Mandala 4

Sukta 1

Sukta 4.1

ऋग्वेद ४.१ हा अग्नीचा आवाहन-स्तोत्र आहे—देवतांनी सर्वसम्मतीने स्थापित केलेला मार्गदर्शक (अरति) म्हणून आणि मर्त्य जीवनात अंतर्भूत असलेली, जागृत करावयाची अमर शक्ती म्हणून. या सूक्तात विश्वजन्म-मिथकातील प्रतिमा—मध्य-अंतरिक्षाच्या गुप्त गर्भात लपलेला अग्नी—आणि यज्ञीय व्यवहारातील दृष्टी—सर्वांचा अतिथी असलेला अग्नी, जो सर्व उपासकांसाठी संरक्षण, स्पष्टता आणि कृपामय अनुग्रह यांचा मध्यस्थ आहे—यांदरम्यान सतत आवर्तन होते.

20 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Agni (with an implicit horizon of the Devas acting through Agni)

Chandas: Trishtubh (probable for RV 4.1; verify per pada count in critical edition)

Sukta 2

Sukta 4.2

ऋग्वेद ४.२ हे वामदेवांचे अग्नीस्तवन आहे; यात अग्नीला मर्त्यांच्या अंतःकरणात वसणारा अमर—होतृ, द्रष्टा ऋषी आणि देवांमध्ये कार्यरत शक्ती—असे वर्णिले आहे, जो यज्ञ व प्रेरणा यांच्या द्वारा मानवी जीवनात ऋत (सत्य-व्यवस्था) प्रस्थापित करतो. या सूक्तात अग्नीने तेजस्वी बुद्धी प्रज्वलित करावी, योग्य विवेकाला गोंधळलेल्या व वाकड्या प्रेरणांपासून वेगळे करावे, आणि पुढील पिढीला आधार देणारी व्यापक, बहुरूपी समृद्धी द्यावी अशी प्रार्थना आहे. शेवटी कवी वाणीचे अर्पण करतो आणि अग्नीने प्रज्वलित होऊन ‘महाधन’—अधिक परिपूर्ण कल्याण—प्रदान करावे असे आवाहन करतो.

20 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.2) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.2; this verse conforms to Triṣṭubh cadence)

Sukta 3

Sukta 4.3

हे सूक्त अग्नीला यज्ञाचा राजा आणि दोन्ही लोकांत व्यापणारा खरा होतृ म्हणून आवाहन करते—रुद्रसदृश तेजाने युक्त, उग्र, शुद्धिकर्ता आणि विधीत सार्वभौम. यात ऋत-प्रेरित अग्नीच्या शक्तीची स्तुती आहे: जी कच्च्याला पिकवते (आमा→पक्व), लपलेले प्रत्यक्ष करते, आणि उपासकाला गूढ ‘नीथानि’ (मार्गदर्शक पथ) यांनी पुढे नेत राहते. शेवटी द्रष्टा, अग्नी-ज्ञात्यास योग्य अशी, रचलेली अंतर्निहित (निण्या) वचने—गूढ वाणी आणि प्रेरित स्तुती—अर्पण करतो.

16 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Mandala 4) | Devata: Agni (with Rudra-epithet/force invoked as king and hotṛ)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.3; verse-length and cadence fit the dominant meter of this section)

Sukta 4

Sukta 4.4

ऋग्वेद ४.४ मध्ये अग्नीचे जोमदार आवाहन आहे—त्यांनी आपली ज्वलंत शक्ती विस्तारावी, राजकीय सैन्यासारखे पुढे सरकावे, आणि शत्रू राक्षस तसेच हानी करणाऱ्या अंधाराच्या सर्व रूपांचा नाश करावा. कवी-पुरोहित वामदेव गीत व समिधा यांच्या साहाय्याने अग्नीला वारंवार “घासून-चमकवून” प्रज्वलित करतो; तो अग्नीने हे स्तोत्र स्वीकारावे, उपासकांना फसवणूक व निंदानालस्तीपासून वाचवावे, आणि दिवसेंदिवस त्यांचा क्षत्र (अधिकार, प्रभावी सामर्थ्य) टिकवून धरावा, अशी प्रार्थना करतो.

