Sarga 8
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਮੰਥਰਾ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੜਕਾ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨੂੰ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਭਰਤ ਲਈ ਅਸਤਿਤਵਕ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਥਰਾ ਵੱਲੋਂ ਦਰਬਾਰੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਡੋਰ ਤੋੜਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲਿਆ ਗਹਿਣਾ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨਾਉਣ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਬਾਤ ਚੇੜਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕੈਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ’ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਉਲਟ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਥਰਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲੀਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਰਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਤੁਰੰਤਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਵੰਚਨਾ, ਨਿਰਵਾਸਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਧੜੇਬੰਦੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਨਾਲ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਭਰਤ ਨਾਲ) ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੈਕਈ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ—ਧਰਮਜ੍ਞ, ਸੰਯਮੀ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ, ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ—ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ, ਤਾਂ ਮੰਥਰਾ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਨਾਲ ਅਪਮਾਨ ਦੀਆਂ ਛਬੀਆਂ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸರ್ಗ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰੇਟੋਰਿਕ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਣ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਯੋਜਨਾ ਪਲਟਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्।उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता।।2.8.1।।
ਪਰ ਮੰਥਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਹਿਣਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਇਹ ਬੋਲ ਬੋਲੀ।
Verse 2
हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे।शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे।।2.8.2।।
ਹੇ ਮੂਰਖ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਬੇਵਕਤ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੀ ਹੈਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
Verse 3
मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती।यच्छोचितव्ये हृष्टाऽसि प्राप्येदं व्यसनं महत्।।2.8.3।।
ਹੇ ਦੇਵੀ ਰਾਣੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੀ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਆ ਪੈਣ ਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈਂ।
Verse 4
शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्।अरेस्सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्।।2.8.4।।
ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕੁਮਤਿ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਸੌਤੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਵੈਰੀ ਸਮਾਨ—ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਆਗਮਨ ਵਾਂਗ ਆਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਾਜ্ঞਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 5
भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्।तद्विचिन्त्य विषण्णाऽस्मि भयं भीताऽद्धि जायते।।2.8.5।।
ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਕ ਸਾਂਝਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਡਰ ਕੇਵਲ ਭਰਤ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੰਨ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਡਰੇ ਹੋਏ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰਾਉਣਾ ਖਤਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः।शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा।।2.8.6।।
ਮਹੇਸ਼ਵਾਸ ਲਖਮਣ ਸਾਰੇ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਵੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲਖਮਣ ਕਾਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ।
Verse 7
प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि।राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः।।2.8.7।।
ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਜਨਮ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹੱਕ ਭਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨੇੜੇ ਹੈ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਛੋਟਿਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਆਸ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਹੈ।
Verse 8
विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः।भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्।।2.8.8।।
ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ—ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ—ਮੈਂ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹਾਂ।
Verse 9
सुभगा खलु कौशल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते।यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः।।2.8.9।।
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਧੰਨ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੱਲ੍ਹ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਮਹਾਨ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 10
प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम्।उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्त्वं कृताञ्जलिः।।2.8.10।।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਹੁਣ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਗਨ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਚੁੱਕੀ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
Verse 11
एवं चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि।पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति।।2.8.11।।
ਜੇ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਿਕਾ ਬਣੇਂਗੀ; ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਦਾਸਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।
Verse 12
हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमास्स्त्रियः।अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये।।2.8.12।।
ਰਾਮ ਦੇ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਸਭ ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੀਆਂ; ਪਰ ਭਰਤ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਤੇਰੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।
Verse 13
तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः।रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह।।2.8.13।।
ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਕੈਕਈ ਨੇ ਤਦ ਰਾਮ ਦੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 14
धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञस्सत्यवाक्छुचिः।रामो राज्ञ स्सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति।।2.8.14।।
ਰਾਮ ਧਰਮਜਾਣੂ ਹੈ; ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸੰਯਮੀ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ, ਸਤ੍ਯਵਚਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਦਾ ਅਰਹ ਹੈ।
Verse 15
भ्रातृ़न्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति।सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्।।2.8.15।।
ਦੀਰਘਾਯੂ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਹੇ ਕੁਬਜੀਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈਂ?
Verse 16
भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम्।पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः।।2.8.16।।
ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਰਿਸ਼ਭ ਭਰਤ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ—ਰਾਮ ਦੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ—ਪਿਤ੍ਰ-ਪੈਤਾਮਹਿਕ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
Verse 17
सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे।भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे।।2.8.17।।
ਹੇ ਮੰਥਰਾ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ, ਹੁਣ ਵੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਹੀ ਰਹੇਗਾ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?
