Sarga 100
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 100 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਇੱਕ ਤੀਖੀ ਉਲਟ ਤਸਵੀਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ: ਭਰਤ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ—ਜਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ ਦਾ ਅਸਹਿ ਸੂਰਜ। ਰਾਮ ਜੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉਠਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ “ਕੱਚਿਤ” (ਕੀ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੈ?) ਦੇ ਦੁਹਰਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸਲਾਹਕਾਰ ਮੰਡਲ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ, ਯੋਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਦੰਡ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵੇਤਨ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗੋ-ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਲਭਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਨਿਆਂ। ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਸਤਿਕ ਤਰਕ-ਕੁਤਰਕ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਧਾਰਿਤ, ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਸਲਾਹ ਹੀ ਵਿਜਯ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਭਰਾਤ੍ਰੀ ਕਰੁਣਾ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਇਹ ਸਰਗ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜਕਾਜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि।ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा।।।।
ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਟਾਧਾਰੀ, ਚੀਰ-ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ; ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਦ੍ਰਿਸ਼।
Verse 2
कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्।भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना।।।।
ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕੇ—ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗਹੀਣ ਤੇ ਦੇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ—ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 3
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः।अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः।।।।
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਸੰਯਤ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।
Verse 4
क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः।न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि।।।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ? ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 5
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्।दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः।।।।
ਹਾਏ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਦੂਰੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਮੁਰਝਾਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ, ਤੂੰ ਇਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?
Verse 6
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः।कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः।।।।
ਪਿਆਰੇ ਤਾਤ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ—ਰਾਜਾ ਜੀ ਹਾਲੇ ਜੀਵਤ ਹਨ ਨਾਂ? ਰਾਜਾ ਜੀ ਅਚਾਨਕ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਲੋਕਾਂਤਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਚਲੇ ਗਏ ਨਾਂ?
Verse 7
कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्।कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम्।।।।
ਹੇ ਸੁਮਧੁਰ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈਂ; ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਪੂਰਣਯੋਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਨਿਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 8
कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः।राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः।।।।
ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ—ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲੇ, ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।
Verse 9
स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः।इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते।।।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਇક્ષਵਾਕੂਆਂ ਦੇ ਉਪਾਧਿਆਇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਵਿਦਵਾਨ, ਧਰਮ-ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ—ਕੀ ਯਥਾਵਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ?
Verse 10
सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती।सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी।।।।
“ਭਰਾ, ਦੱਸੋ—ਕੌਸਲਿਆ ਦੇਵੀ ਸੁਖੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਸਤਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧੰਨ ਸੁਮਿਤਰਾ ਵੀ ਖੈਰਿਯਤ ਨਾਲ ਹੈ? ਤੇ ਆਰਿਆ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ?”
Verse 11
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः।अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः।।।।
“ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਵਿਨਮ੍ਰ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੁਲਜ, ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਣਿਆ-ਸਿੱਖਿਆ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਯੋਗ?”
Verse 12
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः।हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा।।।।
“ਕੀ ਤੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿਧਿ-ਜਾਣੂ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਸਦਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਹਵਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਹਜੇ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ?”
Verse 13
कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि।वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे।।।।
ਹੇ ਤਾਤ ਭਰਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਮਾਤਾਵਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ, ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਲੋਕਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਵੈਦਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 14
इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्।सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे।।।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਉੱਤਮ ਇਸ਼ੁ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਉਪਾਧਿਆਇ ਸੁਧਨਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਤੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ?
Verse 15
कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः।कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः।।।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ—ਸ਼ੂਰ, ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ, ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਇੰਗਿਤ-ਜਾਣੂ—ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ?
