Sarga 34

Verse 1

ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति।।।।

ਤਦੋਂ ਕਮਲ-ਪੱਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਨੁਪਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਸੂਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸੋ—ਕਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 2

स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः।प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।।।।

ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੂਤ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ—ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—ਝੱਟ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 3

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्।।।।

ਉਸ ਨੇ ਜਗਤੀਪਤੀ ਨੂੰ ਮਲਿਨ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅੱਗ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਰੋਵਰ।

Verse 4

आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्।राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्।।।।

ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਸਾਰਥੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ।

Verse 5

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्।।।।

ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਤ ਨੇ ਜੈ-ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ; ਫਿਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਮੰਦ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੁਰ ਨਾਲ ਨਰਮਾਈ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 6

अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम्।।।।

ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

Verse 7

स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः।सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते।।1.34.7।।

ਭਦ੍ਰੰ ਤੇ! ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਓ; ਸਭ ਸੁਹ੍ਰਿਦਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः।।।।

ਹੇ ਜਗਤੀਪਤੇ! ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਸਾਰੇ ਰਾਜਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਾਂਗ—ਹੁਣ ਉਹ ਮਹਾ-ਅਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 9

स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः।आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्।।।।

ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ—ਉਸ ਨਰੇਂਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः।दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।

“ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਇੱਥੇ ਮੇਰੀਆਂ ਜੋ ਵੀ ਦਾਰਾਂ (ਪਤਨੀਆਂ) ਹਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਲੈ ਆਓ। ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 11

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।

ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਆਰਿਆ ਮਹਿਲਾਵੋ, ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜਾਓ—ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ।”

Verse 12

एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्।।।।

ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਰੂਪ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈਆਂ।

Verse 13

अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः।कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः।।।।

ਫਿਰ ਉਹ ਅਰਧ-ਸਪਤਸ਼ਤ (ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜਾਹ) ਪ੍ਰਮਦਾਵਾਂ—ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਵ੍ਰਤ-ਨਿਸ਼ਠ—ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ।

Verse 14

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्।।।।

ਜਦੋਂ ਰਾਣੀਆਂ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਆ।”

Verse 15

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा।जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः।।।।

ਤਦ ਸੂਤ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਨਾਲ ਲੱਛਮਣ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਜਗਤਪਤੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 16

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्।उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः।।।।

ਦੂਰੋਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 17

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः।।।।

ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਂਪਤੀ ਰਾਜਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਤੱਕ ਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 18

तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा।।।।

ਤਦੋਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਦੌੜ ਪਏ; ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਇਆ ਨ੍ਰਿਪ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿਆ ਸੀ।

Verse 19

स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः।।।।

ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਰੁਣ ਚੀਖ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠੀ—“ਹਾ ਹਾ ਰਾਮ!”—ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਈ।

Verse 20

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्।।।।

ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ; ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 21

अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्।।।।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀਪਤੀ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ; ਤਦੋਂ ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 22

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्।।।।

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਮਾਨ ਸਵਾਮੀ ਹੋ। ਮੈਂ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਦੇਖੋ।

Verse 23

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्।कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः।।।।

ਲਖਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਅਡਿੱਗ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਸੱਚੇ ਤੇ ਯੁਕਤਿਸੰਗਤ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਨਾ ਹੋਏ।

Verse 24

अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद।लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः।।।।

ਹੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਲਖਮਣ ਨੂੰ, ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्।।।।

ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਡੀਕਦਾ, ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਗਤੀਪਤੀ ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ।

Verse 26

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्।।।।

“ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੇ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਹੀ ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ।”

Verse 27

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः।।।।

ਜਦੋਂ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 28

भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम्।।।।

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰਹੋ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਅਸੱਤ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 29

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप।।।।

ਅਰਣਵਾਸ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਅਤੇ ਪੰਜ—ਚੌਦਾਂ—ਵਰ੍ਹੇ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ।

Verse 30

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः।कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्।।।।

ਸੱਚ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਵੱਲੋਂ ਉਕਸਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।

Verse 31

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।।।।

ਹੇ ਤਾਤ, ਤੇਰੇ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਵਧੱਤਰ ਲਈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਲਈ—ਜਾ; ਤੇਰਾ ਰਾਹ ਮੰਗਲਮਈ, ਨਿਰਵਿਘਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਿਡਰ ਰਹੇ।

Verse 32

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव।विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन।।।।

ਹੇ ਤਾਤ, ਤੂੰ ਸਤਿਆਤਮਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੇਰੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮੁੜਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ।

