Mandala 3
मण्डल 3
The Family Book of Vishvamitra
ऋग्वेदाचा तिसरा मंडल हा विश्वामित्रांचा कुलग्रंथ आहे. येथे अत्यंत कर्मकेंद्रित दृष्टी दिसते: होतृ व जातवेदस् म्हणून अग्नी यज्ञाची स्थापना करतो, सोम वहन करतो आणि यजमानासाठी विजय व तेज प्राप्त करून देतो. इंद्र—अनेकदा अग्नीसह युग्मरूपाने स्तुत—त्वरित येऊन सोम पितो; वारंवार पिळण्यांमुळे त्याची शक्ती वाढते आणि तो बल, पोषण व वैरभावावर विजय प्रदान करतो. सौर व सवितृ-केंद्रित सूक्ते प्रसिद्ध गायत्री (3.62.10)मध्ये परिपूर्णत्वास पोहोचतात आणि योग्य यज्ञकर्माला ऋत/ऋजु (योग्य क्रम/सरळपणा) या संकल्पनांशी जोडतात.
Suktas in Mandala 3
Sukta 1
Sukta 3.1
अग्नीला अर्पित हा सूक्त त्यांना तेजस्वी पुरोहित व दूत म्हणून मांडतो—जे यज्ञ प्रभावी करतात, देवांना जवळ आणतात आणि शांती व ऋत (न्याय-व्यवस्था) प्रस्थापित करतात. अग्नीची अनेक विश्वरूपे येथे स्तुतिली आहेत—ते जलांत जन्मतात, वेगवान तांबूस अश्वासारखे उदित होतात आणि “गायी” (किरणे/संपत्ती) मुक्त करतात—आणि द्रष्टा त्यांच्याकडे टिकाऊ समृद्धी, सौहार्द व विजयशील संतती यांची याचना करतो.
Sukta 2
Sukta 3.2
ऋग्वेद ३.२ हे अग्नीला उद्देशून रचलेले त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त आहे. यात अग्नीची स्तुती दिव्य तेजाने उजळलेल्या पुरोहित-शक्ती म्हणून केली आहे; देव स्वतः क्रतु (संकल्प/इच्छाशक्ती) आणि दक्ष (कौशल्य) यांच्या द्वारा त्याला “जन्माला घालतात” असे वर्णन आहे. द्रष्टा वाज (विजयी समृद्धी) प्राप्त करण्यासाठी अग्नीला सर्वाधिक वरणीय साधन म्हणून शोधतो; त्याला भृगु-प्रदत्त, सिंहासारखा वैश्वानर, आणि यजमानाला धन-रत्ने उदारपणे वाटणारा दाता म्हणून चित्रित करतो.
Sukta 3
Sukta 3.3
या सूक्तात अग्नीची वैश्वानर—सार्वत्रिक अग्नी—म्हणून स्तुती केली आहे; तो मानव प्रगतीसाठी दृढ पाया (धरुण) स्थापन करतो आणि उपासना देवांकडे पोहोचवतो. येथे अग्नीला अमर पुरोहित-शक्ती म्हणून वर्णिले आहे, जो देव, मनुष्य आणि सर्व प्राण्यांमध्ये यज्ञाचा विस्तार करतो, ऋत (चिरस्थायी नियम) जपतो, आणि आपल्या कौशल्यानेच महान होऊन जन्म घेतो तसेच द्यावा-पृथिवीला उन्नत करून महिमान्वित करतो.
Sukta 4
Sukta 3.4
ऋग्वेद ३.४ हे अग्नीचे स्तोत्र आहे; यात अग्नीला होतृ—यज्ञाचा पुरोहित-स्वर—म्हणून प्रतिष्ठित केले आहे. प्रत्येक समिधा प्रज्वलनासोबत तो जागृत व्हावा आणि देवांना हविर्दानाकडे आणावे, अशी कवीची प्रार्थना आहे. उषःकालीन प्रकाशाने उजळलेल्या वातावरणात अनेक देवतांचे सुस्वर आवाहन गुंफलेले असून, त्यामुळे यज्ञ आशीर्वाद, सम्यक् विचार आणि समृद्धी यांसाठी दैवी शक्तींची एकच सुव्यवस्थित, एकात्म सभा ठरतो.
Sukta 5
Sukta 3.5
हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—उषा (प्रभात) यांना भेटणारी जागृत ज्वाला म्हणून, जी “अंधाराचे दरवाजे उघडते” आणि ऋषींना प्रकाशमय मार्गावर नेते. यात अग्नीला जाणता, उत्तमरीत्या प्रज्वलित पुरोहित व दैवी ऋत (धर्म/व्यवस्था) याचा रक्षक, तसेच प्रेरित कारागिरी/कर्मकौशल्याचा संरक्षक म्हणून गौरविले आहे. शेवटी अग्नीच्या सद्भावाखाली इळा (पोषक समृद्धी/अंतर्दृष्टी), टिकाऊ लाभ आणि बलवान संतती यांसाठी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 6
Sukta 3.6
विश्वामित्राचे हे सूक्त अग्नीचे आवाहन करते—प्रेरित होतृ म्हणून, जो मानवाची बुद्धी व वाणी देवाभिमुख करतो आणि हविर्भाग देवांपर्यंत पोहोचवतो. अग्नीने ऋत (विश्व-व्यवस्था) अनुसार आपल्या अरुण, घृत-दीप्त अश्वांना जुंपावे, देवतांना यज्ञात आणावे, आणि उपासकाला टिकाऊ धन, प्रकाश (गो) व विजयदायी संतती प्रदान करावी, अशी विनंती आहे.
Sukta 7
Sukta 3.7
अग्नीला उद्देशून हा सूक्त त्यांना त्या तेजस्वी शक्तीच्या रूपात मांडतो की जी विश्वात्मक पालकांमध्ये—दोन माता आणि दोन पिता—अंतर्गत जन्म घेते व प्रतिष्ठित होते; आणि “सात वाणी” (सप्त वाणीः) उन्नत होत त्यांच्या उज्ज्वल अधिष्ठानात प्रवेश करतात. दाट विश्वरचनात्मक प्रतिमांद्वारे (रात्रीचे वस्त्र, वृषभ‑बल, आणि विस्तार करणारे पालक) कवी अग्नीला विनवतो की त्यांनी आयुष्य वाढवावे, गायकाला सुरक्षितपणे त्यांच्या स्वतःच्या धामन्‌ (dhāman, निवास) मध्ये नेावे, आणि टिकाऊ समृद्धी, “किरणे/गायी” (गो) तसेच बलवान संतती प्रदान करावी.
