Sarga 66

Verse 1

तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।।।कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।।।

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਵਰਗਸਥ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ—ਅਚਾਨਕ ਬੁਝੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਜਲ-ਹੀਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਤੇਜ-ਹੀਨ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਾਂਗ—ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 2

तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।2.66.1।। कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।2.66.2।।

ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਬੁਝੀ ਅੱਗ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ—ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੋਗਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 3

सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि।।।।

ਹੁਣ ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ, ਹੇ ਕੈਕਈ—ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਰਾਜ ਭੋਗ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਹੇ ਨਿਰਦਈਏ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਚਾਲ ਵਾਲੀਏ!

Verse 4

विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम।विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे।।।।

ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸੁਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗਲਤ ਰਾਹ ਤੇ ਭਟਕੇ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।

Verse 5

भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः।इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः।।।।

ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਜੀਉਂਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ—ਤਿਆਗ ਕੇ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੇਗੀ? ਧਰਮ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੀ ਕੈਕਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 6

न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन्।कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्।।।।

ਲੋਭੀ ਮਨੁੱਖ ਕਿੰਪਾਕ ਫਲ ਖਾਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਬਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਕੈਕਈ ਨੇ ਰਾਘਵਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्।सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा।।।।

ਅਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜਨਕ ਜੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਉੱਠਣਗੇ।

Verse 8

स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः।रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः।।।।

ਧਰਮਾਤਮਾ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹਾਂ। ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਜਿਹਾ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 9

विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी।दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति।।।।

ਵਿਦੇਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ, ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀਤਾ ਵੀ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਲਈ ਅਯੋਗ—ਵਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 10

नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्।निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति।।।।

ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਚੀਕਦੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦਾ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇਗੀ।

Verse 11

वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्।सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम्।।।।

ਵ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਨ ਜਨਕ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 12

साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता।इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।।।।

ਮੈਂ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ, ਅੱਜ ਹੀ ਵਿਧਿ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੀ।

Verse 13

तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्।व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः।।।।

ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ, ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੇਵਿਕਾ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਪਾਸੇ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 14

तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम्।राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम्।।।।

ਫਿਰ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨੇ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੀ ਦ੍ਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਸਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਾਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 15

न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः।सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम्।।।।

ਪਰ ਸਰਬਜ्ञ ਮੰਤਰੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ (ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ) ਕਰਨ ਨੂੰ ਇੱਛੁਕ ਨਾ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਭੂਪ ਦੇਹ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 16

तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम्।हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन्।।।।

ਸਚਿਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਰਾਧਿਪ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੀ ਦ੍ਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਸਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ‘ਹਾਏ, ਇਹ ਤਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ’ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 17

बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन्।।।।

ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿੰਦੀ, ਸੋਗ ਨਾਲ ਸੜਦੀਆਂ ਤੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਬੜੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਬੇਰੋਕ ਟੋਕ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 18

हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना।विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः।।।।

ਹਾਏ ਮਹਾਰਾਜ! ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿੱਛੁੜ ਗਏ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗ ਰਹੇ ਹੋ?

Verse 19

कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः।कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम्।।।।

ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੀ ਕੈਕਈ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਪਤੀ-ਘਾਤਣ ਬਣੀ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗੀਆਂ?

Verse 20

स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्।वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम्।।।।

ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਰਾਮ—ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵੀ ਨਾਥ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਰਾਜਸੀ ਸ਼ੋਭਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 21

त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः।कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः।।।।

ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵੀਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਆਫ਼ਤ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਅਸੀਂ, ਕੈਕਈ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਰੁਸਵਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੇ?

Verse 22

यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः।सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति।।।।

ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ—ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ—ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕੈਕਈ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗੇਗੀ?

Verse 23

ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः।।।।

ਰਾਘਵ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਰਾਣੀਆਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੰਝੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿੱਚ ਤੜਫਦੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ।

Verse 24

निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता।पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना।।।।

ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਅਯੋਧਿਆ ਪੁਰੀ ਹੁਣ ਚਮਕੀ ਨਹੀਂ—ਚੰਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ।

Verse 25

बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना।शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्।।।।

ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਲੋਕ, ‘ਹਾਇ ਹਾਇ’ ਕਰਦੀਆਂ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੁੰਨੇ ਚੌਕ-ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ ਗਲੀਆਂ-ਘਰਾਂ ਨਾਲ—ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚਮਕਿਆ।

Verse 26

गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च।निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता।।।।

ਜਦੋਂ ਸ਼ੋਕ ਕਾਰਨ ਨਰਾਧਿਪ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ, ਤਦੋਂ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਰੋਕ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਰਾਤ ਸਹਸਾ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ।

Verse 27

ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम्।।।।

ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨੇ ਮਹੀਪਤੀ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਚਿੰਤਿਆ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 28

गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी।पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा।।।।

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਨਗਰੀ ਦੀ ਰੌਣਕ ਮਿਟ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬਿਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਾਤ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕ ਘੁੱਟਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਸਿਸਕੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।

Verse 29

नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्।तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे।।।।

ਤਦੋਂ ਨਰਦੇਵ ਸਮਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਧਿਕਾਰਨ ਲੱਗੇ; ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।