Upanishads
उपनिषद्
The Philosophical Crown of the Vedas
The Upanishads form the culmination of Vedic thought — profound dialogues between teachers and seekers on the nature of Brahman, Atman, consciousness, and liberation. Explore these timeless philosophical texts with Sanskrit, transliteration, translations, and enrichment in 30 languages.
About the Upanishads
The Upanishads (literally "sitting near" a teacher) are the concluding portions of the Vedas, known as Vedanta — the "end of the Vedas." They contain the highest philosophical teachings of ancient India, exploring questions about the nature of the self (Atman), ultimate reality (Brahman), the relationship between the individual and the cosmos, and the path to liberation (Moksha). From the Mukhya (principal) Upanishads recognized by Adi Shankaracharya to the sectarian Yoga, Shaiva, Vaishnava, and Shakta Upanishads, each text offers a unique lens into the infinite.
Explore the Upanishads
(60 texts)
Adhwayataraka
ਅਧ੍ਵਯਾਤਾਰਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ) ਯੋਗ-ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ-ਮਾਨਸਿਕ ਤਕਨੀਕ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ‘ਤਾਰਕ ਗਿਆਨ’—ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸੂਝ—ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ‘ਅਧ੍ਵਾ’ (ਮਾਰਗ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ-ਮਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਵਯੰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੱਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਯੋਗਿਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਗੌਣ ਹਨ; ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੱਤ ਵਿਵੇਕ-ਜਨਿਤ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਤਾਰਕ’ ਹੈ।
Adhyatma
ਅਧਿਆਤਮ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਵੇਦਾਂਤਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਮੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਭਿੰਨ ਹਨ; ਦੇਹ-ਮਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਅਧਿਆਸ ਹੀ ਬੰਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਰੂਪ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ। ‘ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ’, ਪੰਚਕੋਸ਼-ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰਮੁਖ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ; ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ। ਬਾਹਰੀ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ‘ਅਧਿਆਤਮ-ਯਜ੍ਞ’ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਹੰਕਾਰ, ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਗਿਆਨਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ। ਸ਼ਮ-ਦਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਮਨਨ-ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Aitreya
ਐਤਰੇਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਰਿਗਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ ਜੋ ਐਤਰੇਯ ਆਰਣ੍ਯਕ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਬੋਧਨਾ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਕ੍ਰਮ ਹੈ: ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ, ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼। ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਾਣਨਾ’ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਗਤ ਅਰਥਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ’ (ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ/ਚੇਤਨ ਬੁੱਧੀ) ਦਾ ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। “ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ” ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ; ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆ/ਗਿਆਨ ਹੈ—ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਣ-ਸੀਮਿਤਤਾ ਦਾ ਅਤੀਕ੍ਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Akshamalika
ਅਕ੍ਸ਼ਮਾਲਿਕਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰੰਤੂ ਸਾਧਨਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਪ ਲਈ ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਅਕ੍ਸ਼ਮਾਲਾ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਮਾਲਾ) ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਵਰਤੋਂ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਨ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਵਾਕ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਨ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰਕਾਲੀਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਉਸ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਮੋਖਸ਼-ਚਿੰਤਨ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਖਮ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ-ਰੂਪਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਮਾਲਾ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸੰਸਾਰ-ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਧਾਗੇ ਦੀ ਅਵਿਛਿੰਨਤਾ ਚੇਤਨਾ-ਧਾਰਾ ਦੀ; ਅਤੇ ‘ਮੇਰੂ’ ਮਣਕਾ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਤੱਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨ ਅੰਤਰਕਰਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Akshi
ਅਕ੍ਸ਼ੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਪਿੱਛਲੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਅਕ੍ਸ਼ੀ’ (ਅੱਖ) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ/ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਉਹ ਸਵਯੰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਦਾਂਤੀ ਕੇਂਦਰੀ ਬੋਧ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰ-ਮੁਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੂਪਕ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ-ਮੁਖਤਾ, ਸੰਯਮ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ-ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਵਿਵੇਕ, ਮਨ-ਪ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬੋਧ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਹਨ। ਮੋਖਸ਼ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਵਿਦਿਆ ਦੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਦਾ-ਸਿੱਧ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
Amritbindu
ਅਮ੍ਰਿਤਬਿੰਦੂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ) ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ—ਮਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਮਨ ਬਾਂਧਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਟਿਕਿਆ ਮਨ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਬਿੰਦੂ’ ਇੱਥੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ: ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਤರ್ಮੁਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Amritnada
ਅਮ੍ਰਿਤਨਾਦ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਦ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖ ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ (ਮੋਖਸ਼) ਅਤੇ ‘ਨਾਦ’ (ਅਨਾਹਤ ਸੂਖਮ ਧੁਨੀ) ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦਾ ਆਲੰਬਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਆਤਮਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ/ਹਠ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਾਧਨਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯੋਗ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗਿਆਨ-ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸੇਤੂ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਾਦ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਦਾਤੀਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ-ਲਯ ਅਤੇ ਆਤਮਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Arunika
ਆਰੁਣਿਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਵੇਦਾਂਤੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੁਕੂਲ ਜੀਵਨ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਤਿਆਗ ਵੇਦ-ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ; ਵੇਦ ਦਾ ਪਰਮ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅੰਤਰਿਕ ਸੰਨਿਆਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਸਮਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ‘ਕਰਤਾ-ਭੋਕਤਾ’ ਭਾਵ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ‘ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ’ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕੀ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਜ੍ਞਾਨ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Atharvashiras
ਅਥਰਵਸ਼ਿਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ੈਵ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ‘ਇਕਮੇਵ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ’ ਸੱਚ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵੈਦਿਕ ਰੁਦ੍ਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਿਵ ਕੇਵਲ ਉਪਾਸ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ-ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਤੱਤਵ ਹੈ। ਬਹੁਤਾਈ ਨੂੰ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਅਭਿਮੁਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਰੁਦ੍ਰ-ਬ੍ਰਹਮ-ਆਤਮਾ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ, ਨਿਰਭਯਤਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Atma
ਆਤਮਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ) ਅਦ੍ਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ (ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਨ) ਹੈ। ‘ਨੇਤੀ-ਨੇਤੀ’ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ-ਜ੍ਞੇਯ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਨਿਰਾਕਰਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਪਾਠ ਬਾਅਦਲੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ/ਸੰਨਿਆਸੀ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੁਰਿਆ ਸਵਰੂਪ, ਗੁਣਾਤੀਤਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ-ਭੋਕਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਨਿਸਕਰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਕੋਈ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਫਲ ਨਹੀਂ; ਅਵਿਦਿਆ-ਜਨਿਤ ਅਧਿਆਸ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ—‘ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸ੍ਮਿ’ ਦਾ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਬੋਧ।
Atmabodha
ਆਤਮਬੋਧ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ, ਸਾਧਨਾ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਬੰਧਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਵਿਦਿਆ ਕਾਰਨ ਦੇਹ‑ਮਨ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਆਰੋਪ (ਅਧਿਆਸ) ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਕਰਮ ਨਾਲ ‘ਉਤਪੰਨ’ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਨਹੀਂ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ‑ਵੈਰਾਗ, ਸ਼ਮ‑ਦਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ‑ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰਵਣ‑ਮਨਨ‑ਨਿਧਿਧਿਆਸਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉਭਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਗ੍ਰਤ‑ਸੁਪਨਾ‑ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਕਸ਼ੀ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਜਾਪੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ/ਮਿਥਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Avadhuta
ਅਵਧੂਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਸਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗਹਿਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਅਵਧੂਤ’—ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ, ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਝਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਉਸ ਸਨਿਆਸੀ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਸਨਿਆਸ ਬਾਹਰੀ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ; ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਭੋਕਤ੍ਰਿਤਵ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਲਯ ਅਤੇ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੈ। ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ, ਸ਼ੁਚਿ-ਅਸ਼ੁਚਿ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਰਗੇ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣਾ ਗਿਆਨਜਨਿਤ ਸਹਜ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਹ-ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ’ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ‘ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਦਾਅਵਾ ਛੱਡਣਾ—ਇਹ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਵਧੂਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੇਦਾਂਤੀ ਸਾਧਨਾ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਨਿਆਸ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਅਸਲ ਤਿਆਗ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਦਾ; ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਹੈ।
Bahvricha
ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚ (ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚਾ) ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਰਿਗਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ਾਕਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵੀਸੂਕਤ (ਰਿਗਵੇਦ 10.125) ਦੀ ‘ਅਹੰ’ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਵਜੋਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਾਕ्, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਗਤ ਦੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਰੂਪ ਹਨ—ਇਹ ਵੇਦਾਂਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਥੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਭੇਦ, ਚੇਤਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਵਿਆਪਤੀ ਤੇ ਪਰਾਵਿਆਪਤੀ—ਦੋਵੇਂ—ਉਭਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਵਾਕ्’ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ/ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਸਮੰਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਾਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ‘ਇੱਕ ਤੱਤਵ’ ਬੋਧ ਨੂੰ ਦੇਵੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਦੇਵੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ’—ਇਸ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਦ੍ਵੈਤ-ਭ੍ਰਮ ਮਿਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਭਕਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਏਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Bhikshuka
ਭਿਖ਼ਸ਼ੁਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਿਖ਼ਸ਼ੁਕ-ਸਨਿਆਸੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪਰੇਖਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ ਦੀ ਥਾਂ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਭਿੱਖਿਆ-ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਅਭਿਆਸਕ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਿਖ਼ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਜਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਹੈ। ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।
Brahmavidya
ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉੱਤਰਕਾਲੀਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਉਦੇਸ਼ ‘ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ’—ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਭੇਦ-ਗਿਆਨ—ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਹ ਵਿਵੇਕ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸਾਧਨਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੰਧਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਅਵਿਦਿਆ—ਦੇਹ-ਮਨ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ’ ਸਮਝਣਾ—ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਆਤਮਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ—ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼, ਸ਼੍ਰਵਣ-ਮਨਨ-ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸ/ਅੰਤਰ-ਤਿਆਗ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨੈਤਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਿਪਕਵਤਾ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Brihadaranyaka
ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼ੁਕਲ (ਵਾਜਸਨੇਯੀ) ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੁਖ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਆਰਣ੍ਯਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਮੁਖ ਅਰਥ ਦੇ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਆਤਮਵਿਦਿਆ/ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ–ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ, ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨਕ ਚਿੰਤਨ ਵੱਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਤਮਾ—ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਅਵਿਕਾਰੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ—ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮਾਰਥਿਕ ਏਕਤਾ ਹੈ। “ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ” ਵਿਧੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਫੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨਿਰਧਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। “ਅੰਤਰਯਾਮੀ” ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ, ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਯੰਤਾ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨਕ ਪਰਿਪਕ੍ਵਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਇਹ ਬੋਧ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਆਤਮਜ੍ਞਾਨ ਰਾਹੀਂ ਭਯ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
Chhandogya
ਛਾਂਦੋਗ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸਾਮਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਸਗੋਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਰਥ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰਮੁਖੀ ਗਿਆਨ (ਵਿਦਿਆ) ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ–ਖੰਡ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਓੰਕਾਰ, ਸਾਮਗਾਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦਾ ਕ੍ਰਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਦਾਲਕ ਆਰੁਣੀ–ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੁ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ “ਤਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਿ” ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ‘ਸਤ੍’ (ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤ੍ਵ) ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਲਵਣ-ਜਲ ਵਰਗੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਚਾਗ੍ਨਿ ਵਿਦਿਆ, ਦੇਵਯਾਨ–ਪਿਤ੍ਰਯਾਨ ਦੇ ਦੋ ਮਾਰਗ, ਅਤੇ ‘ਦਹਰ ਵਿਦਿਆ’ (ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸੁਖਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਧਿਆਨ) ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਸਤ੍ਯ, ਦਮ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ ਵਰਗੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰਵਭੂਮੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ–ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ—ਇਹ ਵેદਾਂਤਸਾਰ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Devi
ਦੇਵੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਸ਼ਾਕਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਨਿਮਿੱਤ ਅਤੇ ਉਪਾਦਾਨ—ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਣ—ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਤਾ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਤਾ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ/ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵੇਦਾਂਤੀ ਅਰਥ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਰਵਾਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਕ (ਬਾਣੀ) ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਭਗਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Dhyanabindu
ਧਿਆਨਬਿੰਦੂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਮਾਰਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ‘ਬਿੰਦੂ’ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ—ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਸੁਖਮ ਕੇਂਦਰ। ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼, ਅਰਥਾਤ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਨਾਦ (ਨਾਦ) ਦੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਰਾਹੀਂ ‘ਸਾਲੰਬਨ’ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ‘ਨਿਰਾਲੰਬਨ’ ਸਮਾਧੀ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਬੋਧ—ਮੋਖਸ਼ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ; ਅਵਿਦਿਆ ਦੂਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਸਵਰੂਪ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Ekakshara
ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ) ਸ਼ੈਵ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਧਿਆਨ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰ’—ਓਂ—ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਧੁਨੀ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ; ਆਤਮ-ਬੋਧ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਧਿਆਨ-ਆਲੰਬਨ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਓਂ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਰੀਯ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਪ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਅੰਤਰਮੁਖੀਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਅਭੇਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ।
Ganapati
ਗਣਪਤੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਗਣਪਤ੍ਯਥਰਵਸ਼ੀਰਸ਼) ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁਭ ਆਰੰਭ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਰੂਪ ਅਦਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੇਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਉੱਤਰਕਾਲੀਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਪਤ੍ਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀ; ਸ਼ੈਵ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ‘ਪ੍ਰਥਮ ਪੂਜ੍ਯ’ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਦਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਵਾਕ, ਵਿਸ਼ਵ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਣਪਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ–ਸਥਿਤੀ–ਲਯ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ–ਅਵ੍ਯਕਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ‘ਓਂ’ ਅਤੇ ‘ਗੰ’ ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ-ਧਿਆਨ ਆਤਮਬੋਧ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ‘ਵਿਘਨ’ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ; ਅਵਿਦਿਆ ਹੀ ਮੁੱਖ ਵਿਘਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।
