Sarga 71

Verse 1

 स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।

ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਘਵ ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਸੁਦਾਮਾ ਨਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਖ਼ਵਾਕੁ-ਨੰਦਨ ਨੇ ਦੂਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੀ ਹ੍ਲਾਦਿਨੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਧਾਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 2

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।

ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲਿਆ ਦਿਉਤਿਮਾਨ ਰਾਘਵ ਸੁਦਾਮਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਖ਼ਵਾਕੁ-ਨੰਦਨ ਨੇ ਦੂਰ ਪਾਰ ਵਾਲੀ ਹ੍ਲਾਦਿਨੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 3

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।

ਸੱਤਿਆਸੰਧ, ਸ਼ੁਚਿ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਐਲਾਧਾਨ ਥਾਂ ਤੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਪਰਪਰਪਟ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਲਾਵਹਾ ਨਦੀ ਜਿਥੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਪਹਾੜ ਲੰਘ ਕੇ, ਸ਼ਿਲਾਵਹਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸ਼ਲ੍ਯਕਰ੍ਸ਼ਣ ਨੂੰ ਤੁਰਿਆ; ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਚੈਤਰਰਥ ਨਾਮਕ ਵਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕੀਤਾ।

Verse 4

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।

ਐਲਾਧਾਨ ਤੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਪਰ-ਪਰਪਟ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘਿਆ ਅਤੇ ਅਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਲ੍ਯਕਰਸ਼ਣ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਸਤ੍ਯਸੰਧ, ਸ਼ੁਚਿ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਉਹ ਸ਼ਿਲਾਵਹਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚੈਤਰਥ ਨਾਮਕ ਵਨ ਵੱਲ ਗਿਆ।

Verse 5

सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच। उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम्।।2.71.5।।

ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵੀਰਮਤਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਉਹ ਭਾਰੁੰਡ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 6

वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम्। यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा।।2.71.6।।

ਉਹ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ‘ਕੁਲਿੰਗਾ’ ਨਾਮ ਦੀ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्।।2.71.7।।

ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ; ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 8

राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्। भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात्।।2.71.8।।

ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ; ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 9

भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्। उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे।।2.71.9।।

ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਤਿਲਕ ਭਰਤ ਨੇ ਅੰਸ਼ੁਧਾਨ ਘਾਟ ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਮਹਾਨਦੀ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਾਗਵਟ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 10

स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम्। सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम्।।2.71.10।।

ਪ੍ਰਾਗਵਟ ਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੁਟਿਕੋਸ਼ਠਿਕਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਧਰਮਵਰਧਨ ਆ ਗਿਆ।

Verse 11

तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत्। वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः।।2.71.11।।

ਤੋਰਣ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਭਰਤ ਜੰਭੂਪ੍ਰਸਥ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਵਰੂਥ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 12

तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ। उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः।।2.71.12।।

ਉਥੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਅੱਗੇ ਤੁਰਿਆ; ਉੱਜਿਹਾਨਾ ਦੇ ਉਸ ਬਾਗ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਿਯਕਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ।

Verse 13

सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः। अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ।।2.71.13।।

ਸਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਕਾ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ ਜੋਤੇ; ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 14

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।

ਸਰਵਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਾਨਿਕਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ ਨੇ ਕੁਟਿਕਾ ਨਦੀ ਤਰੀ; ਅਤੇ ਲੌਹਿਤ੍ਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਪੀਵਤੀ ਨਦੀ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ।

Verse 15

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।

ਸਰਵਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਾਨਿਕਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕੁਟਿਕਾ ਨੂੰ ਲੰਘਿਆ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਘ ਸਮਾਨ ਉਹ ਲੌਹਿਤ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਪੀਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰ ਗਿਆ।

Verse 16

एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्। कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा।।2.71.16।। भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः।

ਏਕਸਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਥਾਣੁਮਤੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ ਵਿੱਚ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਕਲਿੰਗਨਗਰ ਦੇ ਸਾਲ-ਵਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਵਾਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 17

वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये।।2.71.17।। अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह।

ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਰੁਣੋਦਯ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨੁ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 18

तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि।।2.71.18।। अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत्।

ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘਰ ਅੱਗੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 19

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।

ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਦੂਰੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਪੁੰਨ ਉਪਵਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਪਾਂਡੂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧਵਲਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਨਗਰੀ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਿਪਾਲਿਤ ਹੈ; ਧਨਾਢਿਆਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਕਾਰੀ, ਗੁਣਸੰਪੰਨ, ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਆਕੀਰਣ ਹੈ।

Verse 20

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।

ਸਾਰਥੀ, ਦੂਰੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ; ਪਰ ਇਸ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ। ਪਾਂਡੂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ ਉਹ ਨਗਰੀ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਗੁਣਸੰਪੰਨ, ਯਜ્ઞਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਯਜਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

Verse 21

अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान्।।2.71.21।। समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम्।

ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਤੁਮੁਲ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ।

Verse 22

उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः।।2.71.22।। समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा।

ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਖੇਡ ਕੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੇ ਟਹਿਲਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਬਾਗ਼ ਚਮਕਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਉਸ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਰੌਣਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 23

तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः।।2.71.23।। अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे।

ਅੱਜ ਕਾਮਾਸਕਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬਾਗ਼ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਇਹ ਨਗਰੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਨੋ ਜੰਗਲ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਐਸੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 24

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्।

ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਨਾ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਨਾ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਗਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਨ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਨ ਹੀ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ।

Verse 25

उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।।2.71.25।। जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च।

ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬਾਗ਼ ਮਸਤ ਤੇ ਪ੍ਰਮੁਦਿਤ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਤੀ-ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਯੋਗ ਸਨ।

Verse 26

तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।।2.71.26।। स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः।

ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹੀ ਬਾਗ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਰਾਨੰਦ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਝੜੇ ਪੱਤੇ ਵਿਛੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਮਾਨੋ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਐਸੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 27

नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम्।।2.71.27।। संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु।

ਅਜੇ ਵੀ ਮਸਤ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਰਾਗਮਈਆਂ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬੋਲੀਆਂ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ—ਜੋ ਲਾਲਿਮਾ ਭਰੇ ਉਸ਼ਾਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਲਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 28

चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः।।2.71.28।। प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम्।

ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਰਲਿਆ, ਧੂਪ ਦੇ ਘਣੇ ਪਰਿਮਲ ਨਾਲ ਮਸਤ ਅਤੁਲ ਸ਼ੁਭ ਪਵਨ—ਅੱਜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਹਿੰਦਾ?

Verse 29

भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः।।2.71.29।। किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा।

ਭੇਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਵੀਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਟੱਕਰ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਗੂੰਜਦਾ ਨਾਦ—ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਰੁਕ ਗਿਆ? ਜੋ ਨਗਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਾ ਚਲਾਇਮਾਨ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਕਿਉਂ ਦೀನ ਲੱਗਦੀ ਹੈ?

Verse 30

अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च।।2.71.30।। निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः।

ਮੈਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪਾਪਮਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ—ਮਨ ਨੂੰ ਨ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਮਿੱਤ—ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु।।2.71.31।। तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे।

ਹੇ ਸੂਤ, ਮੇਰੇ ਬੰਧੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਢਾਢਸ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਮੋਹਜਨਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः।।2.71.32।। भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्।

ਵਿਸ਼ੰਨ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਭਰਤ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਤ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 33

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः।।2.71.33।। द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ।

ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਵੈਜਯੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਗਿਆ; ਦਰਬਾਨ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ‘ਜੈ! ਜੈ!’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 34

स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्।।2.71.34।। सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः।

ਪਰ ਮਨ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਨੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਉੱਥੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਸ਼ਵਪਤੀ ਨਾਮਕ ਸੂਤ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 35

किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ।।2.71.35।। अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे।

ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਕਿਉਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ? ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਧੀਰਜ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 36

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने।।2.71.36।। आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे।

ਹੇ ਸਾਰਥੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੇ ਲੱਛਣ ਅਸੀਂ ਸੁਣੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੈਂ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 37

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਘਰ ਝਾੜੂ-ਸਫ਼ਾਈ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਮੈਲੇ ਤੇ ਕਰੜੇ ਦਿਸਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੇ-ਸੰਯਮ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸ਼ੋਭਾ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਬਲੀ-ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ, ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਿਵਾਰ ਅੰਨ-ਵਿਹੂਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾ-ਹੀਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਘਰ ਉੱਤੇ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

Verse 38

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਿਨਾ ਝਾੜੂ-ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਪਏ ਹਨ; ਮੈਲੇ ਅਤੇ ਰੁੱਖੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਵਾੜ ਬੇਕਾਬੂ/ਅਣਬੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੀਹੀਨਤਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬਲਿ-ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਣਖਾਧੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਹੀਨ ਹਨ; ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 39

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਿਨਾ ਝਾੜੂ-ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਪਏ ਹਨ; ਮੈਲੇ ਅਤੇ ਰੁੱਖੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਵਾੜ ਬੇਕਾਬੂ/ਅਣਬੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੀਹੀਨਤਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਬਲਿ-ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਣਖਾਧੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਹੀਨ ਹਨ; ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 40

अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च। देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्।।2.71.40।।

ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਅੰਗਣ ਅਸੰਮ੍ਰਿਸ਼ਟ—ਨਾ ਝਾੜੇ, ਨਾ ਲਿਪੇ—ਪਏ ਹਨ। ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹ ਸੁੰਨੇ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁਣ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 41

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः। माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा।।2.71.41।।

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ-ਪੂਜਾ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਵੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ। ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਰੌਣਕਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਣਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ।

Verse 42

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै। ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः।।2.71.42।।

ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ ਹਨ, ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਡਿੱਗ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰੁਕੇ ਪਏ ਹਨ।

Verse 43

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।

ਦੇਵ-ਆਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਚੈਤ੍ਯ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਦਾਸ ਤੇ ਦीन ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 44

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।

ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ—ਮਲਿਨ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਦीन ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਉਤਕੰਠਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੋਕਮਈ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ।

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः। तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ।।2.71.45।।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਦਿਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਭਰਤ ਉਸ ਸੂਤ (ਸਾਰਥੀ) ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ; ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਨਿਸ਼ਟ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜ-ਗ੍ਰਿਹ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 46

तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम्। दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव।।2.71.46।।

ਇੰਦਰਪੁਰ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਉਹ ਨਗਰੀ—ਹੁਣ ਸੁੰਨੇ ਚੌਕ, ਘਰ ਤੇ ਗਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕਿਵਾੜ-ਯੰਤਰਾਂ ਵਾਲੀ—ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 47

ਮਨ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗੱਲਾਂ—ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ—ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਉਦਾਸ ਤੇ ਨਿਰਾਨੰਦ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।