Sukta 8
Sukta 3.8
हे सूक्त यज्ञासाठी सिद्ध केलेल्या पवित्र वृक्ष/स्तंभ ‘वनस्पती’ची वंदना करते—त्याला जिवंत, दैवी आधार मानून, जो हविर्भाग देवांकडे पोहोचवतो आणि यज्ञकर्म स्थिर करतो. लाकडी स्तंभाचा अभिषेक, उभारणी व घडण ‘दैवी मधु’ने शुभ होवो अशी प्रार्थना करून, यजमानांसाठी समृद्धी, संतती आणि मंगलमय वाढ यांची याचना केली आहे.
Sukta 9
Sukta 3.9
हे सूक्त अपाम् नपात्—पाण्यात लपलेल्या अग्नीच्या रूपाची—स्तुती करते; तो मर्त्यांचा दिव्य मित्र व रक्षक म्हणून निवडला आहे. यात मातरिश्वन् यांनी पवित्र अग्नीची पुनर्प्राप्ती करून त्याची स्थापना केल्याची पौराणिक कथा स्मरणात आणली आहे; आणि शेवटी अनेक देवशक्ती अग्नीला होतृ म्हणून सेवा करून त्याला सिंहासनावर प्रतिष्ठित करतात, असे भव्य दर्शन उलगडते.
Sukta 10
Sukta 3.10
हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—जनांमध्ये सार्वभौम राजा आणि यज्ञ पूर्ण करणारा अपरिहार्य होतृ म्हणून. यात असे अधोरेखित केले आहे की ऋषी आणि सामान्य मर्त्य दोघेही विधीत त्याला प्रज्वलित करतात; तसेच तो विप्रांच्या प्रेरित “प्रकाशांना” (ज्योतींषि) धारण करून, आहुती देवांकडे पोहोचवतो आणि मानवांची शक्ती व क्षमता वाढवतो।
Sukta 11
Sukta 3.11
हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—यज्ञाच्या अग्रभागी स्थापिलेला सर्वोच्च पुरोहित (होतृ) म्हणून, जो यज्ञ त्याच्या योग्य मानवी क्रमाने (आनुषक) जाणून तो चुकांशिवाय पुढे नेतो. अग्नीला कुलांचा अजेय नेता, वेगवान व सदैव नव्याने प्रज्वलित होणारा म्हणून आवाहन केले आहे; तो देवांना हविर्भागाकडे आणतो आणि उपासकांना इष्ट धन व बळ प्राप्त करून देण्यास सहाय्य करतो.
Sukta 12
Sukta 3.12
ऋग्वेद 3.12 मध्ये युग्म देवता इंद्र आणि अग्नी (इंद्राग्नी) यांचे आवाहन आहे की ते ताज्या पिळलेल्या सोमाजवळ येवोत, गायक-ऋत्विजांची स्तुती स्वीकारोत, आणि उपासकाला बळ, पोषण व विजय प्रदान करोत. या सूक्तात इंद्राची वीरशक्ती आणि अग्नीची याज्ञिक अग्निशक्ती यांचे संमीलन केले असून, उपासकासाठी दैवी ऊर्जा ‘दृश्य’ व प्रभावी करणारी समन्वित शक्ती म्हणून त्यांचे चित्रण केले आहे.
Sukta 13
Sukta 3.13
विश्वामित्राचे हे संक्षिप्त अग्निसूक्त दिव्य अग्नीला देवांसह येथे येण्याचे आवाहन करते आणि बर्हिस् (पवित्र आच्छादन)ावर आसनस्थ होऊन यज्ञकर्म योग्य विधीने व सम्यक् क्रमाने प्रस्थापित करण्याची विनंती करते. यात अग्नीकडे शांती देणारे आश्रय, द्यौः–पृथ्वी–अप्सु (जल) यांत सर्वत्र पसरलेले तेजस्वी धन, आणि कधीही न ढळणारे, प्रकाशमान वीर्य (सुवीर्य) मागितले आहे—जे क्षीण न होता सतत वाढत राहते.
Sukta 14
Sukta 3.14
या सूक्तात अग्नीला आनंदमय होतृ म्हणून प्रतिष्ठित केले आहे; तो विदथांमध्ये (यज्ञीय सभांमध्ये) दृढ उभा राहून आपली दीप्ती व रक्षणशक्ती संपूर्ण पृथ्वीवर पसरवितो. त्याचे वर्णन सहस् (बल) याचा पुत्र, विद्युत्-रथारूढ आणि ज्वाला-केशी असे केले आहे; मित्र, वरुण आणि मरुतही त्याची स्तुती करतात. शेवटी कवी संपूर्ण यज्ञकर्म अग्नीला अर्पण करतो आणि आहुती तिच्या पूर्णतेसह व मधुरतेसह तो जाणो व तिचा “रसास्वाद” घेओ, अशी प्रार्थना करतो.
Sukta 15
Sukta 3.15
या सूक्तात अग्नीचे आवाहन केले आहे—विस्तीर्ण, प्रज्वलित शक्ती म्हणून—जो द्वेष्टे, राक्षस आणि विविध उपद्रव दूर लोटून उपासकाला शांती व संरक्षणाच्या ‘विशाल’ आश्रयात स्थिर करतो. अग्नीला अजेय नेता आणि यज्ञाचा रक्षक म्हणून स्तुती आहे; तो विधीला यशस्वी परिणतीकडे नेतो आणि ‘सौभाग्याच्या अग्र-द्वारां’ना उघडतो. शेवटच्या प्रार्थनेत गौ (प्रकाश/धन/ज्ञान) या प्रतीकाने दर्शविलेले टिकाऊ लाभ, तसेच संतती आणि अग्नीची स्थिर प्रसन्नता मागितली आहे.
Sukta 16
Sukta 3.16
अग्नीला अर्पित हे सहा ऋचांचे सूक्त त्यांना शौर्य-पराक्रम (सुवीर्य), सौभाग्य (सौभग) आणि संपत्ती (राय) यांचा अधिपती, तसेच अडथळा आणणाऱ्या शक्तींवर विजय मिळवून देणारा (वृत्रहन्) प्रभावी बल म्हणून मांडते. लोकांमध्ये आणि देवांमध्ये ‘कार्य’ करून सिद्धी साधणारा कर्ता म्हणून अग्नीची स्तुती केली आहे; आणि त्या दृष्टीचे रूपांतर यज्ञाद्वारे देवांकडे प्रयत्न करण्याच्या थेट आवाहनात केले आहे. शेवटी वाज (जीवनबल व जिंकण्याची शक्ती), विपुल वाढ, आनंददायी ऊर्जा (मयोभू), व्यापक तेज (तुवि-द्युम्न) आणि टिकाऊ यश (यशस्) यांसाठी संक्षिप्त प्रार्थनेने सूक्त समाप्त होते.