15 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (attributed for RV 4.4) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 5

Sukta 4.5

अग्नी वैश्वानराला उद्देशून हा सूक्त विचारतो की अडथळे दूर सारून मार्ग उघडणाऱ्या, विशाल तेजाने उजळणाऱ्या त्या अग्नीला यजमान व ऋत्विजांनी योग्य रीतीने आहुती कशी अर्पावी. गुहेत लपलेला “वाक्/वचन” उघड करणारा आणि किरणांच्या (दर्शनाच्या) श्रेष्ठ पावलाचा रक्षक म्हणून अग्नीची स्तुती केली आहे; शेवटी ‘गृह’—यज्ञगृह आणि अंतःकरण—याच्या आत त्याचा उजळ चेहरा ज्वाळांसारखा प्रज्वलित होत असल्याचे सजीव चित्र उभे राहते. एकूणच, हा सूक्त आवाहन व स्तुतीपासून पुढे जाऊन प्रकटीकरणाच्या तत्त्वाकडे नेतो—लपलेले सत्य व प्रकाश प्रकट करणारी शक्ती म्हणजे अग्नी.

15 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.5) | Devata: Agni Vaiśvānara

Chandas: Trishtubh (probable; verify in critical edition)

Sukta 6

Sukta 4.6

हे सूक्त अग्नीचे आवाहन करते—त्याला सरळ, जागृत होतृ मानून, जो यज्ञात देवांना प्रतिष्ठित करतो आणि मानवाचा संकल्प (मनमन) विवेकयुक्त बुद्धीने (मनीषा) पुढे नेतो. वामदेव अग्नीच्या मंगलमय, स्वयंज्योती दृष्टीची स्तुती करतो; ती अंधार भेदते आणि उपासकाला अपवित्रता व क्षयापासून रक्षण करते. शेवटी, अग्नी प्रज्वलित होताच ब्रह्मन् (पवित्र उच्चार) घडविला जातो, आणि उपासक पुरोहितीय अग्नीसमोर श्रद्धेने आसनस्थ होतात.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 7

Sukta 4.7

ऋग्वेद ४.७ हे अग्नीचे स्तोत्र आहे. यात यज्ञाग्नीची आद्य “स्थापना” आणि भृगूंनी त्याचा पुनःशोध/पुनःप्रज्वलन केल्याची आठवण करून दिली आहे, ज्यामुळे तो प्रत्येक कुलासाठी तेजस्वी होतो. यात अग्नीची होतृ म्हणून आणि ऋत (विश्वसत्य/व्यवस्था) वाहून नेणारा म्हणून स्तुती केली आहे—तो वाऱ्यासारखा व वेगवान अश्वासारखा सामर्थ्याने धावून देवांकडे हवि पोहोचवतो आणि मानवांकडे समृद्धी परत आणतो.

8 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.7) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify in critical edition)

Sukta 8

Sukta 4.8

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—त्याला दिव्य दूत आणि सर्वोच्च पुरोहित (होतृ) म्हणून, जो हविर्भाग देवांकडे नेतो आणि स्वर्गाचा मार्ग उघडतो. त्याच्या सर्वज्ञतेचे, अमरत्वाचे आणि अडथळे भेदून जाणाऱ्या वेगवान सामर्थ्याचे गुणगान केले आहे; तसेच प्रेरित वाणीने यज्ञासाठी त्याला प्रज्वलित करून अलंकृत करण्याचे आवाहन केले आहे.

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.8) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 4.8.1; short 3-pāda structure suggests Gāyatrī-family; needs metrical verification)

Sukta 9

Sukta 4.9

या सूक्तात अग्नीचे आवाहन केले आहे—तो महान, कृपाळू सान्निध्य, जो देव-शोधक समुदायाकडे येतो आणि यज्ञात योग्य संयोग प्रस्थापित करण्यासाठी पवित्र कुशावर आसन घेतो. अग्नीची स्तुती यज्ञविधीचा प्रभावी प्रवक्ता म्हणून केली आहे—मानवी अर्पणे खरोखर देवांपर्यंत पोहोचविणारा—आणि रक्षक म्हणूनही, जो उपासकाला सर्व बाजूंनी वेढून, अपायाविरुद्ध अभेद्य संरक्षण प्रदान करतो.

6 mantras | Devata: Agni

Sukta 10

Sukta 4.10

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—त्यांना योग्य संकल्प (क्रतु) या सदिच्छेची वेगवान, हृदयस्पर्शी शक्ती म्हणून, जी प्रेरित प्रयत्न आणि दैवी प्रेरणा यांच्या बळावर उपासकाला समृद्ध करते. अग्नीला सर्वदा उपस्थित द्रष्टा—दिवस-रात्र प्रकाशमान—असे म्हटले आहे; तो सौंदर्य, सुसंवाद आणि वाढ आणतो, तसेच मानव आणि देवगण यांच्यात मैत्रीपूर्ण, बंधुभावाचे नाते प्रस्थापित करतो. यजमानाचे घर आणि अंतःस्थ ‘नाभि-केन्द्र’ हे पोषण व बळ यांचे स्थिर स्रोत व्हावे, म्हणून अग्नीचे तेजस्वी मार्गदर्शन आणि रक्षक सहचर्य यांचे आवाहन करणे हाच या सूक्ताचा उद्देश आहे.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 11