Garbha
ਗਰਭ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਗਰਭਧਾਰਣ, ਭ੍ਰੂਣ-ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ–ਆਤਮਾ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੰਚਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਕਰਮ–ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਅਨਿਤ੍ਯ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਖਮ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੀਵ ਪੂਰਵਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸੰਕੁਚਿਤਤਾ, ਅਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭੁੱਲ—ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ–ਮਨ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਮੌਕਾ ਮੰਨ ਕੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Ishavasya
ਈਸ਼ਾਵਾਸ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ; 18 ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਹਿਰਾ ਵੇਦਾਂਤ-ਚਿੰਤਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। “ਈਸ਼ਾਵਾਸ੍ਯਮਿਦੰ ਸਰਵਮ੍” ਦੁਆਰਾ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ/ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ “ਤੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇਨ ਭੁੰਜੀਥਾਃ” — ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭੋਗ, ਅਤੇ “ਮਾ ਗ੍ਰਿਧਃ” — ਲੋਭ-ਤਿਆਗ/ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਨਵਿਤ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। “ਕੁਰਵੰਨ ਏਵੇਹ ਕਰਮਾਣਿ… ਸ਼ਤੰ ਸਮਾਃ” ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਨਾਸਕਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੱਗੇ ਵਿਦਿਆ-ਅਵਿਦਿਆ (ਅਤੇ ਸੰਭੂਤੀ-ਅਸੰਭੂਤੀ) ਨੂੰ ਇਕਾਂਗੀ ਤੌਰ ਤੇ ਫੜਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਸਮਝ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਮ੍ਰਿਤਤਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਹਿਰਣਮਯ ਪਾਤ੍ਰ” ਰੂਪਕ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਦਾ ਮੁਖ ਤੇਜਸਵੀ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਸੂਰਜ/ਪੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਵਰਨ ਹਟੇ ਤਾਂ ਸਤ੍ਯਧਰਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਭਾਸ਼੍ਯ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਬ੍ਰਹਮੈਕ੍ਯ ਮੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ; ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਸਮਰਪਣ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ।
Jaabaal
ਜਾਬਾਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਨਿਆਸ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਥ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਸ਼ੀ/ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਾਸ਼ੀ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਚੇਤਨਾ-ਕੇਂਦਰ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੁੱਟਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਵੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਤੀਰਥ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ: ਸੰਨਿਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਆਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ; ਵਿਵੇਕ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਧਾਰਿਤ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਧਨ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਆਚਾਰ ਤਦ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਦੇ ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਪਰਿਣਤ ਹੋਣ।
Kaivalya
ਕੈਵਲ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, 26 ਮੰਤ੍ਰ) ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਆਸ਼੍ਵਲਾਯਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲੋਂ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਨਿਆਸ, ਤਪ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਕੈਵਲ੍ਯ’ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ—ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਭੇਦ-ਸਿੱਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਦਰਮੁਖ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਧਿਆਨ, ਦੇਹ-ਮਨ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ। ਰੁਦ੍ਰ/ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਪਰਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਏਕਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ, ਸ਼ੋਕ-ਭੈ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Kalagnirudra
ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰੁਦ੍ਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ੈਵ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕਾਲਾਗ੍ਨਿ-ਰੁਦ੍ਰ’ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ/ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਕਾਲਾਗ੍ਨਿ’ ਸਮੇਂ (ਕਾਲ) ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਗਿਆਨ-ਅੱਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਢਿੱਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ੈਵ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਰਸਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨਿਤਤਾ-ਬੋਧ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਿਮਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਗੁਣ-ਤ੍ਰਯ ਜਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਤੀਕ੍ਰਮਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਬਿੰਦੂ ਤੁਰੀਆ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿਮਰਨ ਸਹਾਇਕ ਹਨ।
Kalisantarana
ਕਾਲਿਸੰਤਰਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਨਾਰਦ–ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਲਿਯੁਗ ਤੋਂ ‘ਸੰਤਰਨ’ (ਪਾਰ ਹੋਣਾ) ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ/ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕੇਤ ਨਾਮ-ਨਾਮੀ ਅਭੇਦ ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹਾਜ਼ਰੀ; ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਾਰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਕਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੌੜੀਯ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਾਰਾ, ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਉਧਰਿਤ ਰਹੀ ਹੈ।
Katha
ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਚਿਕੇਤਾ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਪ੍ਰੇਯ’ (ਤੁਰੰਤ ਸੁਖ) ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੇਯ’ (ਪਰਮ ਭਲਾ) ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਥ-ਉਪਮਾ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਅਜਨਮਾ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Katharudra
ਕਠਰੁਦ੍ਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੈਵ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵੱਲ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਤਮਾ–ਰੁਦ੍ਰ ਅਭੇਦ ਹੈ। ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਚੇਤਨ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦਾ ਜਗਤ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਓੰਕਾਰ ਧਿਆਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਅਤੇ ‘ਅੰਤਰ ਯਜ੍ਞ’—ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਪਣ—ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼ੈਵ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ/ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਅਭਿਮੁਖ ਆਤਮਬੋਧ ਇਸ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ।
Kaushitaki
ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੀ) ਰਿਗਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ/ਸ਼ਾਂਖਾਯਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਗਦ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਵਿਦਿਆ, ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨਾਤਮਕ ਬੋਧ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਸ਼ਣਾਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ–ਆਤਮਾ–ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗਤੀ, ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ‘ਪਰੀਖਿਆ’ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਣਨ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕ-ਚਿੱਤਰ ਨਹੀਂ; ਮੁਕਤੀ-ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨਾਲੋਂ ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਿਆਰੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਾਕ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਣ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਾਂਸ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ–ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਵਾਦ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਨੈਤਿਕ ਪਰਿਪਕਵਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਇਹ ਬੋਧ-ਪੱਧਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ–ਆਤਮਾ ਸੰਬੰਧ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ‘ਗਤੀ’ ਵਿਰੁੱਧ ਤਤਕਾਲ ਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਕੌਸ਼ੀਤਕੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Kena
ਕੇਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਸਾਮਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ) ‘ਮਨ ਕਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ? ਬਾਣੀ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਬੋਲਦੀ ਹੈ?’ ਵਰਗੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਖੋਜਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ; ਉਹ ‘ਕੰਨ ਦਾ ਵੀ ਕੰਨ, ਮਨ ਦਾ ਵੀ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਦੀ ਵੀ ਬਾਣੀ’ ਵਜੋਂ ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ‘ਪਕੜ ਲੈਣ’ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਇੱਥੇ ਖੰਡਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਅਵਿਸ਼ਯੀਕ੍ਰਿਤ (non-objectifying) ਬੋਧ ਹੈ। ਯਕਸ਼-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਜਿੱਤ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਯਕਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਉਮਾ ਹੈਮਵਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਥਾ ਅਹੰਕਾਰ-ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਰਵਾਧਾਰਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਪ, ਦਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਮਰਤਵ/ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Kshurika
ਖ਼ਸ਼ੁਰਿਕਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵ ਵੇਦ) ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ (ਲਗਭਗ 25 ਮੰਤ੍ਰ)। ਇੱਥੇ ‘ਖ਼ਸ਼ੁਰਿਕਾ’ (ਰੇਜ਼ਰ/ਉਸਤਰਾ) ਤਿੱਖੇ ਵਿਵੇਕ (viveka) ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਵਿਦਿਆ, ਅਹੰਕਾਰ-ਜਨਿਤ ਅਧਿਆਸ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਕੱਟ’ ਕੇ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਆਤਮਾ–ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸਤਿ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਅੰਤਰਮੁਖ ਸਾਧਨਾ—ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਧਿਆਨ—ਨੂੰ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਬੰਧਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ; ਸਾਖੀ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੇਦਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Kundika
ਕੁੰਡਿਕਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਆਚਾਰ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ‘ਕੁੰਡਿਕਾ’ (ਜਲ-ਪਾਤਰ) ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਸਮਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਉਦੇਸ਼—ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Mahavakya
ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ) ਲਘੂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਵੈਦਾਂਤਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ “ਤੱਤ੍ਵਮਸਿ”, “ਅਹੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਮਿ”, “ਅਯਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ”, “ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮ” ਵਰਗੇ ਮਹਾਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਬੰਧਨ ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਹੈ; ਮੋਖਸ਼ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਹੀ ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼੍ਰਵਣ–ਮਨਨ–ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ ਦੀ ਪੱਧਤੀ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਕ੍ਯਾਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ (ਧਿਆਨ, ਸੰਯਮ, ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ) ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ; ਪਰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਧਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮ-ਆਤਮਾ ਅਭੇਦ ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਿਆਨ ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਆਤਮਬੋਧ ਹੈ।
Maitreya
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰਾਗ, ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਗੌਣ ਮੰਨ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੰਨਿਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ; ‘ਮੈਂ-ਮੇਰਾ’ ਭਾਵ, ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਅਭਿਮਾਨ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਰੰਗ ਅਰਥ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਬੰਧਨ-ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿ, ਸਮਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਯ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਰਗੇ ਆਚਾਰਕ ਗੁਣ ਵੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
Mandalabrahmana
ਮੰਡਲਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਪਰੰਪਰਾ) ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦਾਂਤੀ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਮੰਡਲ’ ਦਾ ਭਾਵ ਇੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਵੈਰਾਗ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉ ਰਾਹੀਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਨਿਰੋਧ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Mandukya
ਮਾਂਡੂਕ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ (ਕੇਵਲ 12 ਮੰਤਰ) ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਵੇਦਾਂਤੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ‘ਓਂਮ’ (ਪ੍ਰਣਵ) ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਮਗ੍ਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਚਾਰ ‘ਪਾਦ’ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਤੈਜਸ, ਪ੍ਰਾਜ਼੍ਞ ਅਤੇ ਤੁਰੀਯ। ਤੁਰੀਯ ਕੋਈ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ, ਸ਼ਾਂਤ-ਸ਼ਿਵ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ। ‘ਅ-ਉ-ਮ੍’ ਅਤੇ ‘ਅਮਾਤ੍ਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓਂਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mudgala
ਮੁਦਗਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼—ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਏਕਤਾ—ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲੋਂ ਅੰਦਰਮੁਖ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ‘ਮੈਂ’ ਦੇਹ‑ਮਨ‑ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਵੈੰਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਕਸ਼ੀ‑ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਵਿਦਿਆ/ਅਧਿਆਸ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ‑ਭੋਗਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਸੀਮਿਤਤਾ ਦਾ ਆਰੋਪ। ਵਿਵੇਕ (ਨਿੱਤ‑ਅਨਿੱਤ ਵਿਚਾਰ, ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ‑ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਭੇਦ) ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭੈ‑ਸ਼ੋਕ ਮਿਟ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Mundaka
ਮੁੰਡਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੁੰਡਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ 44 ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਸੀਮਿਤ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹੱਤਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸ਼ੌਨਕ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਸ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ-ਜ੍ਞਾਨ ਵੱਲ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਦੋ ਵਿਦਿਆਵਾਂ’ ਦਾ ਭੇਦ ਹੈ: ਅਪਰਾ ਵਿਦਿਆ (ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਗ, ਯਜ्ञਾਦਿ ਕਰਮ) ਅਤੇ ਪਰਾ ਵਿਦਿਆ (ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਸੀਮਿਤ ਹਨ; ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਪਰਾ ਵਿਦਿਆ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾ ਕੇ ਭੈ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ’ ਵਾਲੀ ਉਪਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੰਛੀ’ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੀਵ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਇਹ ਅੰਦਰਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਧਨੁਸ਼, ਆਤਮਾ ਬਾਣ, ਬ੍ਰਹਮ ਲਕਸ਼’ ਦੀ ਉਪਮਾ ਧਿਆਨ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਕੇਵਲ ਪਾਂਡਿਤ੍ਯ ਜਾਂ ਵਾਕਚਾਤੁਰ੍ਯ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਸ਼ਰੱਧਾ, ਤਪ, ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ-ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਞਾਨ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਜ੍ਞਾਨਮਾਰਗ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ।
Naadbindu
ਨਾਦਬਿੰਦੂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਦ’ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਖਮ ਧੁਨੀ) ਅਤੇ ‘ਬਿੰਦੂ’ (ਚਿੱਤ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦਾ ਬੀਜ-ਕੇਂਦਰ) ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨ ਸੁਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾਦ-ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਅਨਾਹਤ ਨਾਦ’ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਅਦ੍ਵੈਤ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ।
Narayana
ਨਾਰਾਇਣ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਛੋਟੀ ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਵੇਦਾਂਤੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਗੁਣ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਉਪਾਸਯ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਵੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਇਕੋ ਤੱਤ ਦੀ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Niralamba
ਨਿਰਾਲੰਬ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ) ਸੰਨਿਆਸ-ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ‘ਨਿਰਾਲੰਬ’ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਆਸਰੇ (ਧਨ, ਮਰਤਬਾ) ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਖਮ ਆਸਰੇ (ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ, ਸਿੱਧੀਆਂ, ਧਾਰਣਾਤਮਕ ਟੇਕ) ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ। ਇੱਥੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਭੋਗਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਦੇ ਤਿਆਗ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਨੇਤੀ-ਨੇਤੀ’ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਪ੍ਰਾਣ-ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵੈਤ-ਭਾਵ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਮਤਾ, ਅਸੰਗਤਾ ਅਤੇ ਅਭੈ ਸੁਭਾਵਿਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮੋਖਸ਼ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਹੀਂ; ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਆਸਰੇ ਡਿੱਗਣ ‘ਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
Nirvana
ਨਿਰਵਾਣ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਸੰਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਿਤਿਆਗ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 61 ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਮੋਖਸ਼ ਕੋਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਅਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਧਿਆਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ—ਵਸਤ੍ਰ, ਡੰਡ ਆਦਿ—ਨੂੰ ਗੌਣ ਮੰਨ ਕੇ ਸਮਤੁਲਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਸੱਚ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਅਸਲ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਮਨਨ-ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ’ ਵਾਲੀ ਅਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਨਿਰਵਾਣ’ ਨੂੰ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੱਚਾਈ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Paingala
ਪੈੰਗਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਯਜੁਰਵੇਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਉੱਤਰਕਾਲੀਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਵੇਦਾਂਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਸਨਿਆਸ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ—ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਦੇਹ-ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਅਧਿਆਸ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੱਚੇ ਬੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਕੋਸ਼-ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨਾਤਮਾ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਅਪਰਿਵਰਤਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ’ ਨਿਸ਼ੇਧ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਨਾਤਮ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਿਆਸ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ; ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਭੋਕਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਸਵਾਮਿਤਵ-ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਅਸਲ ਸਨਿਆਸ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ, ਵੈਰਾਗ, ਸ਼ਟਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮੁਮੁਕਸ਼ੁਤਵ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਮਨਨ-ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ।
Parabrahma
ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਲਘੂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ‘ਪਰਬ੍ਰਹਮ’ ਨੂੰ ਨਾਮ‑ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ‑ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਵਿਦਿਆ ਹੈ। ‘ਨੇਤੀ‑ਨੇਤੀ’ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਵਸਤੂਗਤ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਰਕੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸਵੈੰ‑ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ—ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਆਧਾਰ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕ, ਵੈਰਾਗ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦੇਹ‑ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਸਕਤੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨਾ ਹਨ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਨਿਆਸ‑ਯੋਗ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਖੇਪ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Paramahansa
ਪਰਮਹੰਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਸੰਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ) ਪਰਮਹੰਸ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਉਦੇ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਹੰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਸੀਤ-ਉਸ਼ਣ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Paramahansaparivrajaka
ਪਰਮਹੰਸਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਸੰਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਤੱਤਵਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਮਹੰਸ-ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ’—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਭਟਕਦਾ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਦੇ ਲੱਛਣ, ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਥਾਂ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ/ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਸੰਨਿਆਸ ਕੇਵਲ ਵਸਤੂ-ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਮਮਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਦਾ ਨਾਸ ਹੈ। ਪਰਮਹੰਸ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਸੀਤ-ਉਸ਼ਣ ਵਰਗੇ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਲਪ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਅਲਪ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਦਵੈਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਆਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਮਾਰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Prashna
ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਿੱਪਲਾਦ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਛੇ ਸਾਧਕ ਛੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪੱਸਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਿਆਨ-ਅਰਥਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ‘ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਦਿਆ’ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ‘ਵਿਵਾਦ’ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਰਯਿ’ (ਅੰਨ/ਪਦਾਰਥ) ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਾਣ’ (ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਦੇ ਦ੍ਵੈ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਓਂਕਾਰ (ਅ-ਉ-ਮ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਅਤੇ ‘ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਗ ਅਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sanyasa
ਸੰਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਮਾਰਗ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਫਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਤਮਾ–ਬ੍ਰਹਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬੋਧ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਤ੍ਯਾਗ, ਸ਼ਮ–ਦਮ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਨ। ਦੰਡ, ਕਮੰਡਲੂ, ਭਿਖਿਆ ਅਤੇ ਅਲਪ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਰਗੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਹਾਇਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹਨ; ਅਸਲ ਸੰਨਿਆਸ ‘ਮੈਂ–ਮੇਰਾ’ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਤਰਿਕੀਕਰਨ (ਪ੍ਰਾਣ–ਮਨ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਰੂਪ ਮੰਨਣਾ) ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੇਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮਨ੍ਵਯ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Sarvasara
ਸਰਵਸਾਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਲਘੂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ‘ਸਾਰ’ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਇਕ ਹੈ। ਬੰਧਨ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤੀ ਜੰਜੀਰ ਨਹੀਂ, ਅਵਿਦਿਆ/ਅਧਿਆਸ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਹੈ; ਮੋਖਸ਼ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ, ਅਗਿਆਨ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਸਵਰੂਪ-ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇਹ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਨਾਤਮਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵਿਵੇਕ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਚਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸੁਪਨਾ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ‘ਸਾਕਸ਼ੀ’ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਦਰਸ਼ਟਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ। ‘ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ’ ਪੱਧਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਗਤ ਪਛਾਣਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸਾਧਨਾ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਵਣ-ਮਨਨ-ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਬੋਧ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ-ਭੈ-ਇੱਛਾ ਦਾ ਸ਼ਮਨ—ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਸਾਧਨ-ਸਾਰ ਹੈ।
Shvetashvatara
ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵਤਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਛੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ—ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਵਭਾਵ, ਕਾਲ, ਨਿਯਤੀ ਆਦਿ ਇਕਾਂਗੀ ਕਾਰਣਵਾਦਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਵਾਤੀਤ ਵੀ। ‘ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੰਛੀ’ ਵਾਲਾ ਰੂਪਕ ਭੋਗਕਰਤਾ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਹੀ ਆਸਕਤੀ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ–ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ—ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਣਸੰਯਮ ਅਤੇ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਗੁਰੂ–ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਨਿਵਾਰਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵੇਦਾਂਤ–ਯੋਗ–ਈਸ਼ਵਰੋਪਾਸਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੇਤੂ-ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।
Sita
ਸੀਤਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਸ਼ਾਕਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ) ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਦਰਸ਼ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਸਵਰੂਪਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ্তুਤੀਮਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਸਮੰਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਸ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣ/ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਤੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀਯ-ਵੇਦਾਂਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਕਤ–ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਮਨਵਯ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ ਹੈ, ਪਰ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੇਤਨਾ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੀਤਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭੈ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭਕਤੀ (ਸਿਮਰਨ, ਸਤੁਤੀ) ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਇਸਤਰੀ-ਦੈਵਤਵ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਏਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Skanda