Sukta 17
Sukta 3.17
विश्वामित्राचे हे लघु अग्नी-सूक्त अग्निदेवाची स्तुती करते—त्यांना ऋत (यज्ञीय-विश्व-व्यवस्था) अनुसार सर्वप्रथम प्रज्वलित होणारे, शुद्धीकरण करणारे, आणि ज्याची ज्वाला यज्ञाचे नेतृत्व करून देवांना आणते असे म्हटले आहे. यात रात्र-दिवसांच्या चक्रात अग्नीचा अभिषेक, उषांशी (प्रभातींशी) त्यांचे नाते अधोरेखित केले आहे, आणि ज्ञानी व नियमपालक अशा अग्नीला प्रार्थना केली आहे की त्यांनी दैवी सहाय्य, कल्याण, आणि अध्वर (यज्ञविधी) निर्विघ्न व सुकर रीतीने पार पडण्यासाठी अनुकूल मार्ग सुनिश्चित करावा.
Sukta 18
Sukta 3.18
या संक्षिप्त अग्निसूक्तात अग्निदेवांनी उपकारी मित्र व पितृतुल्य रक्षक म्हणून जवळ यावे, आणि मानवी वस्तींत उद्भवणाऱ्या अनेक शत्रुत्वपूर्ण शक्तींना दूर पिटाळावे, अशी प्रार्थना आहे. ऋषी बल, विजय आणि सुयशाने मिळणारे ‘रत्न’—सुर्जित संपत्ती—यासाठी समिधा व घृत अर्पून अग्नी प्रज्वलित करतो, ज्यामुळे उपासकाचे निवासस्थान अग्नीच्या रूपांनी तेजस्वी व समृद्ध होते.
Sukta 19
Sukta 3.19
हे संक्षिप्त सूक्त अग्नीला होतृ (आह्वान करणारा पुरोहित) म्हणून निवडते आणि यज्ञात दैवी शक्ती प्रतिष्ठित करणारा प्रेरित, सर्वज्ञ ऋषी म्हणून त्याची स्तुती करते. उपासकाचे मन अधिक तीव्र करावे, आत्मसंयम शिकवावा, तसेच धन, बळ आणि सत्य ऐकून स्वीकारण्याची क्षमता (श्रवस्) द्यावी अशी अग्नीला प्रार्थना आहे. शेवटी देवांनी आदिकाळी अग्नीची नेमणूक केली होती याची आठवण करून, देहधारी मानवामध्ये ‘इथेच’ रक्षक म्हणून तो जागृत व्हावा अशी विनंती केली आहे.
Sukta 20
Sukta 3.20
हा लघु सूक्त प्रातःकाळचा सामूहिक आवाहन आहे; यात अग्नीबरोबर उषस्, अश्विनौ आणि दधिक्रावन् यांना हाक दिली आहे. ‘शुभ प्रकाश’ असलेल्या देवांनी ऐकावे आणि यज्ञाबरोबरच पुढे सरकावे अशी प्रार्थना केली आहे. पुढे हे बृहस्पति, सविता, मित्र-वरुण, भग, वसु, रुद्र आणि आदित्य इत्यादी प्रमुख दैवी शक्तींनाही समावेशक रीतीने बोलावते, आणि यज्ञाला तेजस्वी ऋत व योग्य गती यांच्या मार्गदर्शनाखालील एक समन्वित यात्रा म्हणून मांडते.
Sukta 21
Sukta 3.21
हे संक्षिप्त सूक्त अग्नीला जातवेदस् आणि होतृ म्हणून आवाहन करते की तो यजमानाचा यज्ञकर्म “अमरांमध्ये” स्थापित करो, ते स्वीकार्य करून योग्य क्रमाने वहन करो. यात घृत-समृद्ध आहुती (stokāḥ ghṛtaścutaḥ) यांवर भर आहे आणि अग्नीची भूमिका सर्वप्रथम मानली आहे—तो प्रथम आसनस्थ होतो, श्रेष्ठ ऋषी म्हणून प्रज्वलित होतो, आणि यज्ञाचा रक्षक व व्यवस्थापक/क्रमरचयिता म्हणून यज्ञाची योग्य मांडणी करतो.
Sukta 22
Sukta 3.22
हा संक्षिप्त अग्निसूक्त यज्ञाग्नीला त्या दिव्य पात्ररूपाने मांडतो, ज्यात इंद्र पिळलेला सोम ठेवून त्याचा आस्वाद घेतो—म्हणून अग्नि अर्पण व विजय यांचा सामायिक केंद्रबिंदू ठरतो. यात अग्निचा व्याप पृथ्वीपासून ‘स्वर्गाच्या पूरधारे’पर्यंत विस्तारतो; देवांना त्यांच्या सामर्थ्य-आसनांवर आवाहन केले जाते; आणि प्रकाशाच्या गतीसाठी सहाय्यक आपः (जलदेवता/जलसमूह) यांचे स्मरण केले जाते. सूक्ताचा शेवट इळा-प्रेरित अंतर्दृष्टी, ‘गायी/किरणे’ (गो/रश्मी) यांचा टिकाऊ लाभ, तसेच अग्नीच्या सौम्य कृपेने वंशसमृद्धी व ऐश्वर्य यांसाठी प्रार्थनेने होतो.
