Sarga 109
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 109 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਜਾਬਾਲੀ ਦੇ ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਲੰਮਾ ਨੈਤਿਕ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਲਾਭ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਬਾਲੀ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨੂੰ ਆਦਰਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਧਰਮ ਸਦਾ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗੁਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਝੂਠ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਾਜ ਲਈ ਘਿਨੌਣਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਸਕਾਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ, ਯਜ੍ਞ, ਤਪ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਸਤ੍ਯ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਨਵਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ “ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪੁਲ” ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਲੋਭ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਉਹ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨ-ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਸੱਜਨਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਮਈ ਭਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਦਾਤਮਕ ਭਾਗ ਵੀ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਥਾਂ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਸਤਿਕ ਤਰਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਬਾਲੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸੀ; ਉਹ ਆਸਤਿਕ ਭਾਵ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः।उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया।।2.109.1।।
ਜਾਬਾਲੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਤਿਆਤਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान्।अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम्।।2.109.2।।
ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ—ਹਿਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 3
निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः।मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः।।2.109.3।।
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਪਾਪਾਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੱਜਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਰਿਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖੇ—ਉਹ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 4
कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम्।चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम्।।2.109.4।।
ਮਨੁੱਖ ਕੁਲੀਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਕੁਲੀਨ, ਸੱਚਾ ਵੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ—ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਚਰਿੱਤਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
ਜੇ ਮੈਂ ਅਨਾਰਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਰਯ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਾਂ—ਸ਼ੌਚ ਤੋਂ ਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜਿਹਾ ਲੱਗਾਂ, ਲੱਛਣ-ਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੱਛਣਵਾਨ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਾਂ, ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ੀਲਵਾਨ ਜਿਹਾ ਬਣਾਂ—
Verse 6
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
—ਅਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਅਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਵਾਂ—ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਆਂ—
Verse 7
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।
ਕਰਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਕਰਣਯੋਗ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹੜਾ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ, ਜੇ ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਦਾਗ ਬਣ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਵੇਗਾ?
Verse 8
कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्।आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया।।2.109.8।।
ਇਸ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਤੋੜ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਦਾਚਾਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਸਕਾਂਗਾ—ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ?
Verse 9
कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते।यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्सन्ति हि प्रजाः।।2.109.9।।
ਇਹ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਾਮ-ਵ੍ਰਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 10
सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम्।तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः।।2.109.10।।
ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਨ੍ਰਿਸ਼ੰਸਤਾ (ਨਿਰਦਯਤਾ ਰਹਿਤ ਕਰੁਣਾ)—ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਰਾਜਵ੍ਰਿੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਸਤਿਆਤਮਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
Verse 11
ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे।सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम्।।2.109.11।।
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਤਿਆਵਾਦੀ ਪੁਰਖ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः।धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते।।2.109.12।।
ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਸੱਪ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा।सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्।।2.109.13।।
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਦਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਦਾ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੂਲ ਸੱਚ ਹੈ—ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਪਰਮ ਪਦ ਨਹੀਂ।
Verse 14
दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च।वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो भवेत्।।2.109.14।।
ਦਾਨ, ਯਜਨ, ਹੋਮ, ਤਪ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ—ਅਤੇ ਵੇਦ ਵੀ—ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ-ਪਰਾਇਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम्।मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते।।2.109.15।।
ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਫਲ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये।सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः।।2.109.16।।
ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਨਿਭਾਵਾਂ? ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
Verse 17
नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः।सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत्यप्रतिश्रवः।।2.109.17।।
ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੇ ਸੇਤੂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤੋੜਾਂਗਾ—ਨਾ ਲੋਭ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਮੋਹ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਮਨ ਕਰਕੇ।
Verse 18
असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः।नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्।।2.109.18।।
ਅਸੱਤ ਨਾਲ ਬੱਝੇ, ਚੰਚਲ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭੇਟ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਿਤਰ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 19
प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम्।भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते।।2.109.19।।
ਮੈਂ ਆਪ ਇਸ ਧਰਮ—ਸੱਚ—ਨੂੰ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਇਹ ਸੱਚ ਇਸ ਭਾਰ (ਵਨਵਾਸ) ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਰਥਵਾਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्।क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः।।2.109.20।।
ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਅਧਰਮ ‘ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ ਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨੀਚ, ਨਿਰਦਈ, ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਪਾਪਕਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत्। अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम्।।2.109.21।।
ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਦੇਹ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਭ ਨਾਲ ਅਨ੍ਰਿਤ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਪਾਤਕ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਨਸਿਕ, ਕਾਇਕ, ਵਾਚਿਕ।
Verse 22
भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि। सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत तत:।।2.109.22।।
ਧਰਤੀ, ਕੀਰਤੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਭਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम्।आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह।।2.109.23।।
ਹੇ ਭਦ੍ਰ! ਤੂੰ ਯੁਕਤੀਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ‘ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ’ ਸਮਝਾ ਕੇ ‘ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਰ’ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨਾਰਯ—ਅਸ਼ੋਭਨ—ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 24
कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊ:। भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः।।2.109.24।।
ਗੁਰੂ-ਸਰੂਪ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
Verse 25
स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ।प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा।।2.109.25।।
ਗੁਰੂ-ਸਰੂਪ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵੀ ਕੈਕਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਹਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
Verse 26
वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः। मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।। सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये। अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲਾ ਰਹਾਂਗਾ; ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਮੂਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 27
वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः।मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।।सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये।अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।
ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਚਲਾਵਾਂਗਾ; ਕਪਟ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਅਕਰਤਵ੍ਯ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 28
कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्।अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः।।2.109.28।।
ਇਸ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹਨ।
Verse 29
शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः।तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः।।2.109.29।।
ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 30
अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम्।अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य।।2.109.30।।
ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨਾਸਤਿਕ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਉਹ ਤਰਕ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਤਦ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
Verse 31
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च।द्विजातिदेवातिधिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः।।2.109.31।।
ਸੰਤ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ, ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ—ਇਹੀ ਸੁਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ।
Verse 32
तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः।धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः।।2.109.32।।
ਇਸ ਲਈ ਵਿਪ੍ਰ ਅਰਥ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਸਮਝ ਕੇ ਇਕੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਪ੍ਰਮੱਤ ਰਹਿ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम्। बुद्ध्याऽनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्।।2.109.33।।
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਸ ਕਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਵਕਰੀ ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਐਸੇ ਮਨੋਭਾਵ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ, ਘੋਰ ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਥ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਨੂੰ, ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 34
यथा हि चोर: स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि। तस्माद्धि य: शङ्क्यतमः प्रजानाम् न नास्तिकेनाभिमुखो बुध: स्यात्।।2.109.34।।
ਜਿਵੇਂ ਚੋਰ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ‘ਬੁੱਧ’ ਵੀ; ਇੱਥੇ ਤਥਾਗਤ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਜਾਣ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੰਕਾਸਪਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਸਤਿਕ ਵੱਲ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਮੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 35
त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः। जित्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माव्दिजा स्वस्ति हुतं कृतं च।।2.109.35।।
ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਵਿਜ ਜਨ ਸਭ ਦੀ ਕਲਿਆਣ-ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਸਵਸਤਿ-ਵਚਨਾਂ ਸਮੇਤ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਕਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
धर्मे रता: सत्पुरुषै: समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः। अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः।।2.109.36।।
ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਾਲੇ, ਤੇਜਸਵੀ, ਦਾਨ-ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਮਲ-ਰਹਿਤ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम्। उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वच: सानुनयं च विप्रः।।2.109.37।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਅਦীন-ਸੱਤਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਪਥ੍ਯ, ਆਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ-ਭਰੇ ਨਿਮਰ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 38
न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन।समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः।।2.109.38।।
ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਦੇ ਮਤ ਦਾ ਬਚਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ; ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਆਸਤਿਕ ਬਣਿਆ; ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ।
Verse 39
न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता।निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम्।।2.109.39।।
ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਿਆ ਤਿਵੇਂ ਬੋਲਾਂ। ਹੇ ਰਾਮ, ਨਾਸਤਿਕ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੀ ਕਾਰਨ—ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ—ਉਚਾਰੇ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
Rāma faces the dilemma of whether to accept persuasive counsel to return (a pragmatic, outcome-driven option) or to uphold his sworn commitment to forest exile made before his father; he chooses vow-keeping as the decisive dharmic action.
The chapter teaches that satya is not merely personal honesty but the metaphysical and civic foundation of rājadharma: truth sustains social trust, religious efficacy, and moral authority, and therefore cannot be compromised even under pressure or seemingly beneficial arguments.
The principal cultural landmark is the institution of वनवास (forest-exile) as a dharmic discipline, along with Vedic-ritual culture (yajña/kratu, dāna, tapas, Vedas) and the cosmological destinations of स्वर्ग and नरक used to frame consequences of truth and untruth.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.