Sukta 4.11

अग्नीला अर्पित हे सहा ऋचांचे सूक्त त्याच्या तेजस्वी उपस्थितीची स्तुती करते—दिवसा सूर्यसदृश आणि रात्रीही न क्षीण होणारी—आणि पोषण व संरक्षण करणारी प्रत्यक्ष शक्ती म्हणून त्याचे आवाहन करते. यात अग्नीला विजयदायी बळ, समृद्धी आणि शीघ्र ऊर्जा यांचा स्रोत मानले आहे; आणि शेवटी पाप, अपाय व कुटिल/विपरीत हेतू दूर हाकून कल्याण (स्वस्ति) सुनिश्चित करण्याची रक्षणप्रार्थना केली आहे।

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.11) | Devata: Agni

Chandas: Jagati or Trishtubh (uncertain from single verse; confirm by metrical scan of the whole sukta)

Sukta 12

Sukta 4.12

अग्नी जातवेदसाला अर्पित हे सहा ऋचांचे सूक्त अग्नी-तत्त्वाची स्तुती करते—त्याला चेतन जाणणारा मानते, जो योग्य क्रमाने प्रज्वलित केल्यास आणि नियमित आहुती दिल्यास यजमानाला सामर्थ्य देतो. स्तुतीनंतर हे सूक्त स्वीकारोक्ति व मुक्तीकडे वळते: कवी ‘अजागृत’ समजुतीतून झालेल्या अपराधांची अग्नीने क्षमा करावी, भ्रमाच्या बंधनांना शिथिल करावे, आणि उपासकाला संकुचित अवस्थेतून पार नेऊन अधिक परिपूर्ण जीवन व विजयाकडे घेऊन जावे, अशी प्रार्थना करतो.

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 13

Sukta 4.13

हे लघु सूक्त उषःकाळी अग्नीचे प्रज्वलन आणि प्रकाशाचा विश्वात्मक उदय यांचा संबंध जोडते: उषा मार्ग उघडते, सूर्य उदयाला येतो, आणि सुस्थितीत सजविलेल्या गृह्य यज्ञकर्मात अश्विनांचे आवाहन केले जाते. तेजस्वी प्रभात-प्रतिमांपासून ते पुढे जाऊन स्वर्गाच्या अदृश्य आधाराविषयी चिंतनशील विस्मय जागवते—ऋत हा तो गुप्त नियम, ज्यामुळे लोक कोसळत नाहीत. याचा हेतू याज्ञिकही आहे (प्रातःकालीन हवि-आहुतीचा आरंभ) आणि तात्त्विकही (विश्वाला धारण करणाऱ्या क्रमाविषयी अंतर्दृष्टी जागवणे)।

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Agni with Dawn/Sun and invocation to the Aśvins

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 14

Sukta 4.14

हा लघु सूक्त अग्नीच्या प्रज्वलित तेजाला उषस्‌ (प्रभात) यांच्या प्रथम उलगडण्याशी जोडतो आणि सकाळला प्रकाश, ऋत (व्यवस्था) व जागृत गती यांचे समन्वित प्राकट्य म्हणून चित्रित करतो. पुढे तो अश्विनौ (नासत्यौ) यांना थेट आमंत्रण देतो की त्यांनी उषाकाळी वेगाने यज्ञस्थळी यावे आणि मधुर-रसयुक्त सोमाचा आस्वाद घ्यावा. यामागचा हेतू योग्य वेळी दैवी सान्निध्य, सुरक्षित मार्ग (सुविता) आणि उपासकांसाठी स्फूर्तिदायक बल प्राप्त करणे हा आहे.

4 mantras | Devata: Agni in relation to Uṣas; invocation to the Aśvins (Nāsatyā)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 15

Sukta 4.15

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—तो प्रेरित पुरोहित आहे; जो हविर्द्रव्याभोवती ‘परिभ्रमण’ करीत ते शुद्ध व परिपूर्ण करतो आणि यजमानाला रत्न-धनाने पुरस्कृत करतो. यात अग्नीचे नित्य प्रज्वलन व परिष्कार वर्णिले आहे—वेगवान शर्यतीच्या अश्वासारखा आणि स्वर्गाचा तांबूस बालक—अशा रीतीने अग्नी तेजस्वी, सुबक घडलेली शक्ती बनून देवांकडे आहुती नेतो आणि यज्ञविधी टिकवून धरतो.

