਹ ਫੜਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਛਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸੁਵਰਨ-ਪੰਖੀ ਬਾਣ ਵਾਨਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਘਾਵ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
ਇਹ ਸਰਗ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਬਰਖਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੋਧਾ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਇੱਕ ਮਦਮਸਤ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਹੱਥੋਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਵਜਰ ਵਰਗਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਥੱਪੜ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
महोदरवधः (The Slaying of Mahodara)
ਸਰਗ 98 ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਇਕਲ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਅਤੇ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਵਣ ਮਹੋਦਰ ਨੂੰ “ਵਿਜੈ ਦੀ ਆਸ” ਮੰਨ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਤਾਰੇ। ਮਹੋਦਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗੇ ਵਾਂਗ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰੀ ਹਾਨੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭੱਜਦੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੋਦਰ ਨਾਲ ਦੁਇਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਖੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪੱਥਰ, ਸਾਲ ਦਾ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਗਦਾ ਵਾਂਗ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਪਰਿਘ, ਗਦਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ-ਢਾਲ ਦਾ ਯੁੱਧ। ਉਪਮਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੈਨਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਹੋਦਰ ਫਸੇ ਹੋਏ ਖੜਗ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਪਲਾਇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਨਰ ਹರ್ಷ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਹੋਰ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਘਟਨਾ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਮੋੜ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਹੋਦਰ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਰੁਖ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਮਹੋਦਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਘੋਰ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਅੰਗਦ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵਿਖੇਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕੱਟਦੇ ਤੇ ਘਾਇਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇਲੀ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਿਰੁਤਸਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਦ ਇਹ ਡਗਮਗਾਹਟ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਪਰਿਘ (ਗਦਾ-ਸਮਾਨ ਡੰਡਾ) ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਜਾਮਬਵਾਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਰਥ-ਪੰਕਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਅਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਬੇਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਮਬਵਾਨ ਤੇ ਗਵਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਅੰਗਦ ਭਿਆਨਕ ਪਰਿਘ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਯੁੱਧ-ਕੁਹਾੜੀ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਗਦ ਬਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ ਛਾਤੀ/ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਐਸਾ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਭਵਨ ਕੰਬ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਲਾਹਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਨਵੇਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
रावण–रामयुद्धप्रारम्भः (The Intensification of the Rama–Ravana Duel)
ਸਰਗ 100 ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹੋਦਰ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਵਣ ਅਤਿਅੰਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ 'ਤਾਮਸ' ਅਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਭਗਦੜ ਮੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਮਾਇਆਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਸਤਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ, ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਅਸਤਰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਾਇਆਵੀ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਰਾਮ ਦੀ ਇਸ ਜਿੱਤ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਰਾਮ ਦੀ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
ਸਰਗ 101 ਵਿੱਚ ਰਾਮ–ਰਾਵਣ ਦਾ ਯੁੱਧ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਛੱਡੇ ਬਾਣ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਚੱਕਰ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਲਈ ਘਣੇ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਆਕਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਲੀਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਧਵਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਗਦਾ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਅੱਗ-ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਰਾਵਣ ਮਾਇਆ-ਨਿਰਮਿਤ, ਅੱਠ ਘੰਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਧਮਕੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਛਣਕ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਲਦੀ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਰਾਮ ਤੋਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਬਾਣ-ਵਿਨਿਮਯ ਮੁੜ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾ-ਘਾਇਲਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਭਾਲਾ) ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਦਾ ਧੀਰਜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਜੈ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਰਥਕ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੇ ਭਰਾ ਨਾ ਬਚੇ। ਸੁਸ਼ੇਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ—ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀ-ਪਰਵਤ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੌਸ਼ਧੀਆਂ (ਸਵਰਨਕਰਣੀ, ਸਾਵਰਨ੍ਯਕਰਣੀ, ਸੰਜੀਵਕਰਣੀ, ਸੰਧਾਨੀ) ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ਿਖਰ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਪਰਵਤ ਹੀ ਉਖਾੜ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੇਣ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪੀਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਰਾਹੀਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੇਦਨਾ ਰਹਿਤ ਉੱਠ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਣ ਅਤੇ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ੋਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ऐन्द्ररथप्रदानम् — Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies
ਸਰਗ 103 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੀ ਨਿਆਂਸੰਗਤਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਰਾਵਣ ਰਥ ਤੋਂ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਇਸ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ’ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਮਾਤਲੀ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਦੇਵੇ। ਮਾਤਲੀ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਹਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤਿਆ ਰਥ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਉਪਕਰਣ—ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼, ਅਗਨਿ-ਤੇਜ ਕਵਚ, ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਬਾਣ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕਤੀ—ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦਾ ਦਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਵਣ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਣ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸਰਪ ਬਣ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਗਰੁੜ-ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਵਰਣ ਸੁਪਰਣ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਘਣੇ ਬਾਣ-ਵਰਖੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਤਲੀ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਥ-ਧਵਜ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਖ਼ਮੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਨਾਇਕ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ-ਯੋਗ, ਮੰਦ ਪਿਆ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ-ਚਿੱਤਰ ਰਾਮ–ਰਾਵਣ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
रावणशूलप्रक्षेपः — Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
ਸਰਗ 104 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਹਾੜ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਮਾਤਲੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ 'ਸ਼ਕਤੀ' (ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਰਛੀ) ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
रावणक्रोधः—रामस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Fury and Rama’s Harsh Admonition)
ਸਰਗ 105 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦ੍ਵੰਦ ਦਾ ਮਨੋਵੈਜਾਨਕ ਮੋੜ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਣ-ਗਰਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਵਣ ਕਾਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਰਣਭੂਮੀ ਅੰਧੇਰੀ ਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਮ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਚਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ—ਬਾਣ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਛਟਾ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਧੀਰਜ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਧਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ “ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ” ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਸਹਾਇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਹਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਯ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਚਨ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸਮਾਨ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਤੀਖੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੱਟਿਆ ਸਿਰ, ਗਿਦੜ-ਗਿੱਧ, ਫਾਟੀਆਂ ਅੰਤੜੀਆਂ—ਜੋ ਮਨੋਬਲ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਆਂ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੀ ਯੋਧਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੋਗੁਣੀ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਹਾਰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਮਨੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ; ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਦੇ ਅਸਥਾਈ ਪਤਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ।
रावण-सारथि-संवादः (Ravana and the Charioteer: Counsel, Omens, and Battlefield Conduct)
ਸਰਗ 106 ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਤਣਾਅਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਥ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਤੇ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਰਾਵਣ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਥ ਕਿਉਂ ਮੋੜਿਆ; ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਾਇਰਤਾ, ਅਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀਭਗਤ ਤੱਕ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਥੀ ਨੀਤੀ-ਯੁਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਡਰ ਜਾਂ ਦ੍ਰੋਹ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ, ਭੂਮੀ, ਸ਼ਕੁਨ-ਅਪਸ਼ਕੁਨ, ਯੋਧੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦਲਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ-ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਰਥ ਚਲਾਉਣਾ। ਥੱਕੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੇ ਵਿਆਵਹਾਰਿਕ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਟ ਕੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਲੈਣਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਦੋਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਥੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੱਥ-ਭੂਸ਼ਣ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਥ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਚਾਲਿਤ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੁਝਬੂਝ ਭਰੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਤਣਾਅ ਮੁੜ ਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)
ਸਰਗ 107 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ; ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਸਾਹਮਣੇ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੇਖਣ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ “ਗੁਹ੍ਯੰ ਸਨਾਤਨਮ” — ਆਦਿਤ੍ਯਹ੍ਰਿਦਯ ਸਤੋਤ੍ਰ — ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰ੍ਯ/ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਤੱਤ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਧਕਾਰ ਤੇ ਸ਼ੀਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਫਲ। ਅਗਸਤਯ ਧਿਆਨ-ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨਿਤ ਪਾਠ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਜਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਤੋਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰ੍ਯਦੇਵ ਦੀ ਅਨੁਮੋਦਨਾ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲਤਾ ਭਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਕਟ ਵਿਜਯ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
रावणरथवैभव–निमित्तदर्शन–राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama–Matali Instructions)
