Sarga 90
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
अयोध्याकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਅਤਿ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਦੂਰੋਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੈਦਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੁਲਗੁਰੂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਬਲ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਤਪਸਵੀ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਫਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਰਲੋਕਗਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ। ਰਾਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤੇ ਭਰਤ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜ ਲਈ ਵਨਵਾਸੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਭਰਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ-ਉਦੇਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਤ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਭਰਤ ਨੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੁਖਮ ਖੌਮ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰ ਕੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਗਿਆ।
Verse 2
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਰਾਮ ਪੈਦਲ ਹੀ ਨਿਕਲੇ; ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਾਦੇ ਖ਼ੌਮ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः।मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम्।।2.90.3।।
ਤਦੋਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ਜ ਭਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਰਣ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 4
वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः।सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन्।।2.90.4।।
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਤੁਰੰਤ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਬੋਲੇ—“ਅਰਘ੍ਯ ਲਿਆਓ।”
Verse 5
समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः।अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम्।।2.90.5।।
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਅਭਿਵਾਦਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।
Verse 6
ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च।आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले।।2.90.6।।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਫਲ ਵੀ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ, ਧਰਮਜ੍ਞ ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਕੁਲ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।
Verse 7
अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु।जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत्।।2.90.7।।
ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸੈਨਾਬਲ, ਕੋਸ਼ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ), ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ; ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਲ ਜੋ ਵ੍ਰਿੱਤਾਂਤ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਉਲੇਖ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 8
वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम्।शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु।।2.90.8।।
ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੇ ਵੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਅਨਾਮਯਤਾ ਪੁੱਛੀ—ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ, ਯਜ੍ਞਾਗ੍ਨੀਆਂ, ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਪਕਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ।
Verse 9
तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः।भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात्।।2.90.9।।
“ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ਼, ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 10
किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः।एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः।।2.90.10।।
ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 11
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਤਰੂ-ਨਾਸਕ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਨ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਨੂੰ ‘ਇੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਨਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ’ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਐਸਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਕੀ ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਰਾਜ ਭੋਗਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 12
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ‘ਇੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਨਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ’ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਰਾਜ ਭੋਗਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਉਸ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਅਨਿਆਇ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ?
Verse 14
एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह।पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया।।2.90.14।।
ਇਉਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ; ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਬਾਣੀ ਲੜਖੜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 15
हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते।मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि।2.90.15।।
ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਸਮਾਨ ਪੂਜਨੀਕ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰੋ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਡਾਂਟੋ ਨਾ।
Verse 16
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे।नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे।।2.90.16।।
ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 17
अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः।प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम्।।2.90.17।।
ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ—ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ।
Verse 18
त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि।शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः।।2.90.18।।
ਮੇਰੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਦੱਸੋ—ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?
Verse 19
वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः।उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः।2.90.19।।
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਭਰਦਵਾਜ ਮੁਨੀ ਨੇ ਤਦੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 20
त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे।गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता।।2.90.20।।
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਰਾਘਵ ਵੰਸ਼ਜ! ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ—ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰਤਾਓ, ਦਮ (ਆਤਮ-ਸੰਯਮ) ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਅਨੁਸਰਣਾ।
Verse 21
जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति।अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन्।।2.90.21।।
“ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸੁਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ।”
Verse 22
जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम्।असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ।।2.90.22।।
“ਮੈਂ ਧਰਮਜ੍ਞ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ। ਤੇਰਾ ਉਹ ਭਰਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਉੱਤੇ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 23
श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः।एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद।।2.90.23।।
ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਉਸ ਦੇਸ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ; ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸ। ਹੇ ਅਤਿ-ਸੁਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ—ਮੇਰੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰ।
Verse 24
ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः।चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपाऽत्मजः।।2.90.24।।
ਤਦ ਉਦਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਤਥਾਸਤੁ।” ਫਿਰ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਤ ਵਸਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a legitimacy test: Bharadvāja suspects Bharata’s arrival may conceal an ambition to enjoy the kingdom “without obstacles,” potentially by harming the exiled Rāma and Lakṣmaṇa; Bharata must publicly demonstrate non-violence, humility, and transparent intent.
Dharma is verified not only by lineage or claims but by observable conduct—restraint, reverence to preceptors, and willingness to submit motives to scrutiny; the sage’s probing becomes a method of moral clarification and reputational stabilization.
Bharadvāja’s āśrama functions as a ritual checkpoint where arghya–pādya hospitality is observed, and Citrakūṭa is identified as Rāma’s current residence—anchoring the narrative’s movement from Ayodhyā’s court to the forest geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.