Verse 33

अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्।।।।

ਪਰ ਅੱਜ—ਇਸੇ ਰਾਤ, ਪੁੱਤਰ—ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਦਿਨ ਹੋਰ ਵੀ ਦੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 34

मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्।तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि।।।।।

ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਜ ਇਹ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਕੱਲ੍ਹ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੀਂ।

Verse 35

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया।मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्।।।।

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ: ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਰਥ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।

Verse 36

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया।।।।

ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ—ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਖ ਹੇਠ ਲੁਕਿਆ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਛੁਪੇ ਮਨੋਰਥ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛਲਿਆ ਹੈ।

Verse 37

वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः।।.।।

ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੰਚਨਾ ਆ ਪਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਾਰ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੈਕਈ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ।

Verse 38

न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम।अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि।।।।

ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ, ਮੇਰਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਬਚਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣੇ—ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 39

अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्।।।।

ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਾ ਲਖਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਬੋਲ ਕਿਹਾ।

Verse 40

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति।अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे।।।।

ਅੱਜ ਮੈਂ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕੌਣ ਦੇਵੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਵਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 41

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्।।।।

ਇਹ ਧਰਤੀ—ਰਾਜ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਮੈਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

Verse 42

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।।।दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।

ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਸੰਕਲਪ ਅੱਜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲ੍ਹੇਗਾ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਵਰਦਾਤਾ! ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਜੋ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਤੂੰ ਵਚਨ-ਸੱਚਾ ਰਹਿ।

Verse 43

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।।।चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह।

ਤੇਰੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗਾ।

Verse 44

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।।।

ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰਾ ਹੁਕਮ ਯਥਾਨਿਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 45

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।2.34.45।।

ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰਾ ਹੁਕਮ ਯਥਾਨਿਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 46

अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः।न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः।।।।

ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਨਾ ਜਾ। ਅਦਮ੍ਯ ਸਮੁੰਦਰ—ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ—ਕਦੇ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 47

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम्।।।।

ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਰਾਜ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ। ਨਾ ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੋਗ, ਨਾ ਸਵਰਗ, ਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ।

Verse 48

त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे।।।।

ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਸੱਚ ਦੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕਮਾਏ ਪੁੰਨ ਦੀ ਸੌਂਹ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 49

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः।।।।

ਤਾਤ, ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਟਿਕਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਮੇਰੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਟਫੇਰ ਨਹੀਂ।

Verse 50

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये।।।।

ਰਾਘਵ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ‘ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਓ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ’; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਸੱਚ—ਆਪਣੇ ਬਚਨ—ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 51

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते।।।।

ਹੇ ਦੇਵ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਵਣ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਹ ਵਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।

Verse 52

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः।।।।

ਤਾਤ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੈਵਤ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਦੈਵਤ ਮੰਨ ਕੇ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ।

Verse 53

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम।पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्।।।।

ਹੇ ਨਰਸੱਤਮ, ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤਣ ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇਂਗਾ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇ, ਇਹ ਸੰਤਾਪ ਦੂਰ ਕਰ।

Verse 54

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः।स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः।।।।

ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਤੂੰ ਹੀ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਐਸੀ ਵਿਕਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ?

Verse 55

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवलामया निसृष्टा भरताय दीयताम्।अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्।।।।

ਇਹ ਨਗਰ, ਇਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜੋ ਤਿਆਗਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਣ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 56

मया निसृष्टां भरतो महीमिमांसशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्।शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलंत्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्।।।।

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਧਰਤੀ—ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ, ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੁਚੰਗੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ—ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਭਰਤ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਕਰੇ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 57

न मे तथा पार्थिव धीयते मनोमहत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये।यथा निदेशे तव शिष्टसम्मतेव्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ।।।।

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਵੱਡੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 58

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययंन सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्।न जीवितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा।।।।

ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਝੂਠ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਾ ਅਟੱਲ ਰਾਜ, ਨਾ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਮੈਥਿਲੀ—ਨਾ ਜੀਵਨ ਹੀ—ਚੁਣਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਵਰਤ ਸੱਚਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।

Verse 59

फलानि मूलानि च भक्षयन्वनेगिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च।वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम्सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः।।।।

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਭਿੰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸੁਖੀ ਰਹਾਂਗਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 60

एवं स राजा व्यसनाभिपन्नःशोकेन दुःखेन च ताम्यमानः।आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञोमोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠਾ, ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਹਿਲਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 61

देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेतास्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छांहाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्।।।।

ਫਿਰ ਦੇਵੀਆਂ ਸਭ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਨਰਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਰੋਂਦਾ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਓਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ‘ਹਾ ਹਾ!’ ਦੀ ਕਰੁਣ ਪੁਕਾਰ ਉਠੀ।