Sarga 85

Verse 1

एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम्।प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम्।।2.85.1।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਭਰਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਗੁਹ ਨੂੰ ਹੇਤੁ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਯੁਕਤਿਵਾਨ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 2

ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे।यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि।।2.85.2।।

ਹੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ-ਭਰਾ ਦੇ ਸਖਾ, ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਆਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 3

इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम्।अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः।।2.85.3।।

ਇਉਂ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਗੁਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ।

Verse 4

कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह।गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः।।2.85.4।।

ਹੇ ਗੁਹ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਂ? ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲਾ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਘਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਘਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ।

Verse 5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः।।2.85.5।।

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗੁਹ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 6

दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः।अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः।।2.85.6।।

ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਤੇ ਤਿਆਰ ਇਹ ਮੱਛੀਰੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣਗੇ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਾਂਗਾ।

Verse 7

कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे।।2.85.7।।

ਕਿਤੇ ਤੂੰ ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ? ਤੇਰੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 8

तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः।भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत्।।2.85.8।।

ਗੁਹਾ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਭਰਤ ਨੇ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 9

माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि।राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः।।2.85.9।।

ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਆਵੇ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਮੇਰਾ ਜੇਠਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

Verse 10

तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम्।बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते।।2.85.10।।

ਮੈਂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਸ ਕਾਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਗੁਹ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 11

स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम्।पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः।।2.85.11।।

ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਹ ਦਾ ਮੁਖ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ; ਹರ್ಷਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 12

धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले।अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि।।2.85.12।।

ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਮਿਲਿਆ ਰਾਜ ਵੀ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 13

शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति।यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि।।2.85.13।।

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਸਦੀਵੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਏ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 14

एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा।बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.85.14।।

ਜਦੋਂ ਗੁਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 15

सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः।शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत्।।2.85.15।।

ਉਸ ਨੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਗੁਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਰਤ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਸ਼ਯਨ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 16

रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः।उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः।।2.85.16।।

ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਰਹਿ ਨਹੀਂ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸ਼ੋਕ ਆ ਪਿਆ।

Verse 17

अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम्।वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम्।।2.85.17।।

ਅੰਦਰਲੇ ਦਾਹ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਝੁਲਸੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਗਨਿ ਅੰਦਰੋਂ ਦਹਿ ਦੇਵੇ।

Verse 18

प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम्।यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम्।।2.85.18।।

ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪਸੀਨਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਪਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹਿਮਾਲਾ ਆਪਣੀ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।

ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਅਟੁੱਟ ਚਟਾਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੈਨ੍ਯ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਪ੍ਰਮੋਹ ਦੇ ਅਨੰਤ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸੰਤਾਪ ਦੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ ਤੇ ਬਾਂਸ-ਬਨਾਂ ਵਾਲਾ—ਇਸ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ-ਪਹਾੜ ਨੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 20

ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना।दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।।प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना।आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः।।2.85.20।।

ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਅਟੁੱਟ ਚਟਾਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੈਨ੍ਯ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਪ੍ਰਮੋਹ ਦੇ ਅਨੰਤ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸੰਤਾਪ ਦੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ ਤੇ ਬਾਂਸ-ਬਨਾਂ ਵਾਲਾ—ਇਸ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ-ਪਹਾੜ ਨੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 21

विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसंज्ञः परमापदं गतः।शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः।।2.85.21।।

ਫਿਰ ਭਰਤ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਗਹਿਰੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰਦਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ, ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ, ਪਰਮ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਜ਼ੁਖ਼ਮੀ ਜ਼ਵਰ ਨਾਲ ਸੜਦਾ—ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਪਾ ਸਕਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਿਆ ਬਲਦ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 22

गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः।सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति।।2.85.22।।

ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਭਰਤ ਗੁਹ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ; ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਦ ਗੁਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਗਰਜ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।