Sukta 23
Sukta 3.23
हे लघु अग्निसूक्त नवप्रज्वलित जातवेदसाची स्तुती करते—जो यज्ञाचा सुदृढपणे प्रतिष्ठित पुरोहित असून यज्ञासनात “अमृतत्व” आणतो. यात मंथन व प्रज्वलनातून अग्नीचा जन्म, मातृसमूहात (समिधा/जल) त्याचा आनंद यांचे वर्णन आहे; आणि उपासकासाठी इळा-प्रेरित समृद्धी, गो-धन/तेज तसेच बलवान संतती सिद्ध व्हावी अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 24
Sukta 3.24
हे संक्षिप्त अग्नि-सूक्त यज्ञाग्नीला विनवते की तो बाह्य संघर्षात आणि अंतःकरणातील अडथळ्यांत—दोन्ही ठिकाणी—शत्रुबळावर मात करो आणि यजमानासाठी “वर्चस्” (तेज, विजयद्युती) प्रस्थापित करो. सज्ज केलेल्या बर्हिस् (यज्ञासन)ावर अग्नीला आमंत्रित केले आहे; प्रकाशमय शक्तीने त्याला जागृत केले जाते; आणि वीर्यसमृद्ध “रयि” (समृद्धी/प्राचुर्य) प्रदान करून उपासकांचा संकल्प परिष्कृत करावा अशी विनंती केली आहे।
Sukta 25
Sukta 3.25
हे संक्षिप्त अग्निसूक्त अग्निदेवाला स्वर्गाचा पुत्र आणि पृथ्वीतील देहधारी उपस्थिती म्हणून मांडते—यज्ञात देवतांना योग्य रीतीने क्रमबद्ध करणारा सर्वज्ञ पुरोहित. येथे अग्नीची स्तुती सर्वव्यापी, अमर तेज म्हणून केली आहे; श्रद्धापूर्ण नमस्काराने तो वाढतो आणि, ‘जलांच्या मध्ये’ प्रज्वलित झाल्यावर, मानवी जीवनाच्या सामायिक आसनांना विस्तार देऊन त्यांचे रक्षण करतो.
Sukta 26
Sukta 3.26
विश्वामित्राच्या कुशिक परंपरेतील हा सूक्त अग्नी वैश्वानराचे आवाहन करतो—त्या सार्वत्रिक अग्नीचे, जो ‘दीप्तिमान लोक’ (स्वर्) शोधून काढतो आणि ऋताच्या सत्य मार्गावर हवि निष्ठेने वहात नेतो. स्तुती उलगडत जाताना मरुतांमुळे—उग्र, वर्षा-दीप्त सहकारी—अग्नीची शक्ती अधिकच वाढते; आणि अखेरीस अग्नी एक अक्षय, बहुधारा वाहणारा झरा म्हणून प्रकट होतो: वाणी (वाच्) या उच्चारांचा ‘पिता’ असलेला ज्ञानी, ज्याला स्वतः द्यावा-पृथिवी धारण व पोषण करतात.
Sukta 27
Sukta 3.27
अग्नीला उद्देशून हा सूक्त त्यांना यज्ञाची अग्रगामी शक्ती म्हणून मांडतो—जे घृताहुती वर नेऊन देवांपर्यंत पोहोचवतात आणि देवमार्ग सुलभ करतात. यात “वाज” (समृद्धी, विजयी बल) ही अशी शक्ती म्हणून वारंवार उभी राहते की जी अग्नी अध्वर—यज्ञ-यात्रा—भर प्रवर्तित करतात व मार्गदर्शित करतात. सूक्ताचा परिपाक अग्नीला वृषभ-बल म्हणून प्रज्वलित करण्यात होतो; त्यांनी बृहद् (विशाल) मध्ये सर्वत्र प्रखरतेने ज्वलावे, कृपा द्यावी आणि यज्ञाची सिद्धी व फलप्राप्ती घडवावी अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 28
Sukta 3.28
हे लघु अग्निसूक्त जातवेदसाला आमंत्रित करते की सोमपिळणीच्या वेळी—विशेषतः प्रातः व माध्यंदिन सवनांत—पुरोळाश (यज्ञीय केक) आणि आहुती स्वीकारावी. यात यज्ञातील अग्नीचा न्याय्य हिस्सा अधोरेखित केला आहे आणि विधीची शुद्धता व अखंडता जपण्यासाठी ‘धीर’ (स्थिर, विवेकी) जनांची भूमिका सांगितली आहे, ज्यामुळे प्रेरित विचार (धी) आणि कल्याण दृढ होते.
Sukta 29
Sukta 3.29
हे सूक्त मंथन (अग्नि-मंथन) करून अग्नी प्रज्वलित करण्याची सजीव यज्ञ-लितुर्गी आहे; अग्नीचा जन्म हा जाणूनबुजून केलेला, पवित्र जनन मानला असून तो प्राचीन यज्ञविधीचे नूतनीकरण करतो. धूर व ज्वाला ही चिन्हे घेऊन अग्नी उभा राहतो तेव्हा तो निवडलेला होतृ बनून यज्ञ पुढे नेतो, अडथळा आणणाऱ्या शक्तींवर विजय व बळ देतो, आणि उपासकांना स्थिर, ‘निश्चित’ आसनापर्यंत पोहोचवतो—जिथे त्याच्यामार्फत सोम-आनंदाच्या सान्निध्यात जाता येते.
Sukta 30
Sukta 3.30
ऋग्वेद ३.३० हे एक जोशपूर्ण इंद्र-स्तोत्र आहे. यात विश्वामित्रांच्या कुलातील जन सोमप्रिय वीर इंद्राला मानवी संघर्षात एकमेव स्पष्ट विवेचक व निर्णायक रक्षक म्हणून आवाहन करतात. बंधने तोडून अडथळे दूर करणारी, ऋतुसम (नियमवत्) इंद्राची शक्ती येथे स्तुत्य आहे; तसेच तो गायकांचे स्तवन ऐको, हविर्भाग स्वीकारो, आणि विजय, धन व कल्याण प्रदान करो, अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 31
Sukta 3.31
विश्वामित्रांच्या परंपरेतील हा सूक्त अग्नीची स्तुती दाट “कुटुंब” व पिढ्यान्‌पिढ्यांच्या प्रतिमांतून—पिता, कन्या, नातेसंबंध—करतो; आणि अशा गूढ संबंधांमुळेच ऋत (विश्वव्यवस्था) प्रज्वलित होऊन टिकून राहते, असा संकेत देतो. तो अंतर्मुख, नियम-ज्ञ अग्नीपासून—जो शक्तींना जोडतो व समरस करतो—सृष्टीविषयक व्यापक दृष्टीकडे जातो, जिथे पित्याकरिता आसन/आधार स्थापन होतो आणि प्रकाशमय जगाचा विस्तार होतो. शेवटी सूर युद्धात्मक व व्यवहार्य होतो: अडथळे फोडणारी आणि धन व विजय सुनिश्चित करणारी शक्ती म्हणून इंद्राचे आवाहन केले जाते; यज्ञीय व्यवस्था अखेरीस संरक्षण व समृद्धीमध्ये परिपूर्ण होते, हे दाखवले जाते.
