Sarga 87
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
अयोध्याकाण्ड
ਗੁਹਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਸੰਭਲਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦਿਨ ਹੋਈਆਂ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਡਿੱਗੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਤਸਲਯ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ ਅਤੇ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਕੁਝ ਸੰਭਲ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਤ ਕਿੱਥੇ ਵਿਸਾਇਆ, ਕੀ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਸੁੱਤੇ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਦੱਸਿਆ: ਬਹੁਤ ਅੰਨ, ਫਲ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ, ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—‘ਸਦਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ।’ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਿਆਇਆ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਬਚੇ ਜਲ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਮੌਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦર્ભ ਲਿਆ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਬਣਾਇਆ, ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਭਰ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਗੁਹਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਸ਼ਸਤ੍ਰ ਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹੇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸರ್ಗ ਭਰਾਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ, ਆਤਿਥ੍ਯ-ਧਰਮ, ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਪੋਮਯ ਵਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम्।ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम्।।।।
ਗੁਹ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ; ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਮੌਨ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 2
सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।।।प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः।।।।
ਭਰਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਬਲ-ਸਾਹਸ ਵਾਲਾ, ਸਿੰਹ ਵਰਗੇ ਚੌੜੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਮਨੋਹਰ—ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸੰਭਲਿਆ; ਪਰ ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੀਖਾ ਵਿੱਧਿਆ ਹਾਥੀ।
Verse 3
सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।2.87.2।।प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः।।2.87.3।।
ਭਰਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਬਲ-ਸਾਹਸ ਵਾਲਾ, ਸਿੰਹ ਵਰਗੇ ਚੌੜੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਮਨੋਹਰ—ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸੰਭਲਿਆ; ਪਰ ਅਤਿ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੀਖਾ ਵਿੱਧਿਆ ਹਾਥੀ।
Verse 4
तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः।परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञश्शोककर्शितः।।।।
ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਇਆ; ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 5
ततस्सर्वास्समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः।उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः।।।।
ਤਦ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਮਾਤਾਵਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਦੌੜ ਕੇ ਆਈਆਂ; ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼, ਦਿਨ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ ਵਿਪੱਤੀ ਨਾਲ ਥੱਕੀਆਂ-ਹਾਰੀਆਂ।
Verse 6
ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन्।कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे।।।।
ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਗਹਿਰੇ ਵਿਸਾਦ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇੜ ਲਿਆ।
Verse 7
वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी।परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा।।।।
ਤਪਸਵਿਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ; ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਉਡੇਲਣ ਲਈ ਆਤੁਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 8
पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते।अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम्।।।।
“ਪੁੱਤਰ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ? ਅੱਜ ਇਸ ਰਾਜਕੁਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।”
Verse 9
त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृकेगते।वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः।।।।
“ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ; ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਇਕੱਲਾ ਨਾਥ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈਂ।”
Verse 10
कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचदप्रियम्।पुत्रे वाऽप्येकपुत्राया स्सहभार्ये वनं गते।।।।
ਪੁੱਤਰ, ਦੱਸ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਬਾਰੇ, ਜੋ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਖ਼ਬਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ?
Verse 11
स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः।कौसल्यां परिसान्त्वेद्यं गुहं वचनमब्रवीत्।।।।
ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਭਰਤ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ; ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਹ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 12
भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः।अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे।।।।
ਹੇ ਗੁਹਾ, ਉਸ ਰਾਤ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ? ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ? ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ, ਅਤੇ ਕੀ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 13
सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः।यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ।।।।
ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਗੁਹਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਅਤਿਥੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 14
अन्नमुच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च।रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया।।।।
ਰਾਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਅੰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੱਖਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਲ—ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ।
Verse 15
तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्राम स्सत्यपराक्रमः।न तु तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन्।।।।
ਸੱਤ੍ਯ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਿਹਾ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਭੇਟ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 16
न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा।इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना।।।।
‘ਹੇ ਸਖਾ, ਸਾਨੂੰ ਦਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਸਦਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ।
Verse 17
लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः।औपवास्यं तदाऽकार्षीद्राघवस्सह सीतया।।।।
ਲਖ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਪਾਣੀ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੇਵਲ ਜਲ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 18
ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा।वाग्यतास्ते त्रय स्सन्ध्यां समुपासत संहिताः।।।।
ਫਿਰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਬੋਲ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 19
सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम्।स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात्।।।।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਤੁਰੰਤ ਆਪ ਹੀ ਬਰ੍ਹੀੰਸ਼ੀ (ਘਾਹ) ਲਿਆ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਯਿਆ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।
Verse 20
तस्मिन्समाविशद्राम स्स्वास्तरे सह सीतया।प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः।।।।
ਉਸ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਲੇਟ ਗਏ। ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਦੂਰ ਹਟ ਗਿਆ।
Verse 21
एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम्।यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ।।।।
ਇਹੀ ਉਹ ਇੰਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਤ੍ਰਿਣ-ਸ਼ਯਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ—ਦੋਵੇਂ—ਉਸ ਰਾਤ ਸੁੱਤੇ ਸਨ।
Verse 22
नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैस्सुपूर्णाविषुधी परन्तपः।महाद्धनु स्सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम्।।।।
ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਥੇਲੀ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ ਪਾ ਕੇ, ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੋ ਤੂਣੀਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਣ ਕੇ ਸਜਾ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਪਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 23
तत स्त्वहंचोत्तमबाणचापधृत् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः।अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा।।।।
ਫਿਰ ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਖੜਾ ਸੀ ਓਥੇ ਹੀ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕੇ, ਥਕਾਵਟ-ਰਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਹੇਂਦਰ ਸਮਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Frequently Asked Questions
Rama declines Guha’s abundant offerings despite warm hospitality, explicitly aligning with kshatriya discipline: one should give, not accept. The action frames renunciation not as poverty but as principled restraint during exile.
The Sarga teaches dharma as self-regulation under distress: Bharata steadies grief to seek truthful details; Kausalya’s maternal care becomes ethical stewardship; and Rama’s conduct integrates hospitality with non-possessiveness, supported by Lakshmana’s vigilant service.
The night-rest is mapped to the foot of an ingudi tree and a grass/darbha bed, with evening worship (sandhyā) and the practice of fasting. The sentinel scene highlights weapons (strung bow, quivers, arrows) as cultural markers of protective duty in forest travel.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.