10 mantras | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable; short 3-pāda form typical of gāyatrī-like verses)

Sukta 16

Sukta 4.16

हा सूक्त एक जोमदार सोम-आवाहन आहे; यात इंद्राला (मघवान, हरिवान) त्याच्या तांबूस/कपिश अश्वांसह त्वरेने येऊन नीट पिळलेला सोमरस स्वीकारण्यास बोलावले आहे, जेणेकरून तो रक्षणकारी सहचर म्हणून जवळ येईल. इंद्राच्या वीरगतीचे—त्याचा रथ, त्याचे सहकारी आणि दूरवर पसरलेल्या विजयांचे—स्तवन करत, गायकाची प्रेरणा व समृद्धी ओसंडून वाहणाऱ्या नद्यांसारखी ‘फुगव’ अशी प्रार्थना केली आहे. सूक्ताचा शेवट ‘नव ब्रह्म’ (नवे स्तोत्र) अर्पण करून आणि इंद्राच्या रथास व मैत्रीस सदैव योग्य राहण्याची विनंती करून होतो.

21 mantras | Devata: Indra

Sukta 17

Sukta 4.17

वामदेव रचित हा त्रिष्टुभ् सूक्त इंद्राची स्तुती करतो—त्याला परम बलधारी मानून, ज्याचे राजत्व द्यावा-पृथिवी मान्य करतात. यात वृत्रवधाची आदर्श विजयकथा आठवली आहे—ज्यावेळी इंद्राने अडवलेल्या नद्यांना मुक्त केले. इंद्राला प्राचीन दाता म्हणूनही गौरवले आहे; तो गायी, सुवर्ण आणि अश्व-शक्ती जिंकून आपल्या मित्रांना/सहकाऱ्यांना संपत्ती वाटतो. शेवटी कवी एक नवे ‘ब्रह्मन्’ (प्रेरित सूत्र/वाणी) मांडून इंद्राला विनंती करतो की गायकाची प्रेरणा पूर आलेल्या नद्यांसारखी वाढवावी आणि उपासकांना विजयकारी कर्मात अधिष्ठित करावे.

21 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 18

Sukta 4.18

ऋग्वेद ४.१८ हे नाट्यमय, सृष्टि-प्रसंग व वीर-गाथात्मक सूक्त असून त्याचा केंद्रबिंदू इंद्राचा रहस्यमय जन्म आणि अडथळे भेदणारा म्हणून त्याचे तात्काळ नियतीस्वरूप आहे. तणावपूर्ण, संवादासारख्या निवेदनातून (माता/बालक, आपः—जल, आणि समुदायाच्या घोषणा) हे इंद्रावर लावल्या जाणाऱ्या दोषारोपांचे खंडन करते; त्याच्या वृत्रवधाची व नद्यांच्या मुक्ततेची आठवण करून देते; आणि शेवटी संकट व पुनर्प्राप्ती यांचा ठळक मानवी सूर घेऊन संपते—जिथे श्येन मधु (गोड सार) घेऊन येतो.

13 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.18) | Devata: Indra (narrative/cosmogonic framing in the hymn; often interpreted as Indra’s birth episode)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 19

Sukta 4.19

इंद्राला अर्पित या सूक्तात त्यांना वृत्र-वधासाठी देवांनी अद्वितीय रीतीने निवडलेला एकमेव वीर-नायक म्हणून गौरविले आहे—जो द्यावा-पृथ्वीचा विस्तार करतो आणि जगात मुक्त गती पुन्हा प्रस्थापित करतो. यात त्यांच्या विश्वव्यापी कर्मांचे स्मरण आहे—उफाळणाऱ्या पाण्यांना थांबवणे, नद्यांना ओलांडण्याजोगे करणे, आणि जलद व विस्तीर्ण मार्ग खुला करणे—आणि कवीच्या प्रेरित आवेगाला वाढवणाऱ्या नव्या स्तुतीचे आवाहन आहे. सूक्ताचा परिपाक इंद्रासाठी अर्पिलेल्या नव्या ‘ब्रह्मन्’ (पवित्र सूत्र/वचनरचना) मध्ये होतो, ज्यायोगे गायक त्यांच्या विजयी अग्रगतीत सहभागी होतील.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (Mandala 4 core attribution) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh

Sukta 20

Sukta 4.20

वामदेवाचे हे त्रिष्टुभ् स्तोत्र इंद्राला “दूर आणि जवळ” येथून येण्याचे आवाहन करते—युद्धांच्या घनघोर झुंजीत विजय मिळवणारा आणि शत्रुबलांना दूर करणारा निश्चय रक्षक म्हणून. यात इंद्राची प्राचीन, पर्वतासारखी शक्ती आणि त्याचा दृढ वज्र यांची स्तुती आहे; आणि मग विनंती आहे की नद्या जशा फुगतात तशी गायकाची इष् (प्रेरणा/समृद्धी) वाढवावी, तसेच नव्याने घडवलेले ब्रह्मन् (प्रेरित वाणी/स्तोत्र-रचना) स्वीकारावे.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.20) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; verify metrically)

