Sarga 114
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 114 ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਰਥ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਥ ਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਮਧੁਰ ਗੂੰਜ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਚੁੱਪ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਦੀਵੇਂ ਦੀ ਰਾਤ, ਜਿੱਥੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੇ ਉੱਲੂ ਭਟਕਦੇ ਹੋਣ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਰੋਹਿਣੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਪਹਾੜੀ ਧਾਰਾ, ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ ਜਾਂ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਸੈਨਾ—ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ। ਅੱਗੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਨ ਹੋਈਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਸੋਮ-ਪੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੰਨੇ ਵੇਦੀ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਬਲਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਦਾਸ ਗੋ-ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਨਵੇਂ ਮੋਤੀ-ਹਾਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਰਤਨ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ; ਡਿੱਗੇ ਤਾਰੇ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ ਲਤਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਪਾਨ-ਸਥਾਨ ਵਾਂਗ—ਸਜਾਵਟ ਟੁੱਟੀ, ਤੇਜ ਮੰਦ ਅਤੇ ਉਤਸਵ-ਰਸ ਭੰਗ। ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੀਤ, ਵਾਜੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ, ਮਦਿਰਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦੀ; ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਗਤੀ ਕਿਉਂ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੁੜ ਜਾਗੇਗੀ। ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਿੰਹ-ਰਹਿਤ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਦੇਖ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः। अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः।।2.114.1।।
ਸਨਿੱਘੇ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਨਾਦ ਵਾਲੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ, ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਭਰਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 2
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम्। तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव।।2.114.2।।
ਉਹ ਰਾਤ ਹੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ—ਕਾਲੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰਹਿਤ, ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ; ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੇ ਉੱਲੂ ਫਿਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਕੀ, ਹਾਥੀ ਵੀ ਕਿਤੇ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।
Verse 3
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम्। ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम्।।2.114.3।।
ਰਾਹੂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਰੋਹਿਣੀ ਵਾਂਗ—ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੀ, ਹੁਣ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ, ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਸਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਪੀੜਤ ਦਿਸਦੀ ਸੀ।
Verse 4
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम्।लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव।।2.114.4।।
ਉਹ ਇਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ—ਜਲ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਗਰਮ ਤੇ ਖਲਬਲਾਇਆ ਹੋਇਆ; ਘਰਮ ਨਾਲ ਤਪੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਲੀ; ਮੱਛੀਆਂ, ਝਸ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਹ ਲੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਦਯਨੀਯ।
Verse 5
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने स्समुत्थिताम्। हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम्।।2.114.5।।
ਅਯੋਧਿਆ ਯਜ्ञਾਗਨੀ ਵਿਚੋਂ ਉਠਦੀ ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ, ਸੁਵਰਨ-ਵਰਨੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਹਵਿਸ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਖਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਵਾਣ ਸਮ ਹੋ ਗਈ।
Verse 6
विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम्। हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे।।2.114.6।।
ਉਹ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿਚ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ: ਕਵਚ ਚੂਰ-ਚੂਰ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਜਖ਼ਮੀ, ਰਥ ਤੇ ਝੰਡੇ ਟੁੱਟੇ, ਵੀਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਚਮੂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ।
Verse 7
सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम्। प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निस्स्वनाम्।।2.114.7।।
ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ: ਪਹਿਲਾਂ ਝੱਗ ਨਾਲ ਤੇ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੰਦ ਪਵਨ ਨਾਲ ਵਹਿ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਸ਼ਸ਼ਬਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 8
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः। सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव।।2.114.8।।
ਸੋਮ-ਸੁਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਯਜ्ञ-ਉਪਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਯਾਜਕਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਵ ਮਿਟੀ ਹੋਈ ਛੱਡੀ ਗਈ ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
Verse 9
गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं तृणं नवम्। गोवृषेण परित्यक्तां गवां पक्तिमिवोत्सुकाम्।।2.114.9।।
ਉਹ ਝੁੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਾਂਗ ਸੀ—ਆਰਤ, ਨਵਾਂ ਘਾਹ ਨਾ ਚਰਦੀਆਂ, ਬਲਦ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਤਰਸਦੀਆਂ।
Verse 10
प्रभाकराद्यै स्सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः। वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव।।2.114.10।।
ਅਯੋਧਿਆ ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਮੋਤੀ-ਮਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਜਾਤੀ ਰਤਨ—ਪ੍ਰਭਾਕਰ (ਮਾਣਿਕ) ਆਦਿ ਉੱਤਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਸਨ—ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ।
Verse 11
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम्।संवृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम्।।2.114.11।।
ਅਯੋਧਿਆ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਹੋਈ ਹੋਵੇ—ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜੋਤ ਢੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਸੀ।
Verse 12
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम्। द्रुतदावाग्नि विप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव।।2.114.12।।
ਅਯੋਧਿਆ ਜੰਗਲ ਦੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ: ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮੱਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ; ਹੁਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਦਾਵਾਨਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਝੁਲਸ ਕੇ ਮੁਰਝਾਈ ਤੇ ਥੱਕੀ ਹੋਈ।
Verse 13
सम्मूढनिगमांस्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम्। प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम्।।2.114.13।।
ਵਪਾਰੀ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਸੁੰਨ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਿਮਟ ਕੇ ਬੰਦ—ਅਯੋਧਿਆ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम्। हतशौण्डामिव ध्वस्तांं पानभूमिमसंस्कृताम्।।2.114.14।।
ਅਯੋਧਿਆ ਇਕ ਅਸੁੱਧ ਪਾਨ-ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਸੀ: ਚੰਗੀ ਸ਼ਰਾਬ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ, ਟੁੱਟੇ ਘੜੇ ਚੌਫੇਰੇ ਪਏ, ਤੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ—ਥਾਂ ਉਜੜੀ ਤੇ ਧੁਸਤ।
Verse 15
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैस्समावृताम्। उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव।।2.114.15।।