ਇਸ ਸਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਤੇ ਗਤੀਮਾਨ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਧੁਜਾਂ ਤੇ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਿਤ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਦੁੰਦ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਉਲਟੀ-ਬੇਲਗਾਮ ਚਾਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਤਲੀ (ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰਥੀ) ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਰਾਮ ਮਾਤਲੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ, ਸਿੱਧਾ ਵੈਰੀ ਵੱਲ ਰਥ ਚਲਾਓ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਵਿਚਲ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਲਗਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ। ਮਾਤਲੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਰਥ ਮੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹੀਏਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਰਾਹੀਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿੰਧਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਇੰਦਰ-ਸਮ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਹਾਂ ਵਾਂਗ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਇਸ ਮਹਾਦੁੰਦ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਰਾਵਣ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਗਿਦੜ ਤੇ ਗਿੱਧ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਮਲਿਨ ਹੋਣਾ, ਉਲਕਾਪਾਤ, ਬਿਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗਰਜ ਤੇ ਅਸ਼ਨੀ-ਸਮ ਧੁਨੀ—ਜਦਕਿ ਰਾਮ ਲਈ ਜਯ-ਸੂਚਕ ਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਮ ਵਿਜਯ-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਉੱਦਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
राघव-रावणयोः घोर-द्वैरथ-युद्धम् (The Fierce Chariot-Duel of Rama and Ravana)
ਸਰਗ 109 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਰਥ-ਦੁਇਲ (ਦ੍ਵੈਰਥ-ਯੁੱਧ) ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤੀਬਰਤਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਯੁੱਧ ਰੋਕ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਇਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਥਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕੇਂਦਰ ਹੋਵੇ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਵਣ ਰਾਮ ਦੇ ਰਥ-ਧਵਜ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਬਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਰਾਮ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੇ ਧਵਜ-ਦੰਡ (ਕੇਤੁ) ਨੂੰ ਲਕੜ ਕੇ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਧਵਜ-ਦੰਡ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਅਪਮਾਨ-ਅਗਨੀ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਰਸ਼ਾ’ ਰਚ ਕੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗਦਾ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੰਡੇ, ਚੱਕਰ, ਮੁਗਦਰ, ਪਰਬਤ-ਸ਼ਿਖਰ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਵਾਹ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਬਾਣ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਘਣਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਕੋਈ ਅਸਤ੍ਰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਕਦੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ, ਕਦੇ ਮੱਧ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਰੋਮਾਂਚਕ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰੇ ਚਰਮ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਵਜ-ਹਾਨੀ ਕਾਰਨ ਰਾਵਣ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
ਸਰਗ 110 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਦੁੰਦ-ਯੁੱਧ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਸਮੁਦਾਇ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਰਥਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ—ਚੱਕਰ ਲਾਉਣਾ, ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ—ਸਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਗੱਜਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਮਾਤਲੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਤਲੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਨਿੱਜੀ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਕ੍ਰੋਧ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਣਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਅਸਤ੍ਰਾਂ—ਗਦਾ, ਮੁਸਲ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਆਦਿ—ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚਦੀ ਹੈ: ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਦੇ ਹਨ, ਪਾਤਾਲਵਾਸੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਮੰਦ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਨ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਗੋ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲ-ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਦੀ ਜੈ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਵਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹੋਰ ਸਿਰ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਰਾਜਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਭ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਮ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਾਣ ਹੁਣ ਅਸਰਹੀਣ ਕਿਉਂ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਅਵਿਰਤ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਲੀ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਉਚਿਤ ਉਪਾਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
रावणवधः — The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
ਸਰਗ 111 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਰਮ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਲੀ ਰਥੀ ਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਿਧਾਰਿਤ ਅੰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿਤਾਮਹ-ਪ੍ਰਦੱਤ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਤਦ ਰਾਮ ਅਗਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਹਾਨ ਬਾਣ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗ੍ਰੰਥ ਉਸ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸੰਯੋਜਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਾਯੁ, ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ, ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਤੱਤ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯਜ੍ਞ-ਸਮ ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਬਾਣ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਰਮ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇ। ਸੰਯਮਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰਾਮ ਬਾਣ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਰਾਵਣ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੁ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਨਾਲ ਤੂਣੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਖਸ਼ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਜੈ-ਘੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ, ਪੁਸ਼ਪ-ਵਰਖਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਵਨ ਅਤੇ “ਸਾਧੁ” ਦੇ ਉਚਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਨਿਸ਼ਚਲ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