Sukta 21

Sukta 4.21

हा सूक्त इंद्राला आवाहन करतो की तो जवळ यावा, उपासकांसह सामायिक यज्ञविधीत (सधमाद) आसनस्थ व्हावा, आणि त्यांची शक्ती, सार्वभौमत्व व विजयकारी अधिपत्य वाढवावे. यात सोमपेषण, मार्ग आणि होतृ-अग्निशिखा अशी बाह्य यज्ञप्रतिमा ‘धिषणा’ (प्रेरित बुद्धी/अंतर्दृष्टी) या अंतर्मनाच्या मानसशास्त्राशी गुंफली आहे; जी ‘गो’ (प्रकाश/गायी) शोधून काढते आणि इंद्राचा धावता प्रेरणावेग फुगणाऱ्या नद्यांसारखा स्वीकारते.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 22

Sukta 4.22

वामदेवाचे हे सूक्त इंद्राची स्तुती करते—तो असा महाबली सिद्धिकर्ता आहे की जो प्रार्थना, सोम आणि स्तोत्र स्वीकारून उपासकाचे अभिष्ट उद्देश सामर्थ्याने पूर्ण करतो. यात इंद्राच्या ओसंडून वाहणाऱ्या वीर्यशक्तीचे आणि विश्व-व्यवस्था घडविणाऱ्या बळाचे स्मरण आहे—वृषभाच्या थनातून दुधाच्या धारांसारखी समृद्धी उधळणे आणि नद्यांना पुढे प्रवाहित करणे—आणि इंद्राच्या कृपेने कवीची प्रेरणा व कार्यसामर्थ्य नद्यांसारखे फुगून वाढो अशी याचना आहे.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm in critical edition)

Sukta 23

Sukta 4.23

हे त्रिष्टुभ् सूक्त इंद्राच्या सतत नव्याने प्रकटणाऱ्या महिमेचे गूढ शोधते—तो सोमाने कसा वाढतो, कोणासाठी यज्ञ स्वीकारतो, आणि गायक-ऋषींमध्ये कोणकोणत्या प्रकारांनी तो प्रकट होतो. प्रश्न, स्तुती आणि फुगणाऱ्या सामर्थ्याच्या तसेच तेजस्वी मुक्तीच्या प्रतिमांतून हे पुढे सरकते; आणि शेवटी घडवलेले “नवे ब्रह्म” (नव स्तोत्र) म्हणून इंद्राला कवीसाठी प्रेरणा व विजय वाढविण्याची विनंती करते.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.23) | Devata: Indra (implied by Soma-drinking and growth; hymn continues questioning his modes)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 24

Sukta 4.24

हा सूक्त इंद्राला—“बलाचा पुत्र”—निर्दोष स्तुतीद्वारे उपासकांकडे वळण्याचे आवाहन करतो, आणि गायकाला धन, गोधन तसेच दडपशाही बंधनांचे निरसन यांचे फळ देण्याची प्रार्थना करतो. इंद्राची दाने योग्य यज्ञकर्माशी (सोमपेषण, अन्नपदार्थांची तयारी) आणि प्रेरित वाणीशी जोडली आहेत; शेवटी “नव ब्रह्म” (नवीन पवित्र उच्चार) म्हणून, नद्यांसारखी फुगत जाणारी समृद्धी आणि इंद्राच्या रथ-शक्तीसह स्थिर सख्य लाभावे अशी कामना व्यक्त होते.

10 mantras | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; verse-level verification needed)

Sukta 25

Sukta 4.25

हा सूक्त योग्य उपासकाला प्रज्वलित अग्नी आणि पिळलेल्या सोमाच्या माध्यमातून इंद्राचे सख्य निवडण्याचे आवाहन करतो, आणि विचारतो की “पलीकडे नेणारी मदत” कोण शोधील? तो इंद्राशी संलग्न पुरुषाची स्तुती करतो—अजिंक्य, आणि व्यापक शांतित आश्रयित व सुरक्षित. शेवटी तो जाहीर करतो की सर्व प्रकारचे लोक—जवळचे व दूरचे, स्थिर व प्रवासी, लढणारे व प्रयत्नशील—बल आणि विजयासाठी इंद्राला हाक देतात.

