Sarga 77

Verse 1

ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः।द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्।।।।

ਫਿਰ ਦਸ ਦਿਨ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਸ਼ੌਚ-ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ।

Verse 2

ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम्।वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च।।।।

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵੇਲੇ ਭਰਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਤਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਅੰਨ-ਧਾਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਤਿ-ਮੁੱਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਣੀ-ਰਤਨ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 3

बास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा।दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च।।।।ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम्।

ਰਾਜੇ ਦੇ ਔਰਧ੍ਵਦੈਹਿਕ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵਾਸਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿੱਟੇ ਬੱਕਰੇ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਦਾਸੀ-ਦਾਸ, ਯਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘਰ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।

Verse 4

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।

ਫਿਰ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਮਹਾਬਾਹੁ ਭਰਤ ਸ਼ੋਧਨ-ਕਰਮ ਲਈ ਆਇਆ; ਰੋਣ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਕੋਲ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 5

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।2.77.4।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।2.77.5।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।

ਫਿਰ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪਰਾਭੂਤ ਮਹਾਬਾਹੁ ਭਰਤ ਸ਼ੋਧਨ-ਵਿਧੀ ਲਈ ਆਇਆ; ਰੋਣ ਨਾਲ ਗਲਾ ਸਿਕੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਕੋਲ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 6

तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे।।।।तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया।

ਤਾਤਾ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਭਰਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਨਪਨ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 7

यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम्।तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप।।।।

ਤਾਤਾ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜਿਸ ਅਨਾਥ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ—ਪੁੱਤਰ—ਵਨ ਨੂੰ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?

Verse 8

दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थि स्थानमण्डलम्।।।।पितु श्शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद सः।

ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਾਲੀ ਮਾਰਦਾ ਅਤੇ ਸੜੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਗੋਲ ਥਾਂ—ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਨਿਭ ਗਿਆ ਸੀ—ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਦਾ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 9

स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले।।।।उत्थाप्यमानश्शक्रस्य यन्त्रध्वज इव च्युतः।

ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਰੋਂਦਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਯੰਤਰ-ਧਵਜ ਦਾ ਡੰਡਾ ਖਿਸਕ ਕੇ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अभिपेतुस्ततस्सर्वे तस्यामात्याश्शुचिव्रतम्।।।।अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा।

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਚਿ-ਵ੍ਰਤ ਮੰਤਰੀ ਸਭ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਵ੍ਰਤੀ ਯਯਾਤੀ ਵੱਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।

Verse 11

शत्रुघ्न श्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकम् परिप्लुतः।।।।विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन्।

ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਵੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 12

उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः।।।।स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तथा तथा।

ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਨਮੱਤ ਵਰਗੇ ਅਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 13

मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः।।।।वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमञ्जयच्छोकसागरः।

ਮੰਥਰਾ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਕੈਕਈ ਰੂਪੀ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਟੱਲ ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ ਸ਼ੋਕ-ਸਾਗਰ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

Verse 14

सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया।।।।क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्।

ਹੇ ਤਾਤ! ਨਰਮ ਤੇ ਨਿੱਕੇ, ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?

Verse 15

ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च।।।।प्रवारयसि नस्सर्वान् तन्नः कोऽन्यः करिष्यति।

ਕੀ ਭੋਜਨ-ਪਾਨ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਚੁਣਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ? ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?

Verse 16

अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।।।।या विहीना त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना।

ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫੱਟ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਫੱਟਦੀ—ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ।

Verse 17

पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।।।।किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।

ਜਦ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੀਊਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿੱਥੇ? ਮੈਂ ਦਹਕਦੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 18

हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्।

ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ—ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਖ਼ਵਾਕੂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਸੁੰਨੀ ਹੋਈ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 19

तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्।।।।भृशमार्ततरा भूयस्सर्वएवानुगामिनः।

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਪਤਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਜਨ ਮੁੜ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਰਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 20

ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ।।।।धरण्यां संव्यवेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ।

ਤਦੋਂ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੋਕ-ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫ਼ਦੇ ਹੋਏ ਲੇਟ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਬਲਦ ਹੋਣ।

Verse 21

ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः।।।।वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह।

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਦ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 22

त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।।।।सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्भसे।

ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ; ਜਦ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾ ਢੇਰ ਹਾਲੇ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਦੇਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 23

त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः।।।।तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि।

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਤਿੰਨ ਦ੍ਵੰਦ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਅਟੱਲ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਇੰਝ ਵਿਹਲ ਹੋਣਾ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 24

सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च।।।।श्रावयामास तत्त्वज्ञ स्सर्वभूतभवाभवम्।

ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ—ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ—ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤਿ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਤੱਤਵ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 25

उत्थितौ च नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ।।।।वर्षातपपरिक्लिनौ पृथगिन्द्रध्वजाविव।

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਯਸ਼ਸਵੀ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਘ, ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਚਮਕ ਉਠੇ; ਪਰ ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਕਲਾਂਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੜ੍ਹੇ ਇੰਦਰ-ਧਵਜਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 26

अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ।अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः।।।।

ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਅੰਸੂ ਪੂੰਝ ਰਹੇ ਸਨ—ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਬੋਲੀ ਦਿਨ; ਤਦ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।