Sukta 32
Sukta 3.32
हे सूक्त सोमपती इंद्राला मध्यान्हाच्या सोमपेषणासाठी आमंत्रित करते; त्याने सोमपान करून हर्षित व्हावे आणि आपली विजयशक्ती उपासकांकडे वळवावी अशी विनंती करते. जन्मापासूनच प्रकट झालेली असे म्हणण्यात येणारी त्याची सहज, अमर्याद सामर्थ्याची स्तुती केली आहे; तसेच रणांगणात हाक ऐकून, अडथळे/वृत्रे (vṛtrāṇi) चिरडून, सत्य संपत्ती व विजय सुनिश्चित करावा अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 33
Sukta 3.33
हे सूक्त युग्म नदी-देवी विपाट आणि शुतुद्री यांची स्तुती करते—पर्वतांतून उद्भवलेल्या, जीवनदायी, वेगवान व मातृस्वरूप जलधारा—आणि सुरक्षित पार व संरक्षण यांची याचना करते. यात इंद्राच्या आदर्श पराक्रमाचेही स्मरण आहे: अडथळा घालणाऱ्या सर्प/आवरणांना प्रहार करून त्याने जलांना मुक्त केले; त्यामुळे नद्यांचा मुक्त प्रवाह हा बंधनावरच्या दैवी विजयाशी जोडला जातो. सूक्ताचा शेवट एक व्यावहारिक, करुण प्रार्थनेने होतो—अडथळे वाहून जावोत आणि “दोन निर्दोष” जन सुरक्षितता व कल्याणापर्यंत पोहोचोत.
Sukta 34
Sukta 3.34
हा सूक्त इंद्राची स्तुती करतो—दुर्गभेत्ता इंद्र, जो पवित्र वाणी (ब्रह्मन्) यांच्या सामर्थ्याने दास/दस्यु-विरोधाचा पराभव करतो, शत्रूंना विखुरतो आणि ऋषींकरिता सत्य धन जिंकून देतो. त्याच्या कर्मांची महत्ता व धर्म्यता येथे गौरविली आहे—तो वाकड्याला सरळ करतो आणि अप्रतिहत बळाने विजय मिळवतो—आणि शेवटी हे युद्ध-प्रार्थना बनून इंद्राला विनवते की स्पर्धेत व समृद्धीत उपासकांची हाक ऐकून सहाय्य करावे.
Sukta 35
Sukta 3.35
हे सूक्त इंद्रासाठी तातडीचे सोम-आमंत्रण आहे: त्यांच्या कपिश (पिवळट-तांबूस) अश्वांना रथास जुंपण्यासाठी हाक दिली आहे, आणि त्यांनी त्वरेने येऊन बर्हिसावर ठेवलेला पिळलेला सोम पिण्याची विनंती केली आहे. कवी इंद्राची स्तुती करतो की ते सर्वांत पुरुषार्थी लूट-धनाचे विजेते आहेत, जे वृत्रासारखे अडथळे चिरडून टाकतात; आणि त्यांच्याकडे विजय, स्पर्धा/युद्धात संरक्षण, तसेच धनसंचय यांची याचना करतो.
Sukta 36
Sukta 3.36
हा सूक्त इंद्राचे आवाहन करतो—त्या वीराचे, ज्याची शक्ती प्रत्येक सोम-निष्पीडनाबरोबर अधिकाधिक वाढते आणि जो आपल्या महान पराक्रमांमुळे “सुप्रसिद्ध/सुविख्यात” ठरतो. इंद्राची विस्तारत जाणारी सामर्थ्य-शक्ती सोमाच्या परिपूर्ण करणाऱ्या (भरून टाकणाऱ्या) शक्तीशी जोडली आहे; नद्या समुद्राकडे वेगाने धावतात, हे अजेय गतीचे व अनिवार प्रवाहाचे विश्वात्मक रूपक म्हणून मांडले आहे. सूक्ताचा शेवट थेट युद्ध-प्रार्थनेने होतो: दानशूर इंद्र ऐको, अडथळे/वृत्राणी (vṛtrāṇi) नष्ट करो आणि उपासकांसाठी धन-रत्ने जिंकून दे.
Sukta 37
Sukta 3.37
ऋग्वेद 3.37 हे इंद्राला वृत्रहन् व रणविजेता म्हणून केलेले संक्षिप्त पण प्रभावी आवाहन आहे. उपासकांकडे वळून त्यांच्या विजयांना बळ द्यावे अशी प्रार्थना यात आहे. स्तोत्रात इंद्राला जवळून व दूरून वारंवार हाक दिली आहे—त्वरित यावे, हविर्भाग स्वीकारावा, आणि प्रकाश, जल व प्रगती रोखून धरणाऱ्या अडथळा आणणाऱ्या शक्तींचा भंग करावा अशी विनंती केली आहे.
Sukta 38
Sukta 3.38
विश्वामित्रांचे हे सूक्त कवीची प्रेरित विचारधारा सुयोजित धावत्या अश्वासारखी गतिमान करते—अंतर्दृष्टी व ऋषिसंगतीचा शोध घेत—आणि इंद्राला आवाहन करते की तो अडथळे फोडून पूर्णता/समृद्धी जिंकून देओ. इंद्राची स्तुती केवळ बाह्य संघर्षातील वीरशक्ती म्हणून नाही, तर लपलेले ‘प्राण’ आणि सत्ये जागी करून प्रवृत्त करणारी तेजस्वी ‘मनः-शक्ती’ म्हणूनही केली आहे. पुढे एक दर्शनमय वळण सूक्ष्म विश्व-ऋत उलगडते—ऋताच्या अंतर्गत गंधर्व—आणि अनुषंगाने सवितृचे आगमन होते; तो योग्य दर्शन जागवणारा व प्रेरित करणारा आहे.
Sukta 39
Sukta 3.39
इंद्राला अर्पित हा त्रिष्टुभ सूक्त हृदयातून उगवणाऱ्या प्रेरित “विचार-स्तोत्रा” (मति/स्तोम)चे वर्णन करतो; तो प्रभूला विनवतो की यजमानाच्या अंतःकरणात असलेली स्वतःची शक्ती इंद्राने ओळखून जागृत करावी. नवग्व व दशग्व यांच्यासह इंद्राच्या सत्यकर्माचे स्मरण येथे आहे—लपलेला सूर्य शोधून अंधारातून प्रकाश परत मिळवणे—आणि पुढे वर्तमान संघर्षात साहाय्य, अडथळे घालणाऱ्यांवर विजय, तसेच संपत्ती व कल्याण प्राप्त व्हावे अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 40
Sukta 3.40
हे सूक्त सामर्थ्याचा वृषभ असलेल्या इंद्राला ताजे पिळलेल्या सोमाकडे बोलावते आणि त्याने तो पिऊन रक्षण करावे व यजमानाला बळ देणारा मधुर सार (मधु/अन्धस्) वाढवावा अशी प्रार्थना करते. यात वारंवार इंद्राला दूरूनही आणि जवळूनही येण्याचे, “मध्य अंतरिक्षा”त प्रवेश करण्याचे आणि त्याला विजय, प्रकाश व पोषणकारी शक्तीचा प्रवाह वाहणारा मार्ग बनवण्याचे आवाहन केले आहे.