Verse 16
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव।सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਲਾਹ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਕੋਵਿਦ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਮਾਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵ੍ਰਿਤ ਰਹੇ।
Verse 17
कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे।कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम्।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਯਥਾ-ਸਮੇਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕਾਜ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਉਪਾਅਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 18
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह।कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਜੋ ਨੀਤੀ ਤੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਉਹ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਗੁਪਤ ਤੇ ਸੰਯਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
Verse 19
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्।क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ (ਭਰਤ)! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ—ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਦੇਵੇ—ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਬੇਕਾਰ ਦੀ ਦੇਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
Verse 20
कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः।विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः।।।।
ਕੀ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਤੇਰੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਤਦੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ—ਜਾਂ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਜੋ ਜੋ ਹਾਲੇ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾਹ ਹੋਵੇ?
Verse 21
कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः।त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्।।।।
ਹੇ ਤਾਤ! ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਤੂੰ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਅਮਾਤ੍ਯ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਤਰਕ, ਅਨੁਮਾਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ?
Verse 22
कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्।पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत्।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਪੰਡਿਤ ਚੁਣਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਪੰਡਿਤ ਮਹਾਨ ਲਾਭ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः।अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता।।।।
ਰਾਜਾ ਜੇ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੱਭੇ—ਜਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਏ—ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 24
एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः।राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्।।।।
ਮੇਰਾ ਇਕੋ ਅਮਾਤ੍ਯ ਜੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਦੱਖ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 25
कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः।जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः।।।।
ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਇਆ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੱਧਮਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਡਿਊਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 26
अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्।श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु।।।।
ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਉਹ ਉੱਤਮ ਅਮਾਤ੍ਯ—ਜੋ ਪਰਖਾਂ ਤੇ ਲਾਲਚਾਂ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ, ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ, ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 27
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्।राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत।।।।
ਹੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇਰੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖੀ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ?
Verse 28
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा।उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः।।।।
ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਲੈਣ-ਦੇਣ (ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਣ) ਕਰਕੇ ਕੀ ਯਾਜਕ ਤੈਨੂੰ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਅਵਗਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਅਤੇ ਕੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਕਾਮਾਂਧ ਪੁਰਖ ਵਾਂਗ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ?
Verse 29
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्।शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते।।।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਪਾਯਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜਾਣੂ ਵੈਦ ਵਾਂਗ ਚਤੁਰ, ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦਾ ਲੋਭੀ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः।कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਡਰ ਤੇ ਸ਼ੂਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੁਲੀਨ, ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਦਕਸ਼ ਹੋਵੇ?
Verse 31
बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः।दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ, ਬਲਵਾਨ, ਯੁੱਧ-ਵਿਸ਼ਾਰਦ, ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਿਤ ਸਮਝਣ?
Verse 32
कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्।सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਫੌਜ ਨੂੰ ਯੋਗ ਭਕਤ (ਰਾਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਵੇਤਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਦੇਣਾ ਹੈ ਉਹ ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 33
कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः।भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः।।।।
ਭਕਤ (ਰਾਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਵੇਤਨ ਜੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਉੱਤੇ ਰੁੱਸ ਕੇ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਵਿਪੱਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 34
कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः।कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः।।।।
ਕੀ ਸਾਰੇ ਕੁਲਪੁੱਤਰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ—ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਰਾਗੀ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਧੀਰਜੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹਨ?
Verse 35
कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्।यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः।।।।
ਹੇ ਭਰਤ! ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਪੰਡਿਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ ਦਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਵਿਦਵਾਨ, ਦੱਖਣ, ਸੁਹਿਰਦ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ?
Verse 36
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च।त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਅਣਪਛਾਤੇ ਭੇਦੀਆਂ ਨੂੰ—ਹਰ ਥਾਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਲਾ ਕੇ—ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ/ਪਦਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ?
