Sarga 73

Verse 1

सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ ।भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत् ॥१॥

ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਭਰਤ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 2

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः ।विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ॥२॥

ਇੱਥੇ ਵਿਪੱਤੀ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਹੁਣ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 3

दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः ।राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम् ॥३॥

ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਨਮਕ ਮਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ-ਸਮਾਨ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦਾ ਤਪਸਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 4

कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता ।अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥४॥

ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤੂੰ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਵਾਂਗ ਆਈ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਸੜਦਾ ਅੰਗਾਰ ਹੀ ਚੰਬੜ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 5

मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि ।सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि ॥५॥

ਹੇ ਪਾਪ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਰੀ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮੌਤ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਕੁਲ-ਕਲੰਕਣੀ, ਮੋਹ ਵਿਚ ਤੂੰ ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਸੁਖ ਛੀਨ ਲਿਆ।

Verse 6

त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः ।तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥६॥

ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ—ਸੱਤਿਆ-ਸੰਧ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ—ਤੀਬਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ।

Verse 7

विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः ॥७॥

ਧਰਮ-ਵਤਸਲ ਮਹਾਰਾਜ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿਉਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ? ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਉਹ ਕਿਉਂ ਵਨ ਨੂੰ ਗਿਆ?

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते ।दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम ॥८॥

ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਤੈਨੂੰ—ਮੇਰੀ ਹੀ ਜਨਨੀ ਨੂੰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।

Verse 9

ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम् ।वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥९॥

ਤਾਂ ਵੀ ਆਰਯ ਰਾਮ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਯੋਗ ਆਚਰਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी ।त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते ॥१०॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਜੇਠੀ ਮਾਤਾ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਕੌਸਲਿਆ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।

Verse 11

तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम् ।प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि ॥११॥

ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਚੀਰ-ਵਲਕਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ—ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਪਣੀ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ?

Verse 12

अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम् ।प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम् ॥१२॥

ਜੋ ਕਦੇ ਪਾਪ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈਂ?

Verse 13

लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति ।तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो महानयम् ॥१३॥

ਤੂੰ ਲੋਭਣੀ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰਾ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਲਿਆਈ ਹੈ।

Verse 14

अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ ।केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे ॥१४॥

ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਘ ਵਰਗੇ—ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰਾਂ?

Verse 15

तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः ।उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा ॥१५॥

ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸਦਾ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਮੇਰੂ-ਵਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम् ।दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा ॥१६॥

ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਂਭਾਰ—ਜੋ ਮਹਾਨ, ਸੁਯੋਗ ਬਲਦ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਝੱਲਾਂ? ਜਿਵੇਂ ਅਣਸਿੱਖਿਆ ਨੌਜਵਾਨ ਬਲਦ ਭਾਰੀ ਜੂਏ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਢੋ ਸਕਾਂਗਾ?

Verse 17

अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा ।सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम् ॥१७॥

ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ-ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਤਾਕਤ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਪੁੱਤਰ-ਲੋਭਣੀ ਤੂੰ, ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 18

न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम् ।यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा ॥१८॥

ਜੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਪਾਪੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਡਟੀ ਹੋਈ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਹਿਚਕ ਨਾ ਹੁੰਦੀ।

Verse 19

उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि ।साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता ॥१९॥

ਹੇ ਪਾਪ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ, ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਭਟਕੀ ਹੋਈ, ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸੋਚ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜੀ?

Verse 20

अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः ॥२०॥

ਇਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਜੇਠੇ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਅਭਿਸੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਭਰਾ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

Verse 21

न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे ।गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् ॥२१॥

ਹੇ ਨਿਰਦਈ! ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੂੰ ਨਾ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ।

Verse 22

सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः ॥२२॥

ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਜ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਜੇਠੇ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜ-ਅਭਿਸੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨੀਤੀ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ।

Verse 23

तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम् ।अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम् ॥२३॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਇਕੋ ਰੱਖਿਆ ਧਰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੁਲ-ਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ—ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਗੌਰਵਮਈ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਉਲਟ ਗਈ ਹੈ।

Verse 24

तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः ।बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः ॥२४॥

ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨਰੇਂਦਰ—ਤੇਰੇ ਪੂਰਵਜ—ਹੋਏ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?

Verse 25

न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये ।त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम ॥२५॥

ਹੇ ਪਾਪ-ਨਿਸ਼ਚਈ ਇਸਤ੍ਰੀ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਚਲ ਪਈ ਹੈ।

Verse 26

एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम् ।निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम् ॥२६॥

ਹੇ ਅਨਘੇ! ਹੁਣੇ ਹੀ ਤੇਰਾ ਦੁਰਾਸ਼ਾ ਨਾਕਾਮ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਾ ਨੂੰ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ—ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।

Verse 27

निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः ।दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥२७॥

ਦੀਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਸ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 28

इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम् ।शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः ॥२८॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਨੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਭੋ ਦਿੱਤਾ; ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਮੁੜ ਗੱਜਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸਿੰਘ ਗੱਜਦਾ ਹੈ।