8 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.25) | Devata: Indra (with Agni as ritual locus; Soma as offering-power)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 26

Sukta 4.26

ऋग्वेद ४.२६ हे अत्यंत प्रभावी आत्म-प्रकटीकरण (अहम्) असलेले सूक्त आहे. यात ऋषी “मी” या वाणीने बोलत आदर्श शक्तींशी व पुराकथांतील प्रसिद्ध व्यक्तींशी आपली तादात्म्य-घोषणा करतात—जणू इंद्राचीच चेतना त्यांच्या माध्यमातून वाणी बनून प्रकट होत आहे. पुढे सूक्त श्येन (बाज) यांच्या पौराणिक उड्डाणाकडे वळते; तो मनूसाठी सोम आणतो—हे दिव्य परमानंद-रसाचे विजयी अपहरण/अधिग्रहण आणि शत्रुत्वकारी शक्तींचे परित्याग/निर्मूलन यांचे प्रतीक आहे. या सूक्ताचा हेतू इंद्र/सोम-शक्तीची स्तुती (स्तुति) करणे आणि त्याचबरोबर त्या दिव्य विजयात सहभागी होणाऱ्या ऋषीच्या प्रेरित ओळखीची घोषणा करणे हा आहे.

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (RV 4.26 is traditionally his) | Devata: Indra (hymn context), with a strong self-revelatory (aham) voice; sometimes read as the seer speaking with divine identification

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 27

Sukta 4.27

हे संक्षिप्त पण तीव्र सूक्त वामदेवाच्या आत्म-संदर्भित वाणीमध्ये आहे; गूढ आत्मकथन सोम–श्येन पुराकथेशी एकरूप होते. ऋषी म्हणतो की गर्भात असतानाच त्याला देवतांच्या जन्मांचे रहस्य ज्ञात होते आणि तो लोखंडी दुर्ग फोडून श्येन/बाजासारखा मुक्त होतो. पुढे कथा रक्षक कृशानूच्या पलीकडे सोमाचे धोकादायक अपहरण/आनयन याकडे वळते आणि शेवटी सोम यज्ञात उपलब्ध होऊन इंद्रासाठी उन्मादक, बलवर्धक पेय ठरतो. सोमप्राप्तीचे पावित्रीकरण करणे आणि प्रेरित ज्ञानाला मुक्तिदायक, स्वर्गगामी शक्ती म्हणून घोषित करणे हा या सूक्ताचा हेतू आहे.

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.27) | Devata: Soma/Śyena narrative (self-referential ṛṣi voice; also linked to Indra-Soma complex)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 28

Sukta 4.28

हा संक्षिप्त सूक्त सोमाच्या निकट संयोगात इंद्राची स्तुती करतो आणि त्या प्रसिद्ध विजयाची आठवण करून देतो—ज्यात वृत्ररूपी अडथळ्याचा वध होतो आणि मनू व मानवजातीसाठी जीवनदायी सात नद्या (जलप्रवाह) मुक्त होतात. यात सोमाची प्रेरक, उत्साहवर्धक शक्ती इंद्राच्या निर्णायक पराक्रमाशी जोडली आहे: दोघे मिळून जे सीलबंद आहे ते उघडतात, शत्रुत्वपूर्ण प्रतिकार दूर करतात आणि ‘गायीचे क्षेत्र’—दीप्त ज्ञान व समृद्धी—विस्तारित करतात. यज्ञात त्याच संयुक्त शक्तीचे आवाहन करणे हा उद्देश आहे, जेणेकरून बाह्य व अंतः—दोन्ही प्रकारचे अडलेले प्रवाह उघडतील आणि ऋताचा योग्य मार्ग चालण्यास सुलभ होईल.

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.28) | Devata: Indra-Soma (Indra empowered by Soma)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 29

Sukta 4.29

हे लघु इंद्र-स्तोत्र देवाला—दूरूनसुद्धा—अनेक सोम-निष्पीडनांकडे तातडीने येण्याचे आवाहन करते; कपिश (तांबूस) अश्वांमुळे आणि गायकांच्या प्रेरित स्तुतीमुळे तो आनंदित होवो. कवी प्रार्थना करतो की इंद्राला हा हाक “ऐकू” जावी, आणि मग तो ओसंडून वाहणाऱ्या सामर्थ्याने उठून सिद्धी देओ—विजय-बल (वाज), सुरक्षित उतार/पार (सुतिर्थ) आणि निर्भयता. शेवटी सामूहिक इच्छा: इंद्राच्या संरक्षणाखाली गायक खरे द्रष्टे व्हावेत आणि त्याच्या उदार दानामुळे स्वर्गाच्या विस्तीर्ण संपत्तीत सहभागी व्हावेत.