Verse 37
कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा।दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन।।।।
ਹੇ ਰਿਪੁਸੂਦਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਹਟਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਮੁੜ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿੱਸਣ ਤਾਂ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
Verse 38
कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।।अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः।।।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਕੀ ਤੂੰ ਲੋਕਾਇਤਵਾਦੀ ਤੇ ਸੰਦੇਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਉਹ ਅਨਰਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਪੁਣ ਹਨ; ਬਾਲਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 39
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः।बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते।।।।
ਮੁੱਖ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ (ਵਿਤੰਡਾ-ਤਰਕ) ਫੜ ਕੇ ਨਿਰਰਥਕ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
Verse 40
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਕੀ ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਂਗ ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਹਾਥੀਆਂ-ਘੋੜਿਆਂ-ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ; ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਕ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਤ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਹੋਤਸਾਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਆਰ੍ਯਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ; ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਵੈਦ੍ਯ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿਧ—ਉਹ ਸਫ਼ਲ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ?
Verse 41
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਜਨਪਦ ਸਮ੍ਰਿਧ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਸੈਂਕੜੇ ਚੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੁਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ, ਪ੍ਰਪਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਉਤਸਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ; ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੀ ਹੋਈਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਸ਼ੁਧਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਰਮਣੀਕ, ਵਰਖਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ; ਸਭ ਭੈਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਵਰਜਿਤ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਸੁਸੁਰੱਖਿਅਤ—ਕੀ ਉਹ ਜਨਪਦ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?
Verse 42
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम्।।2.100.40।।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा।जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः।।2.100.41।।प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि।।2.100.42।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਜੋ ਅਯੋਧਿਆ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਾਈ ਅਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ—ਨਾਮ ਵਾਂਗ ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਹਾਥੀਆਂ-ਘੋੜਿਆਂ-ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਰਤ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮਹੋਤਸਾਹੀ ਆਰਯ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ; ਨਾਨਾ ਆਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਵੈਦ੍ਯ-ਵਿਦਵਾਨ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ—ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਫਲਦੀ-ਫੂਲਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?
Verse 43
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਜਨਪਦ ਸਮ੍ਰਿਧ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਸੈਂਕੜੇ ਚੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੁਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ, ਪ੍ਰਪਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਉਤਸਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ; ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੀ ਹੋਈਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਸ਼ੁਧਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਰਮਣੀਕ, ਵਰਖਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ; ਸਭ ਭੈਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਵਰਜਿਤ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਸੁਸੁਰੱਖਿਅਤ—ਕੀ ਉਹ ਜਨਪਦ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?
Verse 44
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਕੀ ਤੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਯ, ਦੈਵ ਅਤੇ ਮਾਨੁਸ਼ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਕ, ਾਡਗੁਣ੍ਯ ਨੀਤੀ, ਕਰਤਵ੍ਯ-ਰੂਪ ਰਾਜਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰਗ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਮੰਡਲ—ਇਹ ਸਭ ਯਥਾਵਤ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਧਿ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ) ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀ ਤੂੰ ਯੋਗ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ?
Verse 45
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
ਕੀ ਉਹ ਰਮਣੀਕ ਧਰਤੀ ਵਰਖਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ?
Verse 46
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः।देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः।।2.100.43।।प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः।सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः।।2.100.44।।अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः।परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः।।2.100.45।।विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः।कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव।।2.100.46।।
ਕੀ ਜਨਪਦ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਅਤੇ—ਹੇ ਰਾਘਵ—ਸਮ੍ਰਿਧ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ?
Verse 47
कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः।वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते।।।।
ਕੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗੋਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਹਨ? ਹੇ ਤਾਤ, ਵਾਰਤਾ—ਉਤਪਾਦਕ ਜੀਵਿਕਾ—ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸੁਖ ਨਾਲ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਹਨ।
Verse 48
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्।रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਜਨ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੱਖੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 49
कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः।कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ?
Verse 50
कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः।कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि।।।।
ਕੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦੁੱਧਾਰੂ ਗਾਂਵਾਂ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਘੋੜੀਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਜਿੰਨਾ ਹੈ ਉੱਨਾ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਰਾਜਸੀ ਸਾਧਨ ਪਰਯਾਪਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ?
