Sarga 92

Verse 1

ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः ।कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥१॥

ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਆਤਿਥ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸੇਵਕ-ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ ਭਰਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 2

तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम् ।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥२॥

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਘ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 3

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥३॥

ਹੇ ਅਨਘ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬਿਤਾਈ? ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਯਥਾਵਿਧੀ ਹੋਈ ਸੀ ਨਾ?

Verse 4

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च ।आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ॥४॥

ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 5

ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः ।तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥५॥

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਸੈਨਾ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਬਲਵੱਤਾ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਹਾਂ।

Verse 6

अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः ।अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥६॥

ਅਸੀਂ ਸਭ—ਦੂਤਾਂ ਸਮੇਤ—ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ; ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਰਸਦ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਠਹਿਰਾਉ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।

Verse 7

आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः ।समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥७॥

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਭਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਤੱਕੋ।

Verse 8

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥८॥

ਹੇ ਧਰਮਜ्ञ, ਉਸ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ: ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਕਹੋ।

Verse 9

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् ।प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥९॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਭਰਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः ॥१०॥

ਹੇ ਭਰਤ! ਇੱਥੋਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਨਿਰਜਨ ਵਨ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਦਰ ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਨਨਾਂ ਨਾਲ ਰਮਣੀਯ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਥੇ ਹੈ।

Verse 11

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥११॥

ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਮਣੀਯ, ਪੁਸ਼ਪਿਤ ਕਾਨਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।

Verse 12

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः ।तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥१२॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਰਬਤ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਤ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 13

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा ।गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ॥१३॥वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।

ਹੇ ਵਾਹਿਨੀਪਤੀ, ਮਹਾਭਾਗ! ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲੈ ਚੱਲ; ਤਦ ਤੂੰ ਰਾਘਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 14

प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः ।हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥१४॥

‘ਚਲਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ—ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 15

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया ।कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥१५॥

ਉੱਥੇ ਕੌਸਲਿਆ—ਕੰਬਦੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਨ—ਦੇਵੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਚਰਨ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਏ।

Verse 16

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥१६॥

ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਪੂਰੀ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਵਿਹਲ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਅਤੇ ਲਾਜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਕੈਕਈ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ।

Verse 17

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥१७॥

ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਮੁਨੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਭਰਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਖੜੀ ਰਹੀ।

Verse 18

ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः ।विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव ॥१८॥

ਫਿਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 19

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता ।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥१९॥

ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verses 20-21

यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥२०॥एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥२१॥

“ਭਗਵਨ, ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਦਿਨੀ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਮਹਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਟਰਾਣੀ ਦੇਵੀ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਘ, ਸਿੰਹ ਵਰਗੀ ਵਿਕਰਮ-ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਣਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਧਾਤਾ ਦੇਵ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।”

Verses 22-23

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः ।कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥२२॥एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥२३॥

ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਚੰਬੜੀ ਖੜੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੀ ਉਹ ਟਾਹਣੀ ਜਿਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹੋਣ—ਉਹ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੋ ਕੁਮਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵੀਰ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verses 24-26

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥२४॥क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम् ॥२५॥ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥२६॥

ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੈਕੇਯੀ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰੋਧਵਾਨ ਹੈ, ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਘਮੰਡੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੀ ਇੱਛੁਕ ਹੈ, ਸੱਜਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੱਜਣ ਹੈ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪਮਈ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਰਵਿਅਾਘ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਵਣ ਵਿੱਚ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਹੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਿਪਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 27

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन् ॥२७॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੱਬਰ-ਸ਼ੇਰ ਭਰਤ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦਾ, ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਾਗ ਵਾਂਗ ਫੁੰਕਾਰ ਮਾਰਦਾ ਸੀ।

Verse 28

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा ।प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥२८॥

ਤਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਹੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਰਥ-ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।

Verse 29

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति ॥२९॥

ਹੇ ਭਰਤ, ਤੈਨੂੰ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ-ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।

Verse 30

देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥३०॥

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਿਤ-ਆਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ—ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਉਪਜੇਗਾ।

Verse 31

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥३१॥

ਫਿਰ ਭਰਤ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ; ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—“ਜੋਤੋ, ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੋ।”

Verse 32

ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान् ।अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥३२॥

ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਜਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ, ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਾ-ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗੇ।

Verse 33

गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे ॥३३॥

ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਅਤੇ ਝੰਡੇ-ਪਤਾਕੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਜਕਨਿਆਵਾਂ ਤੇ ਗਜ ਘੋਸ਼-ਭਰੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ—ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।

Verse 34

विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च ।प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः ॥३४॥

ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਵਾਹਨ—ਵੱਡੇ ਤੇ ਛੋਟੇ—ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੂਚ ਕਰਦੇ ਗਏ।

Verse 35

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥३५॥

ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਬਣਾਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤਮ ਸਵਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਰਾਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ—ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈਆਂ।

Verse 36

चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम् ।आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः ॥३६॥

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verses 37-38

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ॥३७॥वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ।गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ॥३८॥

ਉਹ ਮਹਾਸੈਨਾ—ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਘਣੀ—ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਮਹਾਂ ਬੱਦਲ। ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਲੰਘ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਚਲੀ।

Verse 39

सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥३९॥

ਉੱਥੇ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ—ਹਰਖੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਯੋਧਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ; ਮਿਰਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਘਣੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੀ।