Sarga 117
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
अयोध्याकाण्ड
ਜਦੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਰਾਮ ਪਿਛਲੇ ਠਿਕਾਣੇ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਭਰਤ, ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਡੇਰੇ (ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ) ਕਾਰਨ ਥਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਟਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤ੍ਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਤ੍ਰੀ ਆਪਣੀ ਵ੍ਰਿੱਧਾ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਮਹਾਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤਿ ਵ੍ਰਿੱਧ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕੰਪਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨਸੂਯਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਨ-ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਨਾਰੀ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੰਯਮਿਤ ਕਾਮਨਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਅਪਕੀਰਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸৰ্গ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ, ਆਤਿਥ੍ਯ-ਮਰਯਾਦਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
राघव स्त्वथ यातेषु तपस्विषु विचिन्तयन्।न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा।।।।
ਤਪੱਸਵੀ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਵੱਸਣਾ ਉਚਿਤ ਨਾ ਸਮਝਿਆ।
Verse 2
इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः।सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः।।।।
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿੱਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਯਾਦ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः।हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम्।।।।
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਛਾਵਣੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਕੁਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗੰਦੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 4
तस्मादन्यत्र गच्छाम इति सञ्चिन्त्य राघवः।प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गतः।।।।
ਇਸ ਲਈ ‘ਆਓ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਚੱਲੀਏ’ ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਵੈਦੇਹੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 5
सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः।तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत।।।।
ਅਤ੍ਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 6
स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमन्यत्सुसत्कृतम्।सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत्।।।।
ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਤੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम्।सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः।।।।
ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮুনি ਨੇ ਹੁਣੇ ਹੀ ਆਈ, ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਬੁੱਢੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਭਰੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
Verse 8
आनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः।रामाय चाऽचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम्।।।।
ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਧਰਮਾਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਮਹਾਭਾਗਾ ਤਪਸਵੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।’ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਤਪਸਵਿਨੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।
Verse 9
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।।।
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਮ! ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਸੜਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਉਸੇ ਨੇ ਹੀ ਮੂਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਮਹਾਤਪ ਤਪਿਆ; ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਕਾਰਜ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਤੁਰੰਤ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਰਾਤ ਸਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਐਸੀ ਇਹ ਅਨਸੂਯਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ।
Verse 10
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
ਜਿਸ ਨੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਉਪਜਾਏ ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਕੀਤਾ; ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਉਹ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ।
Verse 11
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्षसहास्राणि यया तप्तं महत् तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਅਨਸੂਯਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਟਾਲ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ, ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ।
Verse 13
तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम्अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा।अनसूयेति या लोके कर्मभिः ख्यातिमागता।।।।
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ-ਯੋਗ, ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ, ਵ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ—ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ‘ਅਨਸੂਯਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰੀ ਕੋਲ ਵੈਦੇਹੀ ਜਾਵੇ।
Verse 14
एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः।सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम्।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਆਖਿਆ।
Verse 15
राजपुत्रि श्रुतमिदं मुनेरस्य समीरितम्।श्रेयोऽर्थमात्मनश्शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम्।।।।
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਤੂੰ ਸੁਣ ਲਿਆ; ਆਪਣੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਤਪੱਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲ।
Verse 16
सीता त्वेतद वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणः।तामत्रिपन्तीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली।।।।
ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਸੀਤਾ ਇੱਥੇ ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਅਨਸੂਯਾ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 17
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।। ।।तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत्।।।।
ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਸਿੱਕੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੁੱਢੀ ਸੀ; ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸਦਾ ਕੰਬਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 18
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।। 2.117.17।।तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।अभ्यवादयदव्यग्रा स्वंनाम समुदाहरत्।।2.117.18।।
ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਮਹਾਂਭਾਗੀ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਨਸੂਯਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਿਆ।
Verse 19
अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम्।बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम्।।।।
ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਉਸ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਤਪੱਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।
Verse 20
ततस्सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम्।सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे।।।।
ਤਦ ਧਰਮ-ਚਾਲਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਮਹਾਭਾਗਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਧੰਨ ਹੈਂ ਤੂੰ—ਤੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ।”
Verse 21
त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धं च भामिनि।अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि।।।।
“ਹੇ ਸੀਤੇ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਤੂੰ ਧੰਨ ਭਾਗ ਨਾਲ ਅਨੁਸਰ ਰਹੀ ਹੈਂ।”
Verse 22
नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुभः।यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः।।।।
“ਪਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁੰਨਵਾਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਪ੍ਰਿਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਫਲ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 23
दुश्शीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः।स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः।।।।
“ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੁਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਕਾਮ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ—ਆਰਯ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਦੈਵਤ ਹੈ।”
Verse 24
नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम्।सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतमिवाव्ययम्।।।।
“ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਹਰ ਥਾਂ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਯੋਗ—ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਂਗ ਅਖੁੱਟ।”
Verse 25
न त्वेवमवगच्छन्ति गुणदोषमसत्त्स्रियः।कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः।।।।
ਪਰ ਦੁਸ਼ਟ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਗੁਣ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀਆਂ; ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਦਿਲ ਵਾਲੀਆਂ, ਜੋ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇ ਸਮਝ ਕੇ ਭਟਕਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 26
प्राप्नुवन्त्य यशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि।अकार्यवशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः।।।।
ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਰਜ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਪਯਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭ੍ਰੰਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्ट लोक परावराः।स्त्रिय स्स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा धर्मकृतस्तथा।।।।
ਪਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਧਰਮਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਗੀਆਂ।
Verse 28
तदेवमेनं त्वमनुव्रता सती पतिव्रतानां समयानुवर्तिनी।भव स्वभर्तु स्सहधर्मचारिणी यशश्च धर्मं च तत स्समाप्स्यसि।।।।
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ਅਨੁਵ੍ਰਤਾ ਬਣ ਕੇ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਨਿਭਾ; ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਹਧਰਮਚਾਰিণੀ ਹੋ—ਇਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ।
Inside Sarga 117
Voices in this sarga
- Rama
- Atri
- Sita
- Anasuya
Frequently Asked Questions
Rāma must decide whether to remain at a place burdened by grief-laden memories and ritual/physical impurity from an army camp; he chooses relocation, prioritizing mental steadiness, appropriate residence, and dharmic propriety during exile.
Anasūyā frames fidelity and disciplined conduct as a woman’s stabilizing dharma: the husband is treated as the highest relational refuge, discernment guards against desire-driven wrongdoing, and steadfast virtue yields lasting renown and merit.
The key landmark is Atri’s forest āśrama, a cultural node of ascetic hospitality and instruction; associated motifs include the skandhāvāra (army encampment) and the sacred Gaṅgā (Jāhnavī) invoked in Anasūyā’s hagiography.
Ask anything about Sarga 117 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.