ਸਰਗ 112 ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਨਿਹੱਥਾ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਰੂਪਕਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ “ਰਾਖਸ਼-ਰਾਜਾ ਰੁੱਖ”, ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ-ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪਟਕਿਆ ਮਸਤ ਹਾਥੀ, ਅਤੇ ਰਾਮ-ਮੇਘ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਬੁਝੀ ਰਾਖਸ਼-ਅੱਗ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਡਿੱਗ ਗਈ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਚੰਦ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕੌਸਮੀਕ ਉਲਟ-ਫੇਰ। ਰਾਮ ਗੰਭੀਰ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਯੋਧਾ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਕਦੇ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੈਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਯਜ્ઞ-ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਨਾਲ ਵੈਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।
रावणवधदर्शनम् — Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਲੰਕਾ ਦੇ ਨਗਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪੁਰ ਦਾ ਹਿਰਦਾ-ਵਿਦਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅੰਤਰਪੁਰ ਤੋਂ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਕਤ-ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਧੜਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਵ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੋਈ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਗਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਟਦੀ, ਕੋਈ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਓਸ ਵਾਂਗ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵ ਵੀ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਕ ਮਾਨਵ ਯੋਧੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਰਣ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸਲਾਹ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ) ਨਾ ਮੰਨਣਾ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਕੁਲ ਦਾ ਮੂਲ-ਨਾਸ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਦੈਵ (ਭਾਗ੍ਯ) ਦੀ ਅਟੱਲ ਗਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਧਨ, ਇੱਛਾ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕ੍ਰੌਂਚ/ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰੁਣ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧਕਾਂਡ ਦੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੋਕ-ਗੀਤ ਦੀ ਲਯ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
रावणस्य अन्त्येष्टिः — Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
ਸਰਗ 114 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੰਦੋਦਰੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ “ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਵੇਸ਼” ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੇਤੁ ਬਣਾਉਣਾ—ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਅਸਾਧਾਰਣ ਧਰਮ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਪਤਨ ਅਧਰਮ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਪਰਿਣਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਪਤਿਤ ਰਾਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਗਨੀਆਂ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਅਰਥੀ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਵੇਦ-ਅਨੁਕੂਲ ਪਿਤ੍ਰਮੇਧ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦੀ-ਸਥਾਪਨਾ, ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਹ-ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਨਮ੍ਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਮ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨੋਭਾਵ ਬਦਲਦਾ ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕੋਮਲਤਾ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਹਨ।
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
ਰਾਵਣ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਜਯ ਦੀਆਂ ਮੰਗਲ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮਤਾ, ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਅਭਿਆਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਸਲਾਹ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਵੀਰਤਾ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸੇਵਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਮਾਤਲੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਵਿਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਾਤਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੌਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਕੇ ਛਾਵਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਵਰਨ ਕਲਸ਼ ਮੰਗਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤੇਜ਼ ਵਾਨਰ ਨਾਇਕ ਸਮੁੰਦਰ-ਜਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮੱਧ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ “ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ” ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਧਰਮਸੰਮਤ ਰਾਜਾਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਹੀਂ, ਅਕਸ਼ਤ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਲਾਜਾ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਉਸ ਦੇ ਸਨੇਹ ਦਾ ਮਾਨ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇ।
सीतासान्त्वनम् / Hanuman Consoles Sita with the News of Victory
ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਅਧੀਨ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਯਥੋਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਸ਼ਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪਹਰੇ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਰਾਵਣ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੰਕਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਡਰ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਕੈਦ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਨਾਲ ਦੂਤ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਉਹਨਾਂ ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧਮਕਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਭਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਆਦੇਸ਼ ਅਧੀਨ ਕਰਤੂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਰਾਮ ਲਈ ਉੱਤਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਸੀਤਾ ਜੀ ਪਤੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਠੀਕ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