Verse 18
यथा मे भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः।कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सोऽनुशुश्रूषते हि माम्।।2.8.18।।
ਜਿਵੇਂ ਭਰਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਾਨਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਮਾਨਯ ਹੈ; ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा।मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रातृ़ंश्च राघवः।।2.8.19।।
ਜੇ ਰਾਜ ਰਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਰਾਜ ਭਰਤ ਦਾ ਵੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਘਵ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 20
कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता।दीर्घमुष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.8.20।।
ਕੈਕਈ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਥਰਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ; ਲੰਮੇ ਤੇ ਤਪਤ ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 21
अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे।।2.8.21।।
ਮੂਰਖਤਾ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ; ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਦੁੱਖ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀ ਹੋਈ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਨਰਥ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
Verse 22
भविता राघवो राजा राघवस्यानु यस्सुतः।राजवंशात्तु कैकेयि भरतःपरिहास्यते।।2.8.22।।
ਰਾਘਵ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲੇਗਾ; ਪਰ ਹੇ ਕੈਕਈ, ਭਰਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਧੱਕਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਾਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇਗਾ।
Verse 23
न हि राज्ञस्सुता स्सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि।स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्।।2.8.23।।
ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦੇ; ਜੇ ਸਭ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਅਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 24
तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः।स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि।।2.8.24।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੈਕਈ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ—ਰਾਜੇ ਰਾਜ-ਤੰਤਰ ਦਾ ਭਾਰ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति।अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले।।2.8.25।।
ਹੇ ਵਤਸਲੇ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਨਾਥ ਵਾਂਗ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 26
साऽहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे।सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि।।2.8.26।।
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹਾਂ; ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੇਰੀ ਸਪਤਨੀ ਦਾ ਭਾਗ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ‘ਬਕਾਇਆ’ ਸਮਝ ਕੇ ਕੋਈ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 27
ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्।देशान्तरं वा नयिता लोकान्तरमथाऽपि वा।।2.8.27।।
ਰਾਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ (ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ) ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦੇਵੇਗਾ—ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਵੀ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 28
बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया।सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि।।2.8.28।।
ਕਿਉਂਕਿ ਭਰਤ ਨੂੰ ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਮੇ ਦੇ ਘਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਤਾਂ ਜੜ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
भरतस्याप्यनुवशश्शत्रुघ्नोऽपि समं गतः।लक्ष्मणो हि यथा रामं तथाऽसौ भरतं गतः।।2.8.29।।
ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਅਨੁਗਤ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीविभिः।सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भयात्।।2.8.30।।
ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕੱਟਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਰੁੱਖ, ਨੇੜੇ ਉੱਗੀ ਇਸ਼ੀਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਕੰਡੇਦਾਰ ਘਾਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਹਾਂ-ਭਯ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः।अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्।।2.8.31।।
ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਖ਼ਮਣ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਵੀ ਲਖ਼ਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਰਾਤਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 32
तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति।रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः।।2.8.32।।
ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ ਲਖ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਪਾਪ-ਸਮਾਨ ਅਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ; ਪਰ ਭਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਕਾਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 33
तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः।एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव।।2.8.33।।
ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸਿੱਧਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇ; ਇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 34
एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति।यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यसि।।2.8.34।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਜਾਤੀ-ਪੱਖ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇਗਾ—ਜੇ ਭਰਤ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰਕ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 35
स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः।समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे।।2.8.35।।
ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਉਹ ਬਾਲਕ—ਤੇਰਾ ਭਰਤ—ਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮਜਾਤ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧੀ ਹੈ। ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਰਾਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗਾ?
Verse 36
अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्।प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि।।2.8.36।।
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਯੂਥਪਤੀ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਦਬਾ ਦੇਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 37
दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया।राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत्।।2.8.37।।
ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਭਾਗਵਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ—ਆਪਣੀ ਸੌਤ—ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਉਸ ਵੈਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਲਵੇਗੀ?
Verse 38
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिप्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम्।तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवंसहैव दीना भरतेन भामिनि।।2.8.38।।
ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਵੀ ਭਰਤ ਸਮੇਤ ਅਸ਼ੁਭ ਪਰਾਜਯ, ਦੀਨਤਾ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇਂਗੀ।
Verse 39
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति।अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवाद्य विवासकारणम्।।2.8.39।।
ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਭਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਰਾਜ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਾਉ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Mantharā’s rejection of Kaikeyī’s gift (discarding the ornament) followed by an ethical-political reframing: whether Kaikeyī should treat Rāma’s coronation as a shared family good or as a threat requiring defensive action for Bharata’s future.
The sarga demonstrates how virtues and intentions can be overridden by fear-driven narratives: persuasive speech can convert private emotion into public policy, and dharma-discourse (praising Rāma’s qualities) may fail when security, status, and rivalry dominate decision-making.
Cultural markers include the Puṣya nakṣatra timing for coronation, the reference to Rājagṛha as Bharata’s maternal-uncle residence, and illustrative tradition through the Iśīkā-grass analogy and the Aśvins simile for ideal brotherhood.
Ask anything about Sarga 8 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.