Sarga 7
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸੱਤਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਉਤਸਵ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀ ਵੱਲ ਮੋੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਦਾਸੀ ਮੰਥਰਾ ਚੰਦਨੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮਹਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀ ਹੈ—ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਵਿਛੇ ਹਨ, ਧੁਜਾਂ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੇੜੇ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਰਾਜ-ਦਾਸੀ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਉਤਸਵ ਹੈ; ਧਾਤ੍ਰੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ-ਸਮਾਨ ਮਹਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪਈ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰ-ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਨ ਡੋਲਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਤੁਰੰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਕਪਟਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੰਤਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ “ਸ਼ੁਭ ਸੰਦੇਸ਼” ਲਈ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਗਹਿਣਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਅਤੇ ਭਰਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਰਗ ਦਾ ਬੋਧ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਾਕ् (ਬਾਣੀ) ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ-ਰਸਮਾਂ ਵਾਲਾ ਜਨਤਕ ਉਤਸਵ ਵੀ ਗੁਪਤ ਮਨਾਵਣੀ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਕਥਾ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਉਲਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता।प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया।।।।
ਕੈਕਈ ਦੀ ਜਾਤੀ-ਦਾਸੀ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮੰਥਰਾ, ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਮਹਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ।
Verse 2
सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम्।अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत।।।।
ਤਦ ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਉਸ ਮਹਲ ਤੋਂ ਝਾਤ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵੇਖੀ—ਰਾਜਮਾਰਗ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕੇ ਹੋਏ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਉਤਸਵ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਸਨ।
Verse 3
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।।।
ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧੁੱਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ, ਵਕਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੋਦਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੇਂਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੇਦਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ; ਚਿੱਟੇ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਨ; ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਰੰਭਾਹਟ ਤੇ ਹੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾਦ ਉਠਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ ਧੁੱਜ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।
Verse 4
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧੁੱਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ, ਵਕਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੋਦਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੇਂਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੇਦਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ; ਚਿੱਟੇ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਨ; ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਰੰਭਾਹਟ ਤੇ ਹੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾਦ ਉਠਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ ਧੁੱਜ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।
Verse 5
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧੁੱਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ, ਵਕਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੋਦਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੇਂਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੇਦਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ; ਚਿੱਟੇ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਨ; ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਰੰਭਾਹਟ ਤੇ ਹੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾਦ ਉਠਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ ਧੁੱਜ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।
Verse 6
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧੁੱਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ, ਵਕਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ-ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੋਦਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੇਂਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੇਦਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ; ਚਿੱਟੇ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲੋਕ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਨ; ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬਲਦਾਂ ਦੀ ਰੰਭਾਹਟ ਤੇ ਹੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾਦ ਉਠਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ ਧੁੱਜ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।
Verse 7
प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्।अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा।।।।
ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਫਿੱਕੇ ਚਿੱਟੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ, ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਧਾਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 8
उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती।राममाता धनं किन्नु जनेभ्यस्सम्प्रयच्छति।।।।
ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਰਖ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਧਨ-ਪਰਾਇਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅੱਜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਕਿਉਂ ਵੰਡ ਰਹੀ ਹੈ?
Verse 9
अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे।कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः।।।।
ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਤਿਅਧਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹੀਪਤੀ ਕੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?
Verse 10
विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा।आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघव श्रियम्।।।।
ਅਤਿ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਾਤ੍ਰੀ ਨੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਬਜੀ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੌਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ।
Verse 11
श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम्।राजा दशरथो राममभिषेचयिताऽनघम्।।।।
“ਕੱਲ੍ਹ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਲਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ।”
Verse 12
धात्र्यास्तु वचनं शृत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता।कैलासशिखराकारा त्प्रासादादवरोहत।।।।
ਦਾਈ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਕੁਬੜੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਤਪ ਉਠੀ; ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਤੋਂ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਈ।
Verse 13
सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी।शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੜਦੀ, ਪਾਪੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਮੰਥਰਾ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਈ ਕੈਕਈ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 14
उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते।उपप्लुतामौघेन किमात्मानं न बुध्यसे।।।।
“ਉੱਠ, ਮੂਰਖੇ! ਕਿਉਂ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਹੈਂ? ਡਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ—ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ?”