ਅਯੋਧਿਆ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਪਾ (ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ) ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ: ਜ਼ਮੀਨ ਫੱਟ ਕੇ ਨੀਵੀਂ ਖੱਡ ਵਰਗੀ, ਟੁੱਟੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਤ ਕੇ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕਾ।
Verse 16
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम्। भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात्।।2.114.16।।
ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਪਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜਿਆ—ਵੱਡੀ ਤੇ ਤਣੀ ਹੋਈ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਫੰਦੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ; ਪਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਗਈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 17
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम्। निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम्।।2.114.17।।
ਯੁੱਧ-ਨਿਪੁਣ ਘੋੜਸਵਾਰ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਦੌੜਾਇਆ ਹੋਵੇ ਤਦ ਵੀ, ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜ ਨੇ ਮਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਸੀ।
Verse 18
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम्। प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम्।।2.114.18।।
ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ—ਅਨੇਕ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕੱਛੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ; ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਫੈਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੌਲ-ਫੁੱਲ ਲੁੱਟੇ ਹੋਏ।
Verse 19
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम्। सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम्।।2.114.19।।
ਉਹ ਉਦਾਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗੀ ਸੀ—ਲੇਪ-ਮਲ੍ਹਮ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੋਕ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਕੇਵਲ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਢਾਂਚਾ-ਮਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ।
Verse 20
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम्। प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव।।2.114.20।।
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਰੁੱਤ ਗਹਿਰੀ ਹੋ ਕੇ ਅੰਬਰ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਛਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਨੀਲੇ ਮੀਂਹ-ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਂਗ—ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਵ੍ਰਿਤ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 21
भरतस्तु रथस्थ स्सन् श्रीमान्दशरथात्मजः। वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत्।।2.114.21।।
ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਰਤ ਨੇ, ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥ ਨੂੰ ਹੰਕਾਉਂਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 22
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते। यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः।।2.114.22।।
ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਅਯੋਧਿਆ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ, ਉੱਭਰਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ?
Verse 23
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः। धूपितागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः।।2.114.23।।
ਵਾਰੁਣੀ ਮਦਿਰਾ ਦੀ ਮਦਕ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦਾ ਅਗਰੂ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਗੰਧ—ਇਹ ਸਭ ਹੁਣ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਗਦਾ।
Verse 24
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः। प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः।।2.114.24।। नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते।
ਉੱਤਮ ਯਾਨਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਹਿਹਿਨਾਹਟ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਗਾੜ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗੂੰਜ—ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਰਵਾਸਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
Verse 25
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।
ਰਾਮ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਦਗਧ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿੰਗੀ ਚੰਦਨ-ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
Verse 26
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।
ਰਾਮ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੀਮਤੀ ਚੰਦਨ-ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਜਾਂ ਨਵੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
Verse 27
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः। नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे।।2.114.27।।
ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਬਾਹਰ ਵਿਹਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਉਤਸਵ ਵੀ ਕਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 28
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता। न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा।।2.114.28।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਵਰਖਾ-ਭਰੀ ਰਾਤ।
Verse 29
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः। जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः।।2.114.29।।
ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਦੋਂ ਮਹੋਤਸਵ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਠੰਡਕ ਤੇ ਰਾਹਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ?
Verse 30
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः। सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः।।2.114.30।।
ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਾਂ ਮਾਰਗ ਹੁਣ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ—ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ, ਉੱਚੀ ਚਾਲ ਤੇ ਗਰਵ ਭਰੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਹੁਣ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 31
एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः। तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव।।2.114.31।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਭਰਤ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨਰੇਂਦਰ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਨਾ ਉਹ ਘਰ ਸਿੰਹ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਨੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਾਂਗ ਸੀ।
Verse 32
ਤਦੋਂ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਭਰਤ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵੇਖਿਆ—ਪ੍ਰਭਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਨਾ ਦਿਨ ਵਾਂਗ; ਸਭ ਪਾਸੇ ਇਕਾਂਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਭਰਤ ਨੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਏ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s moral recognition of legitimacy: he reads Ayodhya’s silence as a civic symptom of dharmic rupture caused by Rama’s exile, implicitly rejecting celebratory kingship in a city whose rightful moral center is absent.
The chapter teaches that political splendour and social festivity are ethically contingent: when dharmic leadership is displaced, the city’s sensory life (sound, scent, movement) collapses into grief, revealing governance as a moral ecology rather than mere administration.
Ayodhya’s public sphere—highways, markets/shops, and festive processions—along with the royal palace and inner apartments are foregrounded, while cultural markers include music-making, garlands, incense (agaru), sandalwood paste, and civic celebrations that cease after Rama’s departure.
Ask anything about Sarga 114 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.