Sukta 41
Sukta 3.41
ऋग्वेद ३.४१ हे एक आह्वान-स्तोत्र (आह्वान) आहे; यात इंद्राला विनंती केली आहे की तो यजमानांकडे आपला आनंद/अनुराग वळवो आणि आपल्या दोन बे (bay) अश्वांसह त्वरेने येऊन सोमपान करो. यात त्याची “बलाचा स्वामी” म्हणून स्तुती केली आहे—जो स्वभावतः हवि-आहुतीकडे आणि नीट सजवलेल्या आसन (बर्हिस्) कडे आकृष्ट होतो; तसेच उपासकाचे विचार इंद्राभोवती असेच गोळा होतात, जसे वासराभोवती माता जमतात. या सूक्ताचा उद्देश इंद्राची उपस्थिती, सोमामुळे त्याचा उत्साह, आणि त्यातून बल, संरक्षण व विजय यांचे दान प्राप्त करणे हा आहे.
Sukta 42
Sukta 3.42
हे सूक्त इंद्रासाठीचे आमंत्रणपर सोमगीत आहे. कवी त्यांना त्यांच्या दोन तपकिरी घोड्यांसह त्वरेने येऊन ताजे पिळलेले सोम पिण्यास बोलावतो. इंद्राने सोम आपल्या उदरात धारण करून बलवान व्हावे, असे वारंवार उद्‌बोधिले आहे; जेणेकरून त्यांना आवाहन करणाऱ्या कुशिक/विश्वामित्र वंशाला ते संरक्षण, सामर्थ्य आणि विजय प्रदान करतील.
Sukta 43
Sukta 3.43
हा सूक्त इंद्राला अत्यंत उत्कट आमंत्रण देतो की तो आपल्या रथावरून वेगाने सोम-पीडनाच्या यज्ञात यावा, पसरलेल्या बर्हिसावर आसन घ्यावे आणि प्रिय सहकारी म्हणून यजमानांशी एकरूप व्हावे. यात इंद्राची स्तुती युद्ध-विजयी, वृत्र-वध करणारा, सामर्थ्य व संपत्तीचा अधिपती अशी केली आहे; आणि सोमाच्या द्वारे तो रक्षक, राजसदृश नेता व ऋषित्व/द्रष्टेपणाचा प्रेरक व्हावा अशी प्रार्थना आहे. या स्तोत्राचा हेतू द्विविध आहे: विधीगत—इंद्राला पानासाठी आकृष्ट करून यज्ञाला सामर्थ्य देणे; आणि अस्तित्वगत—विजय, समृद्धी व प्रेरित दृष्टी सुनिश्चित करणे।
Sukta 44
Sukta 3.44
हा संक्षिप्त गायत्री-छंदातील सूक्त सोम-पीडनाच्या वेळी इंद्राला आमंत्रित करतो—त्याने आपल्या हरित (ताम्रवर्ण) अश्वांसह येऊन यज्ञात तेजस्वी रथावर आसन घ्यावे अशी विनंती आहे. पुढे इंद्राची स्तुती स्वर्ग व पृथ्वीचा धारक म्हणून केली आहे, जो विपुल पोषणाची स्थापना करतो; शेवटी इंद्राला हरित वृषभ म्हणून दर्शविले आहे—जो विजयकारी कृतीसाठी वज्र धारण करून स्वतःला सज्ज करतो.
Sukta 45
Sukta 3.45
हे लघु सूक्त इंद्राला आवाहन करते की तो आपल्या हरी (तांबूस वर्णाचे अश्व/ऊर्जा) घेऊन त्वरेने यावा, कोणत्याही बंधनांनी अडवला जाऊ नये, हविर्भागाचा आस्वाद घ्यावा आणि यजमानाला सामर्थ्य द्यावे. यात इंद्राच्या गहन, समुद्रासारख्या क्रतु (दृढ संकल्प) याची स्तुती आहे; तो जपून राखलेल्या प्रवाहांप्रमाणे आणि चराईकडे जाणाऱ्या गायींप्रमाणे वाढीचे पोषण करतो. शेवटी इंद्राला स्वप्रेरित व स्वाधीन अधिपती मानून अशी प्रार्थना केली आहे की त्याचे वाढते पराक्रम उपासकाला सर्वोच्च, टिकाऊ कीर्ती आणि कल्याणकारी श्रवण प्रदान करो.
Sukta 46
Sukta 3.46
हे लघु इंद्रसूक्त वज्रधारी प्रभूची महती गाते—स्वयं-सार्वभौम, सदैव तरुण तरीही अजर असा वृषभ—ज्याची वीरकर्मे विशाल व सर्वत्र प्रसिद्ध आहेत. यात इंद्र सर्व मापांपलीकडे, द्युलोक, पृथ्वी व अंतरिक्ष यांनाही ओलांडून उफाळून येतो असे वर्णन आहे; आणि यज्ञाचा परिपाक संस्कारित व अर्पित सोमाने होतो, जेणेकरून तो पिऊन रक्षण व विजयासाठी सामर्थ्य प्रदान करो.
Sukta 47
Sukta 3.47
हे संक्षिप्त इंद्र–मरुत सूक्त मरुतांसह युद्ध-वृषभ इंद्राला आमंत्रित करते की त्याने पिळलेला सोम पिऊन विजय व संरक्षणासाठी उत्साहित व्हावे. यात इंद्राचे सामर्थ्य ऋत (योग्य व्यवस्था व योग्य वेळ) यांच्याशी जोडले आहे; वृत्रवधाच्या वेळी मरुतांनी त्याचा पाठपुरावा केला आणि त्याच्यात शक्ती “स्थापित” केली, असे स्मरण करून दिले आहे. उद्देश व्यावहारिक व यज्ञीय आहे—योग्य वेळी सोम-अर्पण करून उपासकांसाठी नवी मदत, बळ आणि जय सुनिश्चित करणे.