सीतासमीपगमनम् / Sītā Brought Near to Rāma (Public Witness and Protocol)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਤੋਂ ਧਰਮਿਕ ਨਿਰਣਯ ਵੱਲ ਦਾ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਨਿਯਮਬੱਧ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤਿ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਣ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਾਰਾ ਅਭਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ—ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਧਿਆਨਮਗਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸਨਾਨ ਦੇ ਹੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਮਾਜ्ञਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਸੀਤਾ ਜੀ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਪਲੰਕੀ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ, ਰੋਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ—ਤਿੰਨ ਭਾਵ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਿੱਜੀ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮ-ਤਣਾਅ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਭੀੜ ਹਟਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ ਰੋਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਹਨ; ਸੰਕਟ, ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਂ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਪਲੰਕੀ ਹਟਾ ਕੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੈਦਲ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਗੋਚਰ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੂਹਕ ਸਾਕਸ਼ੀ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਕਠੋਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਰਕਾਲੀ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਵਕ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਧਰਮਿਕ ਪਰਖ ਦੀ ਛਾਂ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਬੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਅਪਮਾਨ ਮਿਟਾਇਆ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਸਫਲ ਹੋਏ—ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਲੰਘਣੀ ਤੇ ਲੰਕਾ-ਵਿਧੰਸ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਧਰਮ-ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯੁੱਧ ‘ਸੀਤਾ ਲਈ’ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਜਨਵਾਦ ਦੇ ਡਰ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਠੋਰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਤਨੀ ਪਰਾਏ ਘਰ ਰਹੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਾਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਨੁਚਿਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਜਾਵੇ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਜਾਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਰਗੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਈ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਚਾਏ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਕਠੋਰ, ਲੋਕ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਚਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਆਘਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੱਖ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ “ਨੀਚ/ਅਸਭਿਆ ਇਸਤਰੀਆਂ” ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਤੋਲਣਾ ਅਨਿਆਇ ਹੈ; ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਬਲਾਤਕਾਰਕ ਬਾਧਾ ਅਤੇ ਮਨ-ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਆਹ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸੰਦੇਹ ਹੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਉਧਾਰ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆ-ਸਮਾਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਣ। ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸੀਤਾ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਆਤਮ-ਦਾਹ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਆਖ਼ਰੀ ਮਰਿਆਦਿਤ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਮੌਨ ਸੰਕੇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਸਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸੀਤਾ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ਪਥ ਉਚਾਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਜਵਾਲਾਮਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ, ਵਾਨਰ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣ ਅਚੰਭੇ, ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਕ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੀ ਨਿਆਂ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਦੀ ਹੈ।
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
ਸਰਗ 120 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਉਪਰੰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਲਾਪ ਤੋਂ ਕਥਾ ਅਚਾਨਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰਹੱਸ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਰੁਣ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਕੁਬੇਰ (ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ), ਯਮ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਛੇ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਧ੍ਵਜ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ; ਇਹ ਸਭਾ ਹਾਲੀਆ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਅਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਅਗਨੀ-ਪਰੀਖਿਆ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ—ਇੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿਚਲਾ ਤਣਾਅ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਉੱਤਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਤੁਤੀ (ਰਾਮਸਤਵ) ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ/ਵਿਸ਼ਣੁ ਹੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਓੰਕਾਰ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਧਾਰਕ ਤੱਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ/ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਲੀਲਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਤਵ ਦਾ ਪਾਠ ਸਫਲਤਾ ਦੇਂਦਾ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰਗ ਕਥਾ-ਸਮਾਪਤੀ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਿਤੁਰਜਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
अग्निपरीक्षासाक्ष्यं (Agni’s Testimony and Sītā’s Revalidation)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਕਥਾ ਦਾ ਨਿਆਂਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਪਨ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀ (ਵਿਭਾਵਸੁ/ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ/ਪਾਵਕ) ‘ਲੋਕ-ਸਾਕਸ਼ੀ’ ਵਜੋਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਪਰਿਵਰਤਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਬਾਣੀ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੱਕ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਰਹੀ; ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਿਗੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਨਿਵਾਸ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਜਗਾ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ‘ਲੋਕ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ’ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਹ ਕਰਕੇ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਜ੍ਵਾਲਾ ਵਾਂਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸਲਾਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਪੁਨਰਮਿਲਨ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