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; requires scan)

Sukta 30

Sukta 4.30

हे सूक्त इंद्राची प्रभावी स्तुती करते—त्यांना अद्वितीय वृत्रहन् म्हटले आहे; ते सर्वांपेक्षा महान, युद्धात अजेय, आणि शुष्णाच्या किल्ल्यांसारख्या शत्रूच्या दुर्गांचा निर्णायक भेद करणारे आहेत. उपासकाच्या संरक्षण, बळ आणि समृद्धीसाठी इंद्राच्या विजयकर्मांचे स्मरण केले आहे. शेवटी आशीर्वादात्मक सूर असून, सहकारी सौभाग्य-प्रदाते (आदित्य) यांना आवाहन करून वारंवार ‘इष्ट’ दाने देण्याची प्रार्थना केली आहे.

24 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4) | Devata: Indra

Chandas: Anuṣṭubh-like cadence possible; exact meter requires scan (shorter pādas suggest non-Trishtubh)

Sukta 31

Sukta 4.31

हे सूक्त इंद्राचे शोधक आवाहन आहे—त्यांना सदैव-वर्धमान मित्र (सखा, सदावृधः) म्हणून संबोधून विचारले आहे की कोणत्या तेजस्वी सहाय्याने आणि कोणत्या सर्वाधिक प्रभावी शचीने (शक्ती/कौशल्य) ते उपासकांना निवडून मदत करतील. सोम-पिळणारा यजमान आणि संयमी साधक यांच्याप्रती इंद्राची शीघ्र उदारता येथे स्तुत केली आहे. शेवटी समृद्धी, संरक्षण आणि टिकाऊ कीर्ती यांची याचना होते—मधोमध थोडक्यात सूर्याकडेही वळते, जो वरून कीर्ती व प्रकाश “ओतणारी” दृश्यमान शक्ती आहे.

15 mantras | Devata: Indra (implied by śacī, maghavan context in the hymn)

Sukta 32

Sukta 4.32

हा सूक्त इंद्र वृत्रहन् यांचे अत्यंत तातडीचे व आत्मीय आवाहन आहे—यजमानाच्या ‘भागा’कडे येऊन हविर्भाग स्वीकारावा आणि आपल्या प्रचंड सहाय्याने संरक्षण करावे अशी विनंती करते. इंद्र जरी सर्व जीवांमध्ये समान रीतीने वाटलेली, सार्वत्रिक शक्ती असला, तरी कवी त्यांना या यज्ञकर्मात वैयक्तिकरीत्या बोलावतो; विजय, बळ आणि ऋजुगामी (सन्मार्गाने जाणारी) गती यांची कामना करीत.

24 mantras | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (likely for RV 4.32; verse fits 11-syllable cadence)

Sukta 33

Sukta 4.33

या सूक्तात ऋभू—ऋभु, विभ्वा आणि वाज—या दिव्य कारागिरांचे आवाहन केले आहे; ते वेगवान प्रेरणेने प्रेरित होऊन रूपांना परिपूर्ण करतात आणि देव व मानवांसाठी समृद्धी बहुगुणित करतात. त्यांच्या सत्यवचनाची, स्वधा (त्यांचा अंतर्निहित नियम) पाळण्याची, तसेच त्वष्टृलाही मान्य असलेल्या त्यांच्या अद्भुत कर्मांची स्तुती केली आहे. शेवटी तृतीय सोम-प्रसवात यजमानासाठी “वसूनी” (खरे धन) स्थापन करावे अशी प्रार्थना केली आहे.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (attributed for Mandala 4; hymn to the Rbhus) | Devata: Rbhus (R̥bhus: Ṛbhu, Vibhvā, Vāja) as powers of divine craftsmanship and perfection

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.33; verse-level confirmation may vary by recension)

Sukta 34

Sukta 4.34

हे सूक्त ऋभू—ऋभु, विभ्वन् आणि वाज—यांना यज्ञासाठी आमंत्रित करते; त्यांनी इंद्रासह येऊन सोम-रूप “मधु”चा आस्वाद घ्यावा आणि आपली प्रसिद्ध कारागिरीची शक्ती व नवसंजीवन/पुनर्निर्मितीची सामर्थ्ये या विधीत आणावीत अशी विनंती करते. आह्वानाला त्यांचा कधीही न चुकणारा प्रतिसाद याची स्तुती करून, इंद्र व सहकारी शक्तींशी त्यांच्या संयुक्त उन्मेषातून “रत्न-धेय” (धन/वरदानांची स्थापना) प्राप्त व्हावी अशी याचना करते.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Rbhus (Ṛbhu, Vibhvan, Vāja) with Indra as companion power

