Sarga 46
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 46 ਵਿੱਚ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਗਰ-ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਧੀਰਜਪੂਰਵਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਵਨ-ਆਹਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੇਵਲ ਜਲ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਤਪਸ੍ਯਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਵੈਚੱਛਿਕ ਸੰਯਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਐਸਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਵਿਪੱਤਾ ਨਾਲ ਬੋਝਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਰਾਮ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਥ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਘੁਮਾ ਲਿਆਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੌਰਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਰਥ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਤਮਸਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ, ‘ਕੰਟਕ-ਰਹਿਤ’ ਮਾਰਗ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ—ਵਨਵਾਸ ਧਰਮਿਕ ਚੋਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ।
Shlokas
Verse 1
ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः।सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्।।2.46.1।।
ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 2
इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्।वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि।।2.46.2।।
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਅੱਜ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ—ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਤਕੰਠਾ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾ ਕਰ।
Verse 3
पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः।यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः।।2.46.3।।
ਵੇਖੋ—ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਇਹ ਜੰਗਲ ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਗਏ ਮਿਰਗ ਤੇ ਪੰਛੀ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ।
Verse 4
अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम।सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः।।2.46.4।।
ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ—ਸਾਡੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਸਭ ਸਮੇਤ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰੇਗੀ।
Verse 5
अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः।त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्न भरतौ तथा।।2.46.5।।
ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਬਹੁਤ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਵੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਨੁਰਾਗੀ ਹਨ।
Verse 6
पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्।अपि वान्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः।।2.46.6।।
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਮਾਤਾ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੀ ਨ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 7
भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे।धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैर्वाश्वासयिष्यति।।2.46.7।।
ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 8
भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः।नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण।।2.46.8।।
ਭਰਤ ਦੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰੂਰਤਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੋਕ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 9
त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्।अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता।।2.46.9।।
ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਨੁਵ੍ਰਜ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਖੋਜਣੀ ਪੈਂਦੀ।
Verse 10
अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्।एतध्दि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति।।2.46.10।।
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਵਾਹ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਹੋਣ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 11
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः।अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह।।2.46.11।।
ਇਉਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਖ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਖਿਆ: “ਸੌਮ੍ਯ ਮਿੱਤਰ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਮੱਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।”
Verse 12
सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते।प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः।।2.46.12।।
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਯਵ-ਚਾਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਨੇੜੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।
Verse 13
उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम्।रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह।।2.46.13।।
ਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਖ਼ਮਣ) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਮ ਲਈ ਸ਼ਯਨ-ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
Verse 14
तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम्।रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यस्संविवेश ह।।2.46.14।।
ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਉਹ ਸ਼ਯਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ (ਸੀਤਾ) ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਲੇਟ ਗਏ।
Verse 15
सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः।कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान्।।2.46.15।।
ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 16
जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः।सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्।।2.46.16।।
ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਉਸ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ; ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੂਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦਾ-ਵਰਨਨ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਤਦ ਹੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ।
Verse 17
गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः।अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिस्सह।।2.46.17।।
ਗੋਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤਮਸਾ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।
Verse 18
उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च।अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।।2.46.18।।
ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਮ ਉੱਠਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੁੰਨ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲੱਛਮਣ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 19
अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि।वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्।।2.46.19।।
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਲੱਛਮਣ, ਹੁਣ ਵੇਖ—ਸਾਡੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੇਠ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ।
Verse 20
यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने। अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्।।2.46.20।।
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਨਗਰਵਾਸੀ ਸਾਡੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ ਧਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ।
Verse 21
यावदेव तु संसुप्ता स्तावदेव वयं लघु।रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्।।2.46.21।।
ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਘੋਰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਛੇਤੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਹੀਂ ਚਲੇ ਜਾਈਏ।
Verse 22
अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः।स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः।।2.46.22।।
ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਰਾਗੀ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਨਗਰ ਦੇ ਭਗਤ-ਜਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਅੱਜ ਰਾਤ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤ ਸਕਣਗੇ।
Verse 23
पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः।न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः।।2.46.23।।
ਪੌਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਡੇ ਕਾਰਨ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 24
अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिवस्थितम्।रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्र मारुह्यतामिति।।2.46.24।।
ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਇਹ ਮਾਰਗ ਮੈਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਛੇਤੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ।”
Verse 25
अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः।गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो।।2.46.25।।
ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰਥੀ, ਰਥ ਜੋਤੋ; ਇਥੋਂ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਅਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 26
सूतस्तत स्सत्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः।योजयित्व्राऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्।।2.46.26।।
ਫਿਰ ਸੂਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋਤਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 27
अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर।त्वमारोहस्व भद्रं ते ससीत स्सहलक्ष्मणः।।2.46.27।।
“ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਤੂੰ ਚੜ੍ਹ।”
Verse 28
तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघव स्सपरिच्छदः।शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्।।2.46.28।।
ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਭੰਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 29
स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम्।प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्।।2.46.29।।
ਇਉਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਮਹਾਮਾਰਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਡਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਭਯ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਚੱਲ ਪੈ।”
Verse 31
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः।उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे।।2.46.30।।मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः।।2.46.31।।
“ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ, ਫਿਰ ਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲੈ; ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਹਾਂ।”
Verse 32
रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः।प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्।।2.46.32।।
ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਓਹੀ ਕੀਤਾ; ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿਅੰਦਨ, ਅਰਥਾਤ ਰਥ ਦੇ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 33
तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौतदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ।प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान्स सारथिर्येन पथा तपोवनम्।।2.46.33।।
ਤਦ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠੇ; ਫਿਰ ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।
Verse 34
तत स्समास्थाय रथं महारथःससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ।उदङ्मुखं तं तु रथं चकार सप्रयाणमाङ्गल्य निमित्तदर्शनात्।।2.46.34।।
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਥੀ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਨ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ; ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮੰਗਲ ਨਿਮਿੱਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਰਥ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
Rāma confronts the risk that the citizens’ devotion will translate into self-inflicted hardship; he therefore chooses a quiet, tactical departure while they sleep, balancing compassion for dependents with the necessity of completing exile.
Exile is framed as intentional dharma-practice: restraint in consumption, vigilance in responsibility, and the principle that a leader should not allow followers to suffer on account of his personal fate.
The Tamasa River and its bank serve as the liminal threshold from Ayodhyā to the forest; cultural markers include sandhyā worship, the leaf-bed tradition, and the auspicious convention of setting out northward as a favorable journey-sign.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.