दशरथदर्शनम् — Dasharatha’s Epiphany and Benedictions (Sarga 122)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਭਰਤ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ—ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਕੈਕਈ, ਸੁਮਿਤਰਾ—ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ, ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ, ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ (ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ) ਕਰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਰਣਧਰਮ ਤੋਂ ਨਗਰਧਰਮ ਤੱਕ ਧਰਮ-ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇਜਸਵੀ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਨੀਰਸ ਹਨ; ਅੱਜ ਵਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨਾਸ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਨ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਵਰ-ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਜੋ ਦੁੱਖ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਭਰਤ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ। ਦਸ਼ਰਥ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰਿਕ ਸਮਾਪਨ ਹੋ ਕੇ ਕਥਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ।
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
ਸਰਗ 123 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਉਪਰੰਤ ਸੰਘਟਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ (ਮਹੇਂਦ੍ਰ/ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ/ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼) ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਕਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪੂਰਕ ਹੈ—ਜੋ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਰਿੱਛ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਲੜ ਕੇ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਘਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਅਕਾਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਉਣ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਵਹਿਣ। ਇੰਦਰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਰਦਾਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਜੋਂ ਪਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਘਾਇਲ ਯੋਧੇ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ—ਬਲਵਾਨ, ਨਿਰੋਗ ਅਤੇ ਅਚੰਭਿਤ। ਦੇਵਤਾ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨਾ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣਾ, ਭਰਤ-ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ। ਇੰਦਰ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸੂਰਜ-ਕਾਂਤੀ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਛੁੱਟੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਨਵੇਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੇਵਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਨਾਨ, ਉਬਟਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਆਭੂਸ਼ਣ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਅਤਿਥਿ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸੰਯਮਿਤ ਉਤਾਵਲੇਪਣ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਉੱਡਦਾ ਹੈ—ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ, ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਰਜ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹਨ। ਤਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ (ਕਾਮਗ), ਅਭੇਦ ਅਤੇ ਮਨੋਵੇਗ ਸਮਾਨ ਤੇਜ਼—ਜੋ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਵਾਹਨ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਲੰਮਾ ਠਹਿਰਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਿਮਾਨ ਮੰਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੁਵਰਨਮਈ, ਰਤਨ-ਵੇਦੀਆਂ, ਧੁਜਾਵਾਂ, ਘੰਟੀਆਂ, ਮੋਤੀ ਜੜੇ ਰੰਧ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ-ਕ੍ਰਿਤ ਮੇਰੂ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਖ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੋੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਵਿਵਸਥਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਜੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਨੀਤੀ-ਸਰੂਪ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਨਚਰ ਸਹਾਇਕ—ਵਾਨਰ ਆਦਿ—ਧਨ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਸੈਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਯਥੋਚਿਤ ਰਤਨ-ਧਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨ ‘ਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਰਾਮ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾਲ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦਿ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਹਾਇਕ ਅਯੋਧਿਆ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਜੀ ਦੇ ਵੰਦਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਜੀ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕੁਬੇਰ-ਸਵਾਮੀ ਪੁਸ਼ਪਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਕੁਬੇਰ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮਪੂਰਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਾਰਭੌਮਤਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ।
पुष्पकविमानयात्रा—सेतुबन्धादि-दर्शनम् (Pushpaka Aerial Journey and Survey of Sacred Landmarks)
ਸਰਗ 126 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਉਪਰੰਤ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੀ ਆਕਾਸ਼-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਲਈ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਯਾਦ-ਯਾਤਰਾ ਵਾਂਗ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੰਸ-ਸਮ, ਗੂੰਜਦਾਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਉੱਪਰ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਰਕਤ-ਰੰਜਿਤ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਯੁੱਧ-ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ, ਨਲ ਦਾ ਸੇਤੁ (ਨਲਸੇਤੁ), ਵਰੁਣ ਦਾ ਧਾਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਗੱਜਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਗਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਸੇਤੁਬੰਧ ਤੀਰਥ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵੰਦਿਤ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਡਾਨ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ, ਪੰਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਰੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਖੇਤਰ, ਜਨਸਥਾਨ ਅਤੇ ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਪਤਨ-ਸਥਾਨ, ਖਰ–ਦੂਸ਼ਣ–ਤ੍ਰਿਸਿਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਲਾ ਤਪੋਵਨ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਅਗਸਤਯ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਭੰਗ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਅਤ੍ਰਿ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਵਿਰਾਧ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਗੰਗਾ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰ (ਗੁਹ), ਸਰਯੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ—ਜੋ ਅਮਰਾਵਤੀ ਸਮ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਸੀਤਾ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਸੀਤਾ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਨਰੀਆਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ (ਚੰਦਰ-ਤਿਥੀ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਨ) ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜ-ਚਲਾਣ ਅਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਤ ਤਪਸਵੀ-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਪਾਦੁਕਾ ਰੱਖ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੌਂਪੀ ਹੋਈ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਪਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਯਾਤਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਹੈ—ਸੀਤਾ-ਹਰਨ, ਮਾਰੀਚ, ਕਬੰਧ, ਪੰਪਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਵਾਲੀ-ਵਧ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਲੰਕਾ-ਦਾਹ, ਨਲ ਦਾ ਸੇਤੁ, ਰਾਵਣ-ਵਧ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ। ਮੁਨੀ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੁਗੰਧਿਤ ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮੁਨੀ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕਈ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਰਮਣੀਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸੂਕੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਫਲਦੇ ਹਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਮਧੁ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਆਵਰਤਨ ਨਾਲ ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)
ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਸਮੁੰਦਰ-ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਸੇਤੁ-ਨਿਰਮਾਣ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਅਤੇ ਦੇਵਿਕ ਵਰਦਾਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਤ ਬਣਾਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਅੱਗੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ—ਮੁਖ ਦਾ ਰੰਗ, ਨਜ਼ਰ, ਬੋਲਚਾਲ ਆਦਿ—ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰਾਸਤੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਖ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਨੀਤੀਮਈ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗੰਗਾ–ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਬੇਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਹ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਵਧਦਿਆਂ ਉਹ ਭਰਤ ਦੀ ਤਪਸਵੀ ਰਾਜ-ਸੰਭਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਕਾਇਆ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਕੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ, ਜਦਕਿ ਮੰਤਰੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਨਿਕਟ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਚਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦਾਨ-ਉਪਹਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਅਟੁੱਟਤਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Yuddhakāṇḍa frames war as a dharmic necessity rather than a celebration of violence: force becomes legitimate only when subordinated to truth, restraint, and the protection of the wronged. The narrative repeatedly contrasts Rāma’s disciplined adherence to counsel, alliance-ethics, and vows with Rāvaṇa’s pride-driven rejection of wise advice. Vibhīṣaṇa’s defection and Rāma’s granting of asylum further establish rājadharma as the capacity to recognize virtue even in an enemy camp. The book thus presents adharma not merely as “sin” but as strategic blindness that collapses sovereignty from within.
Key episodes include: Hanumān’s report and the march to the sea; Rāma’s observance and confrontation with Sāgara; construction and crossing of the setu; reconnaissance and the siege of Laṅkā; Vibhīṣaṇa’s counsel, rejection, and asylum; successive gate-battles and the fall of leading commanders (e.g., Dhumrākṣa, Vajradaṃṣṭra, Prahasta); Indrajit’s māyā that temporarily disables Rāma and Lakṣmaṇa and the counter-operation against his ritual power (Nikumbhilā); Kumbhakarṇa’s awakening, rampage, and death; and the tightening of the campaign toward the final confrontation with Rāvaṇa and the recovery of Sītā.
The central figures are Rāma and Lakṣmaṇa (leaders of the righteous campaign), Sītā (the moral and emotional center), Hanumān and Sugrīva (vānaras coalition leadership), and Vibhīṣaṇa (insider counselor who joins Rāma). The principal antagonists are Rāvaṇa (king of Laṅkā), Indrajit/Meghanāda (ritual and illusion warfare specialist), and Kumbhakarṇa (colossal champion). Aṅgada and Jāmbavān function as prominent vānaras leaders who stabilize morale and lead assaults.
Yuddhakāṇḍa is the epic’s decisive resolution-phase: it transforms the quest and alliance-building of earlier books into direct confrontation, adjudicating the moral claims established in Araṇya and Kiṣkindhā and operationalized in Sundara through Hanumān’s mission. It also prepares the ethical aftermath addressed in the concluding book (Uttarakāṇḍa), where questions of kingship, public scrutiny, and the costs of restoring order are explored. Structurally, it is the hinge where private suffering (Sītā’s captivity, Rāma’s grief) becomes a public test of sovereignty and dharma.
The book teaches that (1) power without counsel and humility becomes self-destructive; (2) perseverance and clarity can be restored even after catastrophic reversals; (3) righteous leadership includes ethical alliance-making and protection of those who seek refuge; (4) grief is real and voiced, yet duty demands action guided by principle; and (5) adharma ultimately erodes both personal judgment and political stability, leading to downfall despite material strength.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.