Sarga 35
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 35 ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਰਾਜਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵੁਕ ਤੇ ਤੀਖੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦਖ਼ਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਰਾਮ-ਵਨਵਾਸ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੱਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਣਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਹ ਭਰਨਾ, ਮੁੱਠੀਆਂ ਭਿੰਚਣਾ, ਦੰਦ ਪੀਸਣਾ—ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ “ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਾਣ” ਅਤੇ “ਵਜ੍ਰ-ਵਾਣੀ” ਵਰਗੀ ਕਠੋਰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੈਕਈ ਅੜੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਕਰ ਲੈਣ, ਪਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਲੋਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਧੱਕਣ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ (ਪਰਿਵਾਦ) ਫੈਲੇਗੀ। ਉਹ ਕਹਾਵਤਾਂ ਤੇ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਆਮ ਦਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟ ਕੇ ਨਿੰਬ ਲਗਾਉਣਾ; ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿੰਬ ਮਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਿੰਬ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਨਹੀਂ ਵਗਦਾ—ਅਤੇ ਅਮਰਿਆਦਾ ਲੰਘਣ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੈਕਈ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਥਾ ਵੀ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹ ਮਾਂ ਦੀ ਹਠਧਰਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੰਨੋ, ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ—ਜੋ ਜੇਠਾ, ਦਾਨੀ, ਨਿਪੁਣ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਕ ਹੈ—ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਓ, ਤਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਨਪ੍ਰਸਥ ਲੈ ਸਕੇ। ਪਰ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਇਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਕਈ ਬਾਹਰੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ਤਦੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਚਾਨਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ; ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਹਥੇਲੀ ਦਬਾਈ ਅਤੇ ਦੰਦ ਕਟਕਟਾਏ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਵਾਕ੍-ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦਾ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ; ਵਜ੍ਰ ਸਮੇਤ ਅਨੁਪਮ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।
Verse 2
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ਤਦੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਚਾਨਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ; ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਹਥੇਲੀ ਦਬਾਈ ਅਤੇ ਦੰਦ ਕਟਕਟਾਏ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਵਾਕ੍-ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦਾ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ; ਵਜ੍ਰ ਸਮੇਤ ਅਨੁਪਮ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।
Verse 3
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ਤਦੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਚਾਨਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ; ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਹਥੇਲੀ ਦਬਾਈ ਅਤੇ ਦੰਦ ਕਟਕਟਾਏ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਵਾਕ੍-ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦਾ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ; ਵਜ੍ਰ ਸਮੇਤ ਅਨੁਪਮ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।
Verse 4
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ਤਦੋਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਚਾਨਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ; ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਹਥੇਲੀ ਦਬਾਈ ਅਤੇ ਦੰਦ ਕਟਕਟਾਏ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਵਾਕ੍-ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦਾ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ; ਵਜ੍ਰ ਸਮੇਤ ਅਨੁਪਮ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।
Verse 5
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ—ਜੋ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਭਰਤਾ ਹੈ—ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਕੋਈ ਅਤਿ ਅਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹਿਚਕੇ।
Verse 6
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਤਿਘਾਤਣੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਵੀ ਨਾਸਕ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦੀ ਹੈਂ—ਜੋ ਮਹੇਂਦਰ ਵਾਂਗ ਅਜੈ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਅਕੰਪ ਹੈ।
Verse 7
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਤਿਘਾਤਣੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਵੀ ਨਾਸਕ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦੀ ਹੈਂ—ਜੋ ਮਹੇਂਦਰ ਵਾਂਗ ਅਜੈ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਅਕੰਪ ਹੈ।
Verse 8
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।
ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ—ਤੇਰੇ ਭਰਤਾ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਨੂੰ—ਅਵਮਾਨ ਨਾ ਕਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੋੜਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰਕੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।
ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਵੱਡੇਪਣ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਥ ਰਾਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਸ ਸਥਾਪਿਤ ਰੀਤ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਉਲਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?
Verse 10
राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।
ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਰਾਜਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰੇ; ਰਾਮ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਵਾਂਗੇ।
Verse 11
न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।
ਅੱਜ ਤੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਐਸਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਵੱਸਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
Verse 12
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਭ ਰਾਮ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਸੇਵਿਆ ਹੈ, ਓਹੀ ਮਾਰਗ ਧਾਰਾਂਗੇ। ਸਭ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਤਿਆਗੀ ਗਈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰਾਜ-ਲਾਭ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ? ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ ਐਸਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਹੈ?
