Sarga 76

Verse 1

तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम्।उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः।।2.76.1।।

ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः।प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्।।2.76.2।।

ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੋਕ ਬਸ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਰਪਤੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਰ।

Verse 3

वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः।प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित्।।2.76.3।।

ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਲਿਆ; ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਤਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 4

उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।

ਤੇਲ-ਸੰਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੀਤ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਮੁਖ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉੱਤਮ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਸੁਵਾਇਆ ਗਿਆ; ਤਦ ਪੁੱਤਰ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 5

उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।

ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ (ਤਰਪਣ) ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ—ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ—ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦਸ ਦਿਨ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਸ਼ੋਕ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।

Verse 6

किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते।विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम्।।2.76.6।।

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਪਰਦੇਸ ਸੀ ਅਤੇ ਹਜੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ—ਕਿ ਧਰਮਜਾਣੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਖਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵਨਵਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ?

Verse 7

क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम्।हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।2.76.7।।

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਇਸ ਦੁਖੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ—ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖਸਿੰਹ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ—ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ?

Verse 8

योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरेत्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते।।2.76.8।।

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਿਯ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈ ਬੈਠੇ; ਹੁਣ ਇਸ ਨਗਰੀ ਦਾ ਯੋਗਖੇਮ—ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ—ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?

Verse 9

विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते।हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा।।2.76.9।।

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਧਰਤੀ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਨਗਰੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਹੀਨ ਰਾਤ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 10

एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम्।अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः।।2.76.10।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਦਿਨ ਹੋਏ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 11

प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः।तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम्।।2.76.11।।

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਵਿਗਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਡੋਲ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਕਰ।

Verse 12

तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत्।ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः।।2.76.12।।

ਤਦ ਭਰਤ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਆਖ ਕੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਕਾਂ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।

Verse 13

ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः।ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि।।2.76.13।।

ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ, ਜੋ ਅਗਨਿਆਗਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਤਵਿਕ ਯਾਜਕਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢੋ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 14

शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम्।बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः।।2.76.14।।

ਫਿਰ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਚੇਤਨਾਹੀਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ; ਮਨ ਉਦਾਸ, ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।

Verse 15

हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च।प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः।।2.76.15।।

ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਹ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲੇ; ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਸਤਰ ਛਿੜਕਦੇ ਗਏ।

Verse 16

चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।

ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰੂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਨਿਰਿਆਸ, ਸਰਲ, ਪਦਮਕ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਉੱਥੇ ਛਿੜਕਦੇ ਗਏ; ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧਿ ਰੱਖਿਆ।

Verse 17

चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।

ਤਦ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਸਾਮਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਮਗਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 18

तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः।जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः।।2.76.18।।

ਤਦ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਸਾਮਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਮਗਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 19

शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः।नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा।।2.76.19।।

ਤਦ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਦ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ ਕੇ, ਕਈਆਂ ਸ਼ਿਬਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਕਈਆਂ ਰਥ-ਵਾਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਨਗਰ ਤੋਂ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ।

Verse 20

प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम्।स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा।।2.76.20।।

ਫਿਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੇ ਅਗਨਿ-ਚਿਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਵ੍ਯ (ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ) ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਤਪਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਵ੍ਯ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ।

Verse 21

क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे।आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः।।2.76.21।।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਕਰੁਣ ਨਾਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਰਤ ਕੰਠਾਂ ਦੀ ਪਿਤ੍ਰੀ ਰੋਹ—ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੌਂਚੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਦਾਂ ਦੀ ਚੀਰਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 22

ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः।यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः।।2.76.22।।

ਫਿਰ ਵਰਾਂਗਨਾਵਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।

Verse 23

कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च।पुरंप्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम्।।2.76.23।।

ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ (ਤਰਪਣ) ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ—ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ—ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦਸ ਦਿਨ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਸ਼ੋਕ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।