Verse 51
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्।उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे।।।।
ਹੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਮਹਾਂਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 52
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया।सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्।।।।
ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਿਨਾ ਸੰਕੋਚ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸ਼ੰਕਾ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਇੱਥੇ ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ ਹੀ ਉਚਿਤ ਨੀਤੀ ਤੇ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 53
कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः।यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः।।।।
ਕੀ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ? ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਾਰੀਗਰ ਤੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵੀ ਪੂਰੇ ਹਨ?
Verse 54
आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः।अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਕੀ ਤੇਰੀ ਆਮਦਨ ਵੱਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਰਚ ਘੱਟ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਰਾਜਕੋਸ਼ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਲੁਟਦਾ?
Verse 55
देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च।योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः।।।।
ਕੀ ਤੇਰਾ ਖਰਚ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਲਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ, ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਵਰਗ ਦੀ ਯੋਗ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Verse 56
कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा।अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः।।।।
ਕੀ ਕੋਈ ਆਰਯ, ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਪੁਰਖ—ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅਪਕਰਮ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਸ਼ਾਸਤਰ-ਕੁਸ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ, ਲਾਲਚ ਵੱਸ, ਅਨਿਆਇਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ?
Verse 57
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः।कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ।।।।
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਚੋਰ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਿਆ—ਉਹ ਧਨ-ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਨਾਂ?
Verse 58
व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव।अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ—ਤੇਰੇ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤ ਅਮਾਤ੍ਯ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਪਰਖਦੇ ਹਨ ਨਾਂ?
Verse 59
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव।तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਲਗੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਜੋ ਹੰਝੂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਲਈ ਦੰਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹੰਝੂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਧਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 60
कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव।दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ—ਦਾਨ ਨਾਲ, ਸਦਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲ ਕੇ ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 61
कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्।चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि।।।।
ਕੀ ਤੂੰ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ, ਸਭ ਚੈਤ੍ਯ-ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ, ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 62
कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः।उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे।।।।
ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਧਨ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਧਰਮ ਲਈ ਧਨ ਨੂੰ—ਅਥਵਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ—ਸੁਖ ਦੇ ਲੋਭ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ।
Verse 63
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर।विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे।।।।
ਹੇ ਜੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਰਦਾਤਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਠੀਕ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ—ਸਭ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਸੇਵਾ-ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 64
कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः।आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह।।।।
ਹੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹਾਤੀ ਜਨਪਦ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਕੀ ਤੇਰੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ?
Verse 65
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।।।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਰਾਜ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ—ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਕ੍ਰੋਧ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਦੇਰ-ਲਗਾਉਣਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤਿਆਗਣਾ, ਆਲਸ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ; ਰਾਜਕਾਜ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਚਲਾਉਣਾ; ਅਣਜਾਣ ਤੇ ਅਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਵਰਾ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾ ਕਰਨੀ; ਮੰਤ੍ਰ (ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨੀ; ਮੰਗਲਾਚਾਰ ਦੀ ਉਪੇਖਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ?
Verse 66
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਰਾਜ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ—ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਕ੍ਰੋਧ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਦੇਰ-ਲਗਾਉਣਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤਿਆਗਣਾ, ਆਲਸ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ; ਰਾਜਕਾਜ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਚਲਾਉਣਾ; ਅਣਜਾਣ ਤੇ ਅਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਵਰਾ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾ ਕਰਨੀ; ਮੰਤ੍ਰ (ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨੀ; ਮੰਗਲਾਚਾਰ ਦੀ ਉਪੇਖਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ?
