Sarga 41
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
अयोध्याकाण्ड
ਸਰਗ 41 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕੰਪਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ-ਕੋਠਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਲਾਪ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਗਧ ਦਸ਼ਰਥ ਉਹ ਰੋਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਘਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੁੰਦੀ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸੋਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਹਾਥੀ ਚਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪਿਲਾਉਂਦੀਆਂ; ਪਰਿਵਾਰਕ ਬੰਧਨ ਵੀ ਢਿੱਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਤਾਰੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਦ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਧੂਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਠੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੰਦਰ-ਰਹਿਤ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ‘ਕੰਬਦੀ’ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਰਮ-ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਖਾਲੀਪਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਰਗ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਵਿਘਟਨ ਤੱਕ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्स्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ ।आर्तशब्दोऽहि सञ्जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान् ॥१॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਨ ਆਰਤ-ਨਾਦ ਉੱਠਿਆ।
Verse 2
अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः ।यो गतिश्शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति ॥२॥
ਇਸ ਅਨਾਥ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੋ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਸੀ, ਉਹੀ ਨਾਥ-ਰਖਵਾਲਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
Verse 3
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् समदुःखः क्व गज्छति ॥३॥
ਜੋ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?
Verse 4
कौशल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते ।तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति ॥४॥
ਜੋ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵਰਤਦਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਰਤਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?
Verse 5
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम् ।परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति ॥५॥
ਕੈਕਈ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਨ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ, ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਪਰਿਤ੍ਰਾਤਾ—ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?
Verse 6
अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य सम्प्रियम् ।धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति ॥६॥
ਹਾਇ! ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇਤਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਧਰਮਮਈ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਤਿ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 7
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः ॥७॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਰੋਈਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 8
स तमन्तः पुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः ॥८॥
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿਚੋਂ ਉਠੀ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਆਰਤੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹੀਪਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनः ।अकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत ॥९॥
ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈ ਨਾ ਬਣਾਈ; ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤੇ—ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵੀ ਅਸਤ ਹੋ ਕੇ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन् ।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥१०॥
ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕਵਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪੀਣ ਦਿੱਤਾ; ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਮਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਈਆਂ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਭਾਰੀ ਸੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ।
Verse 11
त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि ।दारुणा स्सोममभ्येत्य ग्रहास्सर्वे व्यवस्थिताः ॥११॥
ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ (ਮੰਗਲ), ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੇ ਬੁੱਧ—ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਿਆਨਕ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਗਏ।
Verse 12
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः ।विशाखास्तु सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे ॥१२॥
ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਵੀ ਮੰਦ ਪੈ ਗਿਆ; ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਿਆ।
Verse 13
कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः ।रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत् ॥१३॥
ਕਾਲੀ ਆਂਧੀ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਠੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਾਂਗ—ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਤਦ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ।
Verse 14
दिशः पर्याकुलास्सर्वा स्तिमिरेणेव संवृताः ।न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे नकिञ्चन ॥१४॥
ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਗੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ ਹੋਣ; ਨਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਕਸ਼ਤਰ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਮਕਿਆ।
Verse 15
अकस्मान्नागरस्सर्वो जनो दैन्यमुपागमत् ।आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः ॥१५॥
ਅਚਾਨਕ ਸਾਰੇ ਨਗਰਵਾਸੀ ਦੈਨ੍ਯ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰ—ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।
Verse 16
शोकपर्यायसन्तप्त स्सततं दीर्घमुच्छवसन् ।अयोध्यायां जनस्सर्व श्शुशोच जगतीपतिम् ॥१६॥
ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਸਦਾ ਲੰਮੇ ਹੌਕੇ ਭਰਦੇ, ਜਗਤਪਤੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 17
बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः ।न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्व श्शोकपरायणः ॥१७॥
ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਸਭੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 18
न वाति पवन श्शीतो न शशी सौम्यदर्शनः ।न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत् ॥१८॥
ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵਹੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀ ਕੋਮਲ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਸੂਰਜ ਨੇ ਵੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ ਨਹੀਂ—ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Verse 19
अनर्थिनस्सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा ।सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन् ॥१९॥
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਤੀ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਭਰਾ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭੇ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 20
ये तु रामस्य सुहृद स्सर्वे ते मूढचेतसः ।शोकभारेण चाक्रान्ता श्शयनं न जहुस्तदा ॥२०॥
ਰਾਮ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੂੜ੍ਹ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬ ਗਏ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਯਾ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਨਹੀਂ।
Verse 21
ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना पुरन्दरेणेव मही सपर्वता ।चचाल घोरं भयशोकपीडिता सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥२१॥
ਫਿਰ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਯੋਧਿਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਲੱਗੀ; ਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਬੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ ਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।
Inside Sarga 41
Voices in this sarga
- Daśaratha (reactive presence; grief focalization)
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s formal departure—marked by folded palms—signaling disciplined acceptance of exile; the ethical tension is the city’s recognition that its protector is leaving due to royal compulsion and vow-bound duty.
The chapter illustrates that dharma is not merely private virtue but a stabilizing public force: when the dharmic center withdraws, rituals, livelihoods, and even social attachments disintegrate, revealing the interdependence of ethics and civic order.
Key markers include Ayodhyā itself, the antaḥpura (women’s quarters) as the first locus of lament, the rājamārga (public thoroughfare) as the civic stage of grief, and agnihotra as the ritual baseline whose cessation signifies societal paralysis.
Ask anything about Sarga 41 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