ਸਕੰਦ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ੈਵ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ/ਕੁਮਾਰ/ਗੁਹ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਕੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵੇਦਾਂਤੀ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਕਰਮ-ਸੰਚੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ (ਸ਼ਿਵ/ਬ੍ਰਹਮ) ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ ਬੰਧਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ। ਸਕੰਦ ਦਾ ‘ਵੇਲ’ ਅਜ੍ਞਾਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ; ਮੋਰ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਕਤੀ-ਉਪਾਸਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਨੁਭਵ—ਉਪਾਸਕ, ਉਪਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਏਕਤਾ—ਹੈ।
Taittiriya
ਤੈੱਤਿਰੀਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਲੀ–ਅਨੁਵਾਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ‘ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵੱਲੀ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਣ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਸੱਤ੍ਯੰ ਵਦ, ਧਰਮੰ ਚਰ’ ਵਾਲਾ ਸਮਾਵਰਤਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ‘ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦਵੱਲੀ’ ਵਿੱਚ ‘ਸੱਤ੍ਯੰ ਗਿਆਨਮਨੰਤੰ ਬ੍ਰਹਮ’ ਦਾ ਲਕਸ਼ਣ, ਪੰਚਕੋਸ਼ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਭ੍ਰਿਗੁਵੱਲੀ’ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੁ–ਵਰੁਣ ਸੰਵਾਦ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪਰਿਪਕਵਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Tripura
ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਸ਼ਾਕਤ ਸ਼੍ਰੀਵਿਦਿਆ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ/ਲਲਿਤਾ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਉਪਾਸ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਵੀ; ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਆਤਮਾ–ਬ੍ਰਹਮ (ਦੇਵੀ) ਅਭੇਦ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜਾਗ੍ਰਤ–ਸੁਪਨਾ–ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ, ਗਿਆਤਾ–ਗਿਆਨ–ਗਿਆਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ–ਸਥਿਤੀ–ਲਯ ਵਰਗੀਆਂ ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਚਿਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰਮੁਖੀ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਕੇ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦਿਆਂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਨੁਭਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Turiyateeta
ਤੁਰੀਯਾਤੀਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਂਡੂਕ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ‘ਤੁਰੀਯ’ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਬਣਾਕੇ ਇਹ ‘ਤੁਰੀਯਾਤੀਤ’—ਅਰਥਾਤ ਤੁਰੀਯ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਕੋਈ ‘ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ’ ਨਹੀਂ; ਜਾਗ੍ਰਤ‑ਸੁਪਨਾ‑ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਸਵਯੰਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਪਾਠ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਨਿਆਸ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ-ਵਾਕ/ਇਕ-ਸ਼ਲੋਕ ਸੰਖੇਪ ਇਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਈ ਸੂਤਰ-ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ’ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖਮ ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਵੀ ਨਿਵਾਰਣ, ਕਰਤਾ‑ਭੋਗਤਾ ਭਾਵ ਦਾ ਲਯ, ਦਵੰਦਾਤੀਤ ਸਮਤਾ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ‑ਬ੍ਰਹਮ ਅਭੇਦ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਸਾਰ ਬਾਹਰੀ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਿਵਾਸ ਹੈ।
Vajrasuchika
ਵਜ੍ਰਸੂਚਿਕਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਸਿਰਫ਼ ਨੌਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੌਣ?’ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਖਦੀ ਹੈ। ‘ਵਜ੍ਰ-ਸੂਚੀ’ ਅਰਥਾਤ ਹੀਰੇ ਵਰਗੀ ਸੂਈ—ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਭਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਜਨਮ, ਗੋਤ੍ਰ, ਦੇਹ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਪਾਂਡਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗ੍ਰੰਥ ‘ਨੇਤੀ-ਨੇਤੀ’ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਦੇਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ; ਕਰਮ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਸੀਮਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਜੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਦਲੇ ਤਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਤਮਾ/ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼, ਅਹੰਕਾਰ, ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚ, ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੰਸ਼-ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਵਜ੍ਰਸੂਚਿਕਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Yagyavalkya
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉੱਤਰਕਾਲੀਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਧਨ ਗਿਆਨ (ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ) ਨੂੰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਰ-ਯਜ੍ਞ’ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰ ਸਵਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਗ੍ਰਤ-ਸਵਪਨ-ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਧਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਦੇਹ-ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ (ਅਧਿਆਸ) ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰੂਪ-ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਹੰਕਾਰ-ਮਮਕਾਰ ਦੇ ਤਿਆਗ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਸਮਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਅਸੰਗਤਾ, ਕਰੁਣਾ—ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਤੇ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਉੱਤੇ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Yogatattva
ਯੋਗਤੱਤਵ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਨਾੜੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਚਿੱਤ-ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਹਕਰਣ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਧਾਰਣਾ—ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀਆਂ—ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਜਾਗਰਣ/ਊਰਧਵਗਮਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਕੇ ਆਤਮ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪੱਕੀਅਤ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਦ (ਅੰਦਰਲੀ ਧੁਨੀ) ਅਤੇ ਜੋਤੀ (ਅੰਦਰਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਵਰਗੇ ਅਨੁਭਵ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ, ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ। ਅੰਤਿਮ ਉਪਦੇਸ਼: ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ।
Yokakundalini
ਯੋਗਕੁੰਡਲਿਨੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਅਥਰਵਵੇਦ ਪਰੰਪਰਾ) ਯੋਗ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਆਤਮਾ–ਬ੍ਰਹਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਕੁੰਡਲਿਨੀ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ‘ਸਾਧਨ-ਸ਼ਰੀਰ’ ਮੰਨ ਕੇ ਨਾੜੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਬੰਧ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਕੁੰਡਲਿਨੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਚਕਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਹਸਰਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੋਲਯ/ਸਮਾਧੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਦਾਨੁਸੰਧਾਨ ਨਾਲ ਵਿਕਲਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਦਿਆ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।