Sukta 48
Sukta 3.48
हे लघु इन्द्रसूक्त देवाच्या जन्मजात, जन्मापासूनच प्रकट असलेल्या सामर्थ्याची स्तुती करते: तरुण वृषभाप्रमाणे तो तत्क्षणी पुढे सरसावून ताजे पिळलेले सोम स्वीकारतो व धारण करतो. यात मातेकडून पोषण शोधणे, सोमातील तीक्ष्ण शक्ती ओळखणे, आणि मग सर्वांना मागे टाकून महान कर्मे करणे यांचे स्मरण आहे. सूक्ताचा शेवट युद्ध-प्रार्थनेने होतो—संघर्षात इन्द्राला सर्वोत्तम सहाय्यक म्हणून हाक देत, तो वृत्रांना (अवरोधकांना) ठार मारून गायकांसाठी धन व कल्याण जिंकून देतो अशी विनंती केली आहे.
Sukta 49
Sukta 3.49
हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ सूक्त इंद्राला असा देव म्हणून घोषित करते की ज्याची सोमपान करणाऱ्या सर्व जनसमुदायांना इच्छा असते व ज्याला ते आवाहन करतात—अडथळे (वृत्र) फोडणे आणि विजय निश्चित करणे या कार्यासाठी तो जन्मला आहे. त्याचे वर्णन युद्ध पार करून नेणारा, दोन्ही लोकांचा विस्तार करणारा आणि फलदायी समृद्धी ओतणारा असे केले आहे; आणि शेवटी सध्याच्या संघर्षात त्याने ऐकून मदत करावी व धनवैभवाच्या जिंक्यासाठी कृपा करावी अशी थेट प्रार्थना केली आहे.
Sukta 50
Sukta 3.50
हे संक्षिप्त सूक्त मरुत्वान् इंद्राचे आवाहन करते—तो आवेगी, सर्वव्यापी वृषभ जो मरुतांसह येतो—की त्याने सोमपान करावे आणि यजमानाला सामर्थ्य द्यावे. इंद्राने हविर्भागांनी परिपूर्ण व्हावे, परिपूर्णतेच्या “गायी” (किरणे/संपत्ती) प्रदान कराव्यात, आणि वृत्रासारख्या अडथळ्यांचा वध करावा, ज्यामुळे संघर्षात विजय व कल्याण सुनिश्चित होईल.
Sukta 51
Sukta 3.51
हे सूक्त इंद्राला उद्देशून एक जोमदार आमंत्रण आहे—तो “जनांनी आधारलेला” आणि “अतिशय आह्वानिला जाणारा”—की तो यज्ञात यावा, सुबक रचलेली स्तुती स्वीकारावी आणि पिळलेला सोम प्राशन करावा. इंद्राच्या पूर्वीच्या सोमपानांचा व विजयांचा उल्लेख वर्तमान सहाय्याची हमी म्हणून केला आहे; आणि शेवटी संक्षिप्त प्रार्थना आहे की हविर्भाग व मंत्र इंद्राच्या संपूर्ण अस्तित्वाला—उदर, शिर आणि भुजा—बल देऊन, दान व अभिलषित सिद्धी प्रदान करण्यास समर्थ करो.
Sukta 52
Sukta 3.52
इंद्राला अर्पित हे सूक्त सोमयज्ञाला त्याच्या विविध पेषण-प्रसंगांमध्ये मांडते आणि विशेषतः उषःकाळी तसेच पुन्हा मध्यान्ही त्यांना आमंत्रित करते की त्यांनी तयार केलेले अन्न-नैवेद्य आणि कवीची स्तुती स्वीकारावी. यात अशी प्रार्थना आहे की अर्पणे (धान्य, पुरोडाश/पक्वान्न आणि स्तोत्र) ‘प्रभावी/सुंदर’ ठरावीत आणि सोमपान व विजयासाठी इंद्राचे वीर्य-बल दिवसेंदिवस वाढत जावे.
Sukta 53
Sukta 3.53
हे सूक्त इंद्राला पर्वतासह आवाहन करते—ते त्यांच्या महान रथावर येऊन सोमपान करोत आणि यजमानांना बल, विजय व विपुल ‘पोषक प्रवाह’ (इषः) देऊन समर्थ करोत. यात इंद्राच्या वज्र-पराक्रमाची स्तुती कवीने घडवलेल्या ब्रह्मन् (पवित्र सूत्र/मंत्ररचना) यांसोबत गुंफली आहे, ज्यायोगे भरत जनांसाठी समृद्धी, वीर्य आणि स्पर्धा व युद्धातील यश प्राप्त व्हावे.
Sukta 54
Sukta 3.54
विश्वामित्रांचे हे सूक्त मुख्यतः अग्नीचे आवाहन करते—जो सदैव जागृत राहून प्रार्थना ऐकणारा आणि उपासकांसाठी बल, प्रेरणा व विजय संचित करणारी दैवी शक्ती आहे. स्तुती पुढे सरकत असता सहदेवता—विशेषतः द्यावा-पृथिवी, आणि नंतर त्वष्टृसोबत ऋभू (तसेच पूषन्)—यज्ञ-व्यवस्थेची पुष्टी करण्यासाठी प्रकट होतात: योग्य घडण/निर्मिती, योग्य आहुती आणि योग्य संरक्षण. शेवटी सूक्तात थेट विनंती आहे की अग्नीने हविर्भाग मधुर करावेत, समिधेच्या बळाने प्रज्वलित व्हावे, रणांगणात शत्रूंवर विजय मिळवावा, आणि यजमानाला दिवसेंदिवस प्रकाशमान करीत राहावे.
Sukta 55
Sukta 3.55
ऋग्वेद ३.५५ मध्ये असा विचार आहे की अनेक देव एकाच विशाल, एकमेव सार्वभौम अधिसत्ता/अधिकार (एकम् असुरत्वम्) यांद्वारे धारण केलेले आहेत; उषा (प्रभात) जेव्हा लपलेला क्रम उघड करते तेव्हा ती सत्ता प्रकट होते. ‘प्रकाशाच्या पावलात’ वाणी, जोडीनं असलेल्या दूध देणाऱ्या गायी, जलं व वनस्पती, पृथ्वीची समृद्धी—अशा प्रतीकात्मक प्रतिमांच्या साखळीमधून हे सूक्त ऋताच्या अंतर्गत सुसंगतीची स्तुती करते, जी देवांना सामर्थ्य देते आणि यज्ञ व जीवन यांना आधार देते.