Verse 15
अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे।चलं हि तव सौभाग्यं नद्यास्स्रोत इवोष्णगे।।।।
ਅਪ੍ਰੀਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਭਾਗੀ ਰਾਣੀ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੌਭਾਗ ਦਾ ਡੰਕਾ ਪੀਟਦੀ ਹੈਂ। ਪਰ ਤੇਰਾ ਇਹ ‘ਸੌਭਾਗ’ ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦੇ ਧਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ।
Verse 16
एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः।कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम्।।।।
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਾਪ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੁਬੜੀ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੈਕਈ ਘੋਰ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।
Verse 17
कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं नु मन्थरे।विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्।।।।
ਕੈਕਈ ਨੇ ਕੁਬੜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੰਥਰੇ, ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਉਦਾਸ ਹੈ; ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈਂ।”
Verse 18
मन्थरा तु वच श्श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्।उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।
ਕੈਕਈ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਪਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮੰਥਰਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।
Verse 19
सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी।विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्।।।।
ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੈਕਈ ਦੀ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਕੁਬੜੀ ਬੋਲੀ—ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਾਦ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨਾਲ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 20
अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्।रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਇਕ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਅਨਰਥ ਹੁਣ ਚਲ ਪਿਆ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਤੇ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹੈ।
Verse 21
साऽस्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता।दह्यमानाऽनलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता।।।।
ਮੈਂ ਅਥਾਹ ਡਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ; ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹਾਂ।
Verse 22
तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत्।त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः।।।।
ਹੇ ਕੈਕਈ, ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇਰੀ ਵਧੋਤਰੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਵਧੋਤਰੀ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 23
नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः।उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे।।।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਨਰਾਧਿਪ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮਹੀਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਸ਼ੀ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਦੀ ਉਗਰਤਾ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ?
Verse 24
धर्मावादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः।शुद्धभावे न जानीषे तेनैव मतिसन्धिता।।।।
ਤੇਰਾ ਭਰਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਠ ਹੈ; ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਾਰੁਣ ਹੈ। ਤੂੰ ਸ਼ੁੱਧ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਮਤਿ ਫਸ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 25
उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्।अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति।।।।
ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੇਅਰਥ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਬੋਲ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਅਸਲ ਲਾਭ ਸਿਰਫ਼ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 26
उपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु।काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके।।।।
ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨੁੱਖ ਤੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਰਤ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 27
शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया।आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया।।।।
ਹੇ ਬਾਲੇ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚਾ ਪਤੀ ਸਮਝ ਬੈਠੀ ਤੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਸੱਪ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਧਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 28
यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः।राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता।।।।
ਜਿਵੇਂ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੱਪ ਜਾਂ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ।
Verse 29
पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यसुखोचिते।रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि।।।।
ਹੇ ਬਾਲੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈਂ, ਉਸ ਪਾਪੀ ਦੇ ਝੂਠੇ ਸਾਂਤਵਨਾ-ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ।
Verse 30
सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव।त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने।।।।
ਹੇ ਕੈਕਈ, ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕੰਮ ਕਰ। ਹੇ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾ।
Verse 31
मन्थाराया वचश्श्रुत्वा शयाना सा शुभानना।उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी।।।।
ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਯਨ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸ਼ੁਭ-ਮੁਖੀ ਕੈਕਈ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉੱਠ ਬੈਠੀ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 32
अतीव सा तु संहृष्टा कैकेयी विस्मयान्विता।एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्।।।।
ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਭਰੀ ਕੈਕਈ ਨੇ ਉਸ ਕੁਬਜੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁੰਦਰ, ਚਮਕਦਾ ਗਹਿਣਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
Verse 33
दत्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा।कैकेयी मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवाब्रवीदिदम्।।।।
ਉਸ ਕੁਬਜੀ ਨੂੰ ਗਹਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੈਕਈ ਨੇ ਮੰਥਰਾ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 34
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम्।एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते।।।।
ਹੇ ਮੰਥਰੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਐਸੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਾਂ?
Verse 35
रामे वा भरते वाऽहं विशेषं नोपलक्षये।तस्मात्तुष्टाऽस्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
ਰਾਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਰਤ—ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ।
Verse 36
न मे परं किञ्चिदितस्त्वया पुनःप्रियं प्रियार्हे सुवचं वचःपरम्।तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरंवरं परं ते प्रददामि तं वृणु।।।।
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਹੇ ਨਾਰੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ; ਤੇਰੇ ਸੁਮਧੁਰ ਬਚਨ ਸਿਫ਼ਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਪਰਮ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ—ਉਹ ਚੁਣ ਲੈ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Manthara’s strategic reframing of Rama’s legitimate consecration into a perceived threat to Kaikeyi and Bharata, illustrating how political outcomes can be redirected by persuasion rather than by formal dharma-ritual alone.
The sarga highlights vāk-śakti (the force of speech): fear-based narratives can destabilize judgment and convert joy into despondency, warning that ethical discernment must guard against manipulative counsel in matters of power and succession.
Ayodhya’s ritualized civic landscape is foregrounded—sprinkled royal roads, flower-strewn routes, flag-lined streets, white-doored temples resonant with Vedic chanting and instruments—along with the calendrical marker of Puṣya nakṣatra for the planned abhiṣeka.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.