Verse 13
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਭ ਰਾਮ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਸੇਵਿਆ ਹੈ, ਓਹੀ ਮਾਰਗ ਧਾਰਾਂਗੇ। ਸਭ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਤਿਆਗੀ ਗਈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰਾਜ-ਲਾਭ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ? ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ ਐਸਾ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਹੈ?
Verse 14
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।
ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਅਚੰਭਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਐਸਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਤੁਰੰਤ ਫੱਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
Verse 15
महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।
ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਹਾਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਜ੍ਵਲੰਤ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ‘ਧਿਕ্!’ ਦੇ ਵਾਕ੍-ਦੰਡ ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੰਡਦੇ।
Verse 16
आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।
ਜੇ ਕੋਈ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਆਮ ਦਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿੰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ—even ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਿੰਜੇ—ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 17
अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਅਭਿਜਾਤਤਾ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਵਤ ਹੈ—‘ਨਿੰਮ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਨਹੀਂ ਵਗਦਾ।’
Verse 18
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅਸਦ੍ਗ੍ਰਾਹ (ਕੁਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹਠ) ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਵਰਦਾਤਾ ਨੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਨੁੱਤਮ ਵਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਵਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀਪਤੀ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਸਮਝ ਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿਰਯਗ੍ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਜਾਣ ਲਈ।
Verse 19
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅਸਦ੍ਗ੍ਰਾਹ (ਕੁਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹਠ) ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਵਰਦਾਤਾ ਨੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਅਨੁੱਤਮ ਵਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਵਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀਪਤੀ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਸਮਝ ਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿਰਯਗ੍ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਜਾਣ ਲਈ।
Verse 20
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।
ਫਿਰ ਜ੍ਰੰਭ ਦੇ ਸੈਣੇ ਕੋਲ ਉੱਠੀ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੱਸ ਪਏ।
Verse 21
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।
ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਪਾਸ ਨੂੰ ਸੱਦ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਨ੍ਰਿਪਤੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਾਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।”
Verse 22
नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।
ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”
Verse 23
माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।
ਤਦ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਜੀਵੋ ਜਾਂ ਮਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਉਪਹਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ।”
Verse 24
प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।
ਪਿਆਰੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀਪਤੀ ਕੇਕਯ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਰਦਾਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰਾ ਮਾਮਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 25
ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।
ਤਦੋਂ ਉਹ ਸਾਧੁ ਵਰਦਾਤਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: “ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਮਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ, ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰੀਂ।”
Verse 26
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹਟਾ ਕੇ, ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 27
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਪਾਪ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੁਸ਼ਟ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਨਿਆਈ ਹਠ ਨੂੰ ਫੜੀ ਬੈਠੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਧੱਕਦੀ ਹੈਂ।
Verse 28
सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।
ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਵਤ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 29
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰ; ਵਸੁਧਾਧਿਪ ਜੋ ਆਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮੰਨ। ਇੱਥੇ ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣ।
Verse 30
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।
ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਦੇਵਰਾਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਅਕ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਉੱਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲਾ।
Verse 31
न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
Verse 32
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।
ਜੋ ਜੇਠਾ, ਦਾਨੀ, ਕਰਮ-ਨਿਪੁਣ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ—ਉਸ ਰਾਮ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਹੋਵੇ।
Verse 33
परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੇ ਰਾਮ ਪਿਤਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੀ ਨਿੰਦਾ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 34
स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।
ਉਹ ਰਾਘਵ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਤੂੰ ਜ੍ਵਰ ਵਰਗੀ ਘਬਰਾਹਟ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਉੱਤਮ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਣ ਯੋਗ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 35
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।
ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁਰਾਤਨ ਰੀਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ—ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ।
Verse 36
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਭਰੇ ਤੇ ਕਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 37
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
ਪਰ ਦੇਵੀ ਰਾਣੀ ਨਾ ਡੋਲ੍ਹੀ, ਨਾ ਹੀ ਪਛਤਾਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Kaikeyī’s demand to exile Rāma and elevate Bharata can be justified against dynastic custom, ministerial counsel, and public dharma; Sumantra frames it as amaryādā that will damage both the king and the moral fabric of the realm.
The sarga teaches that political outcomes cannot be separated from moral legitimacy: vows, succession norms, and public trust constrain power, and persuasive speech (nīti) must aim at restoring dharma even when the listener remains unresponsive.
The chapter foregrounds the royal assembly of Ayodhyā as a cultural institution of deliberation, invokes the forest (vana) as the counter-space of renunciation/exile, and references Kekaya in an ancestry anecdote to contextualize courtly relationships and inherited conduct.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.