Sukta 56
Sukta 3.56
हा सूक्त अढळ ऋताची स्तुती करतो—देव ज्यांच्या दृढ, आद्य विधींनी (व्रता) विश्वव्यवस्था टिकवून धरतात—इतके स्थिर की लोक आणि पर्वतही वाकविले जात नाहीत. पुनःपुन्हा येणाऱ्या त्रयींमधून (तीन लोक, तीन शक्ती, तीन जल) तो दाखवतो की ब्रह्मांडीय क्रम हा नमुनाबद्ध, लयबद्ध शासन आहे, जे यज्ञ-सत्रात उतरते. या सूक्ताचा हेतू यजमानाचा विधी आणि विचार त्या उच्च, अभेद्य नियमाशी जुळवून देणे हा आहे, जेणेकरून देव ‘येऊन’ कल्याणाची स्थापना करतील.
Sukta 57
Sukta 3.57
हे सूक्त युग्मदेवता इंद्र–अग्नी यांची स्तुती करते; ते प्रेरणेची “गाय” (मनीषा) शोधणारे आणि सुरक्षितपणे धारण करणारे आहेत—ती पोषण, अंतर्दृष्टी व विजय देणारा प्रवाही स्रोत आहे. काव्य-प्रकाशाला यज्ञकर्माशी, विशेषतः सोम-पीडनाशी, जोडले आहे, जेणेकरून लपलेली समृद्धी वर देवांकडे उन्नत होऊन तिथून मार्गदर्शन, समृद्धी आणि सार्वत्रिक “सुमती” (कल्याणकारी मन) म्हणून परत येईल.
Sukta 58
Sukta 3.58
हा सूक्त उषःकाळी अश्विनौंचे आवाहन करतो; त्यांच्या शीघ्र आगमनाला उषेच्या जागृत प्रकाशाशी आणि दक्षिणेच्या ऋत-समन्वित, उदार अर्पणाशी जोडतो. “प्रकाशाची गाय” आणि “मधाचे खजिने” अशा सजीव प्रतिमांद्वारे तो या युगल वैद्यदेवतांना देवयान मार्गांनी येण्याचे आणि यजमानाच्या घरी मधुर-गोड सोमरस पिण्याचे निमंत्रण देतो.
Sukta 59
Sukta 3.59
हा सूक्त मित्राची स्तुती करतो—त्यांना त्या आदित्यरूपात मांडतो जो ‘ऋत-वचन’ (योग्य/धर्मसम्मत वाणी) उच्चारून ते प्रतिष्ठित करतो आणि मानवी समुदायांना शिस्तबद्ध, सुसंवादी गतीत प्रवृत्त करतो. मित्राला स्वर्ग व पृथ्वीचा स्थिर धारक, सामाजिक सत्य व सदाचाराचा सर्वदर्शी रक्षक म्हणून दर्शविले आहे; आणि अग्नीच्या माध्यमातून शुद्ध, स्पष्ट आहुती अर्पण करून त्यांची कृपा, संरक्षण व समृद्धी मिळवावी असा आग्रह केला आहे.
Sukta 60
Sukta 3.60
हे सूक्त ऋभू (सौधन्वन) या दिव्य कारागिरांची स्तुती करते; त्यांच्या “सु-घडवलेल्या कर्मां”मुळे यज्ञकर्मे परिपूर्ण होतात आणि मर्त्यांना उत्कर्षाकडे उचलले जाते. “मनाच्या नात्याने/आत्मीयतेने” त्यांना यज्ञस्थानी आमंत्रित केले आहे; पिळलेल्या सोमाजवळ इंद्रासह त्यांच्या अपरिमित कौशल्याचा व कीर्तीचा गौरव केला आहे; आणि शेवटी साधकासाठी बहुविध मार्गदर्शन घेऊन इंद्र-ऋभूंनी एकत्र अर्पणाकडे यावे, असा संयुक्त आवाहन करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 61
Sukta 3.61
हे सात-ऋचांचे त्रिष्टुभ सूक्त उषस् (प्रभात) देवीची स्तुती करते—ती प्राचीन असूनही सदैव नवयौवना; ऋत (विश्वनियम) अनुसार येऊन जीवन, धन आणि योग्य कर्मप्रवृत्ती जागवते. तिला स्वर्गाच्या दूरच्या काठापासून पृथ्वीपर्यंत पसरत जाणारी तेजस्वी, कुशल शक्ती म्हणून चित्रित केले आहे; आणि तिच्या प्रभेला मित्र–वरुण यांनी धारण केलेल्या व्यापक व्यवस्थेशी जोडले आहे—ज्याद्वारे प्रकाशाचे वितरण होते आणि लोक गतिमान होतात.
Sukta 62
Sukta 3.62
ऋग्वेद 3.62 हे स्तुतीसूक्त असून त्यात मुख्यतः इंद्र–वरुण यांच्या युग्म सार्वभौमत्व व सामर्थ्याचे आवाहन केले आहे—विजय-बलाला नैतिक-विश्वात्मक ऋत-व्यवस्थेशी जोडून—मित्रांचे रक्षण करणे, शत्रुत्वपूर्ण दडपणांवर मात करणे, आणि समुदायाला परिपूर्णता देणारी देवांची प्रसिद्ध “महिमा” पुन्हा प्रस्थापित करणे, हा त्याचा हेतू आहे. या सूक्तातच सवितृला उद्देशून विख्यात गायत्री मंत्र (3.62.10) येतो; तो स्तुतीला अंतर्मुख करून बुद्धीच्या प्रकाशासाठी प्रार्थना करतो. अशा रीतीने बाह्य विजय आणि अंतःकरणातील योग्य मार्गदर्शन हे दोन्ही ऋत (सत्य-व्यवस्था) अंतर्गत एकत्र जुळून येतात.
Frequently Asked Questions
Mandala 3 is a “family book” attributed to the seer Viśvāmitra Gāthina and his descendants. Its hymns preserve that lineage’s characteristic liturgical style, especially Agni-centered priestly themes and Savitṛ-oriented illumination.
The best-known is 3.62, which contains the Gāyatrī Mantra (3.62.10) addressed to Savitṛ. It is widely recited as a prayer for inspired intellect and divine illumination.
The mandala repeatedly presents Agni as the flawlessly installed Hotṛ and Jātavedas who establishes the sacrifice, carries Soma, and grants immortality and varchas. Indra (often with Agni) is invoked to arrive swiftly for Soma, grow in power through repeated pressings, and secure victory, strength, and nourishment for the sacrificer.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.