Verse 67
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ! ਕੀ ਤੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ—ਦਸ, ਪੰਜ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਰਗ; ਸੱਤ ਵਰਗ, ਅੱਠ ਵਰਗ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਰਗ; ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਖਾਂ; ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਜਯ; ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ ਨੀਤੀ; ਦੈਵ ਅਤੇ ਮਾਨੁਸ਼ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਆਪਤਾਂ; ‘ਕ੍ਰਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮੇ ਕਰਤੱਬ; ਵੀਹ ਵਰਗੀ ਵਰਗੀਕਰਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਮੰਡਲ-ਚਕ੍ਰ; ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ; ਅਤੇ ਸੰਧਿ-ਵਿਗ੍ਰਹ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੋ ਮਾਰਗ?
Verse 68
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ! ਕੀ ਤੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ—ਦਸ, ਪੰਜ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਰਗ; ਸੱਤ ਵਰਗ, ਅੱਠ ਵਰਗ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਰਗ; ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਖਾਂ; ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਜਯ; ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ ਨੀਤੀ; ਦੈਵ ਅਤੇ ਮਾਨੁਸ਼ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਆਪਤਾਂ; ‘ਕ੍ਰਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮੇ ਕਰਤੱਬ; ਵੀਹ ਵਰਗੀ ਵਰਗੀਕਰਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਮੰਡਲ-ਚਕ੍ਰ; ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ; ਅਤੇ ਸੰਧਿ-ਵਿਗ੍ਰਹ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੋ ਮਾਰਗ?
Verse 69
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਕੀ ਤੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਯ, ਦੈਵ ਅਤੇ ਮਾਨੁਸ਼ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਕ, ਾਡਗੁਣ੍ਯ ਨੀਤੀ, ਕਰਤਵ੍ਯ-ਰੂਪ ਰਾਜਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰਗ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਮੰਡਲ—ਇਹ ਸਭ ਯਥਾਵਤ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਧਿ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ) ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀ ਤੂੰ ਯੋਗ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ?
Verse 70
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।2.100.68।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।2.100.69।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।2.100.70।।
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹੀ ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ ਜੋ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਅੰਨ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 71
मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा।कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः।।।।
ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ—ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੀ—ਕੀ ਤੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਨੀਤੀ ਪਰਖੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ (ਰਾਜ਼ੀ ਸਲਾਹ) ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ?
Verse 72
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः।कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्।।।।
ਕੀ ਤੇਰਾ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਫਲਿਆ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਗਿਆਨ ਤੇਰੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅਰਥਵਾਨ ਬੁੱਧੀ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ?
Verse 73
कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव।आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਕੀ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ—ਜੋ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਯਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਾਮ-ਅਰਥ ਨਾਲ ਸੁਸੰਗਤ ਹੈ?
Verse 74
यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः।तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा।।।।
ਹੇ ਤਾਤ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸ਼ੁਭ, ਸਤਪਥਗਾਮੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਈ—ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਵਾਲੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ?
Verse 75
कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव।कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ (ਭਰਤ), ਤੂੰ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ? ਅਤੇ ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਵੰਡ ਕੇ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ ਨਾਂ?
Verse 76
राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्।अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान्।।।।
ਪਰ ਰਾਜਾ—ਮਹਾਮਤੀ, ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਦੰਡਧਾਰੀ—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਰਾਜ ਪਾਲ ਕੇ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਾਰਵਭੌਮ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਨ ਉਪਰਾਂਤ ਵਿਦਵਾਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s self-abasing arrival in ascetic form and Rama’s compassionate embrace, followed by Rama’s ethical scrutiny of Bharata’s rule—testing whether governance remains righteous, confidential, and welfare-oriented despite dynastic upheaval.
The upadeśa is that victory and legitimacy rest on dharma-guided administration: guarded counsel, competent appointments, proportional punishment, impartial justice, and protection of livelihoods; a ruler who governs righteously secures both worldly stability and transcendent merit.
Ayodhyā and the wider janapada are mapped through civic-religious and infrastructural markers—caityas, devasthānas, prapās, taṭākas, forts, elephant preserves, and mines—signaling a culturally ordered and materially sustained polity.
Ask anything about Sarga 100 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.