Sarga 61

Verse 1

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਜਦੋਂ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।

Verse 2

यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः।।2.61.2।।

ਭਾਵੇਂ ਤੇਰਾ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਕਰੁਣਾਵਾਨ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ—

Verse 3

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः।।2.61.3।।

ਹੇ ਨਰਵਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ, ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਪਲੇ-ਬਢੇ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਤੇਰੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵਨ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਗੇ?

Verse 4

सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते।।2.61.4।।

ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਵਾਨ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੀ, ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ; ਐਸੀ ਮੈਥਿਲੀ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਢ—ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇਗੀ?

Verse 5

भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते।।2.61.5।।

ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਸੁਪ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁਆਦ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਦਾ ਜੰਗਲੀ ਚੌਲਾਂ ਵਾਲਾ ਆਹਾਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵੇਗੀ?

Verse 6

गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्।।2.61.6।।

ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਮਧੁਰ ਨਾਦ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਸਿੰਹ ਆਦਿ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹੇਗੀ?

Verse 7

महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः।।2.61.7।।

ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਧੁੱਜ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਲੋਹੇ ਦੀ ਸਲਾਖ ਵਰਗੀ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਤਕੀਆ ਬਣਾ ਕੇ?

Verse 8

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्।।2.61.8।।

ਕਮਲ ਵਰਣ, ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਕਮਲ-ਸੁਗੰਧੀ ਸਾਸਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਉਹ ਉੱਤਮ ਮੁਖ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ?

Verse 9

वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा।।2.61.9।।

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਵਜ੍ਰ-ਸਾਰ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।

Verse 10

यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने।।2.61.10।।

ਤੇਰੇ ਕੀਤੇ ਨਿਰਦਈ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ—ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ—ਨਿਕਾਲੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦਇਆਜਨਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 11

यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते।।2.61.11।।

ਜੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਰਾਘਵ ਮੁੜ ਆ ਵੀ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ—ਇਹ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 12

भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्।।2.61.12।।

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ‘ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ’ ਸਮਝ ਕੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ।

Verse 13

तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः।।2.61.13।।

ਉੱਥੇ ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜਾਤੀ ਹਨ, ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 14

ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः।।2.61.14।।

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿੱਛੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਗ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਬਲਦ।

Verse 15

एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते।।2.61.15।।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਂਪਤੇ (ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ), ਜੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਰਾਜ ਭੋਗ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਤਿਰਸਕਾਰੇ?

Verse 16

न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते।।2.61.16।।

ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਘ ਸਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੋਗਿਆ ਹੋਇਆ ‘ਪਰਲੀਢ’ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 17

हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे।।2.61.17।।

ਹਵਿ, ਆਜ੍ਯ (ਘੀ), ਪੁਰੋਡਾਸ਼, ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖਦਿਰ ਦੇ ਯੂਪ—ਜੋ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜਰਜਰ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ—ਉਹ ਮੁੜ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ।

Verse 18

तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्।।2.61.18।।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੋਗਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਰਾਜ ਸਾਰ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਸੁਰਾ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਅਧਵਰ ਯਜ्ञ ਅਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 19

न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः।।2.61.19।।

ਹੇ ਰਾਮ, ਅਡੋਲ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਤੂੰ ਐਸੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗਾ; ਜੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।

Verse 20

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੌਰਵ ਕਾਰਨ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਗ੍ਰਹਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਡਾਹ ਸਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਚੀਰ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਦਾ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

Verse 21

त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।

ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੌਰਵ ਕਾਰਨ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਗ੍ਰਹਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਡਾਹ ਸਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਚੀਰ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਦਾ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

Verse 22

नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्।।2.61.22।।

ਰਾਘਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਬਾਘ ਆਪਣੀ ਪੂੰਛ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਜਾਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ।

Verse 23

नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्।।2.61.23।।

ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਅਧਰਮ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਧਰਮ ਦੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 24

नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्।।2.61.24।।

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਮਹਾਵੀਰਯੁਕਤ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਨਰ ਆਪਣੇ ਕਾਂਚਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ—ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਹਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 25

स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा।।2.61.25।।

ਐਸਾ ਸਿੰਹ-ਬਲ ਵਾਲਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਨੇਤਰ, ਨਰਾਂ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਜਲਚਰ ਮੱਛੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇ।

Verse 26

द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते।।2.61.26।।

ਜੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਮ-ਨਿਰਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ?

Verse 27

गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते।।2.61.27।।

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਪਤੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਆਸਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਤੀਜਾ ਆਸਰਾ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।

Verse 28

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 29

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ਜਦੋਂ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਕੌਸਲਿਆ ਹਿਰਦਾ-ਵਿਦਾਰਕ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।

Verse 30

वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।

ਜਦੋਂ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਕੌਸਲਿਆ ਹਿਰਦਾ-ਵਿਦਾਰਕ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।