Sarga 86
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 86 ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਰਾਤ ਭਰ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਨ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਹਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ, ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਡੋਲ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਹਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੇਜ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਧਰਮ ਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦੇ ਨਾਤੇ ਰਾਮ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਰੁਣਾ-ਰਸ ਵਧਦਾ ਹੈ: ਭਰਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਰਾਮ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜੈ ਹਨ, ਉਹੀ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਪਸ੍ਵੀ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਨਿਕਟ ਆਉਂਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ‘ਵਿਧਵਾ ਧਰਤੀ’ ਜਿਹਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ਼ਾ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਾ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਛਾਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਥਿਆਰਬੱਧ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਨ-ਪਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਤਪਸ੍ਯਾ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਪ੍ਰਤੀਕ।
Shlokas
Verse 1
आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः।भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः।।।।
ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਗੁਹਾ ਨੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम्।भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमबृवम्।।।।
ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦਾ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਲਖਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 3
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता।प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन।।।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਇਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸ਼ੈਯਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ-ਨੰਦਨ, ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਲੇਟ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ।
Verse 4
उचितोऽयं जनस्सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः।धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम्।।।।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜਾਗ ਕੇ ਪਹਰਾ ਦੇਵਾਂਗੇ।
Verse 5
नहि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन।मोत्सुकोऽभूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः।।।।
ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਘਬਰਾਉ ਨਾ; ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਹੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ।
Verse 6
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः।धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलम्।।।।
ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ—ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਵੀ ਪੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ।
Verse 7
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया।रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वै स्स्वैर्ज्ञातिभिस्सह।।।।
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ—ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ—ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵਿਸਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 8
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरत स्सदा।चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि।।।।
ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
Verse 9
एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना।अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता।। ।।
ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 10
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया।शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा।।।।
ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 11
यो न देवासुरैस्सर्वैश्शक्यः प्रसहितुं युधि।तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया।।।।
ਹੇ ਗੁਹਾ, ਵੇਖ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹੀ ਰਾਮ ਅੱਜ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 12
महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः।एको दशरथस्यैष पुत्रस्सदृशलक्षणः।।।।
ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 13
अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति।।।।
ਇਸ ਦੇ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗਾ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 14
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः।निर्घोषो विरतो नूनमध्य राजनिवेशने।।।।
ਵੱਡੀ ਚੀਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਕੇ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ; ਅੱਜ ਰਾਜ-ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੋਰ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम।नाशंसे यदि जीवेयुस्सर्वे ते शर्वरीमिमाम्।।।।
ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਜਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ—ਇਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਲੰਘ ਸਕਣਗੇ।
Verse 16
जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया।दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति।।।।
ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇ; ਪਰ ਵੀਰ-ਸੂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 17
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्।राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति।।।।
ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਏ ਬਿਨਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ।
Verse 18
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते।प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम्।।।।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।
Verse 19
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।।।
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ—ਰਮਣੀਕ ਚੌਕਾਂ ਤੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸੁਵਿਭਾਜਿਤ ਮਹਾਂਮਾਰਗਾਂ ਵਾਲੀ; ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਹਰ ਰਤਨ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤੂਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ; ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਹੱਸਦੇ-ਖਿੜਦੇ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਠਸਾਠਸ; ਆਰਾਮਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਕ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ—ਲੋਕ ਸੁਖ ਨਾਲ ਫਿਰਣਗੇ।
Verse 20
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2.86.19।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.86.20।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.86.21।।
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ—ਰਮਣੀਕ ਚੌਕਾਂ ਤੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸੁਵਿਭਾਜਿਤ ਮਹਾਂਮਾਰਗਾਂ ਵਾਲੀ; ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਹਰ ਰਤਨ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤੂਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ; ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਹੱਸਦੇ-ਖਿੜਦੇ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਠਸਾਠਸ; ਆਰਾਮਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਕ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ—ਲੋਕ ਸੁਖ ਨਾਲ ਫਿਰਣਗੇ।
Verse 21
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2.86.19।।गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्।।2.86.20।।आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम।।2.86.21।।
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ—ਰਮਣੀਕ ਚੌਕਾਂ ਤੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸੁਵਿਭਾਜਿਤ ਮਹਾਂਮਾਰਗਾਂ ਵਾਲੀ; ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਹਰ ਰਤਨ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤੂਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ; ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਹੱਸਦੇ-ਖਿੜਦੇ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਠਸਾਠਸ; ਆਰਾਮਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸਮਾਜਕ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ—ਲੋਕ ਸੁਖ ਨਾਲ ਫਿਰਣਗੇ।
Verse 22
अपिसत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयं।निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि।।।।
ਇਹ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਗਲ ਰਹਿ ਕੇ—ਕੀ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਸੁਖ ਨਾਲ (ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ?
Verse 23
परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः।तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ।
Verse 24
प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ।अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं सन्तारितौ मया।।।।
ਸਵੇਰੇ, ਜਦੋਂ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਇਸ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਟਾ ਧਾਰਣ ਕਰਵਾਈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ।वरेषुचापासिधरौ परन्तपौ व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ।।।।
ਜਟਾਧਾਰੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਬਲੀ—ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਨੇਤਿਆਂ ਵਰਗੇ; ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਅਤੇ ਖੜਗ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ—ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਚੌਫੇਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the refusal of comfort in service of protection: Lakṣmaṇa remains awake, armed, to guard Rāma, while Guha mobilizes his people to keep watch. The ethical dilemma is whether one may accept rest and normal civic life when the rightful prince embraces hardship—answered here by choosing vigilant service and shared austerity.
The sarga teaches that dharma is verified through conduct under deprivation: true loyalty is not sentiment alone but disciplined protection, truthful speech, and willing hardship. It also underscores the paradox of power: Rāma, unbeatable in battle, accepts a grass-bed, showing that moral authority can exceed political sovereignty.
The Bhāgīrathī (Gaṅgā) riverbank and crossing function as a liminal landmark—transitioning from royal Ayodhyā to forest exile. Cultural markers include adopting jaṭā (ascetic hair), wearing bark garments, and the forest-chief’s ferrying hospitality, all signaling the formal entry into vānaprastha-like exile discipline.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.