Sarga 89

Verse 1

उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः ।भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥१॥

ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਾਘਵ-ਵੰਸ਼ਜ ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ; ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 2

शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् ।शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥२॥

“ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਉੱਠ—ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈਂ? ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਗੁਹ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇਗਾ।”

Verse 3

जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन् ।इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः ॥३॥

ਭਰਤ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਹਾਂ—ਉਸ ਆਰਯ ਜੇਠੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”

Verse 4

इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः ।आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत् ॥४॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਉਹ ਦੋ ਨਰਸਿੰਹਾਂ ਕੋਲ, ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਗੁਹ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 5

कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् ।कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम् ॥५॥

ਗੁਹ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਕੀ ਤੂੰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬਿਤਾਈ? ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰੋਗ ਤਾਂ ਹੈ?”

Verse 6

गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम् ।रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत् ॥६॥

ਗੁਹ ਦੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम् ।गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः ॥७॥

ਭਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੁਖਦਾਈ ਰਹੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮੱਛੀਰੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਦੇਣ।”

Verse 8

ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम् ।प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ॥८॥

ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 9

उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा ।नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ॥९॥

ਉੱਠੋ, ਜਾਗੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆਓ; ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਵਾਂਗੇ।

Verse 10

ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् ।पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः ॥१०॥

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਲਿਆਏ।

Verse 11

अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः ।शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः ॥११॥

“ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਲਿਆਈਆਂ ਗਈਆਂ—‘ਸਵਸਤਿਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਵਟ ਵਾਲੀਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਪੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।”

Verse 12

तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् ।सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् ॥१२॥

ਤਦ ਗੁਹ ਨੇ ‘ਸਵਸਤਿਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਮਧੁਰ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਕਿਸ਼ਤੀ ਅੱਗੇ ਲਿਆਈ।

Verses 13-14

तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः ।कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः ॥१३॥पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये ।अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः ॥१४॥

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਵੱਡੇ—ਗੁਰੂਜਨ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹੇ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਜ-ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਦ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੇ ਆਈਆਂ।

Verse 15

आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् ।भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ॥१५॥

ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਸਥਾਈ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਅਵਗਾਹਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਰਹੇ ਸਨ; ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਇਉਂ ਉੱਠਿਆ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 16

पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः ।वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः ॥१६॥

ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਉਹ ਨੌਕਾਂ ਦਾਸਾਂ (ਮੱਛੀਰੇ) ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸੰਭਾਲੀਆਂ; ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਨੌਕਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਈਆਂ।

Verse 17

नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम् ।काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ॥१७॥

ਕੁਝ ਨੌਕਾਂ ਨਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਵਾਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਧਨ-ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 18

ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् ।निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः ॥१८॥

ਉਹ ਨੌਕਾਂ ਪਰਲੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਦਾਸ-ਬੰਧੂਆਂ ਨੇ ਨੌਕਾਂ ਨਾਲ ਕੌਸ਼ਲ ਭਰੇ ਮੋੜ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਵਿਖਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਰਸਾਈ।

Verse 19

सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः ।तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः ॥१९॥

ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਅਤੇ ਗਜਾਰੋਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤੇ ਵਿਜੇਈ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤਰ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਝੰਡਾ-ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 20

नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे ।अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः ॥२०॥

ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ; ਕੁਝ ਤਰਣ-ਤਖ਼ਤਿਆਂ (ਬੇੜਿਆਂ) ਉੱਤੇ ਗਏ; ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਘੜੇ-ਕੁੰਭ ਫੜ ਕੇ ਤਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋਏ।

Verse 21

सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम् ।मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् ॥२१॥

ਮੱਛੀਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਵਾਈ ਉਹ ਪੁੰਨਮਈ ਧਵਜਿਨੀ, ਮੈਤ੍ਰ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਉੱਤਮ ਵਨ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 22

आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् ।द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे ॥२२॥

ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਨੇ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਵਰ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 23

स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य ।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम् ॥२३॥

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ ਦਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਮਹਾਵਨ ਵੇਖਿਆ—ਰਮਣੀਕ ਕੁਟੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।