Chandas: Trishtubh

Sukta 35

Sukta 4.35

हे सूक्त परिपूर्ण कौशल्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या दिव्य शिल्पी-ऋषी ऋभूंना सोमपानासाठीच्या पिळणीकडे येण्याचे आणि इंद्रासह यज्ञार्पणाच्या धनात सहभागी होण्याचे आमंत्रण देते. त्यांच्या अद्भुत कर्तृत्वाची (माता-पित्यांचे नवीनीकरण/यौवन परत देणे, देवतांचा पानपात्र/प्याला घडवणे, आणि इंद्राचे वेगवान तांबूस/हरित अश्व निर्माण करणे) आठवण करून, तिसऱ्या सवनावर त्यांचा अधिकार व त्यातील उन्मादक शक्ती यांचे औचित्य प्रतिपादित केले आहे।

9 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.35) | Devata: Ṛbhus (with Indra as associated power)

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs metrical verification)

Sukta 36

Sukta 4.36

हा सूक्त दिव्य कारागीर-बंधू—ऋभू—यांची स्तुती करतो; त्यांच्या अद्भुत कर्तृत्वांना (जसे स्वयं चालणारा, तीन चाकांचा रथ) द्यावा-पृथ्वीला विस्तार देणाऱ्या व धारण करणाऱ्या शक्तीची चिन्हे म्हणून गौरवतो. त्यांच्या परिपूर्ण कौशल्याला (तक्षण) समृद्धी, कीर्ती आणि विजयदायी परिपूर्णतेच्या जन्माशी जोडले आहे; आणि शेवटी एक आत्मीय विनंती—“इथेच, आत्ताच” आमच्यासाठी संतती, धन, आणि उच्चतर जागृती जागवणारी वीर-कीर्ती घडवून द्या.

9 mantras | Rishi: Rbhus (or poet addressing them within the Rbhu cycle of Book 4) | Devata: Rbhus

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 37

Sukta 4.37

हे सूक्त ऋभूंना—विशेषतः वाज व ऋभुक्षन्—यज्ञकर्माचे नूतनीकरण व परिपूर्णता करणाऱ्या दिव्य कारागिरांना, “देवाभिमुख मार्गांनी” येऊन मानवी कुलांमध्ये यज्ञ पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी आमंत्रित करते. त्यांच्याकडे रयि (पूर्णता, धन, आध्यात्मिक समृद्धी) आणि विजयी वाज (जयकारी शक्ती) आणण्याची प्रार्थना आहे; त्यांची मदत इंद्राच्या पराक्रमाशी आणि अश्विनांच्या शीघ्र सहाय्याशी जोडली आहे. एकूण उद्देश विधीचे नूतनीकरण—शुभ दिवसांत यज्ञ सुरळीत, आनंददायक व फलदायी रीतीने चालू ठेवणे हा आहे.

8 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Maṇḍala 4; hymn to the Rbhus/associated powers) | Devata: Rbhus (esp. Vāja, Ṛbhukṣaṇa) as divine artisans; invoked also as devāḥ (luminous powers)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.37; 11-syllable cadence typical of the hymn)

Sukta 38

Sukta 4.38

हे सूक्त रथांच्या अग्रभागी धावणाऱ्या, वेगवान व विजयदायी शक्तीचे (दधिक्राः/दधिक्रावन्) स्तवन करते—जी प्रवाही किरणांसारखी धूळ उडवीत विजय व आनंद आणते. ही तेजस्वी सत्ता लोकांना बळ व विस्तार देणारी म्हणून गौरविली आहे, आणि कवीच्या वचनांना “मधु” (प्रेरणा, माधुर्य, यश) यांनी परिपूर्ण करावे अशी तिच्याकडे प्रार्थना केली आहे. युद्धवेग, सौरदीप्ती आणि यज्ञमंगलता—ही प्रतिमा एकत्र येऊन येथे एका उपकारक उपस्थितीत विलीन होतात.

10 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.38) | Devata: Aśvins (Nāsatyā) as divine benefactors (dual 'vām')

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 39

Sukta 4.39

हा सहा ऋचांचा सूक्त दधिक्रावन्—वेगवान, विजयप्रद अश्व-शक्ती—याची स्तुती करतो आणि त्याचा वेग व विजयाचा आवेग गायकाला संकटे व कठीण पारगमन-स्थळे ओलांडून नेवो अशी प्रार्थना करतो. उषा (उषस्) यांना जागविणाऱ्या म्हणून आवाहन केले आहे; त्या उपासकाला योग्य गती/योग्य प्रवृत्तीमध्ये जागृत करतात. पुढे हे स्तोत्र संरक्षण व कल्याण-प्रार्थनेत विस्तारते; ‘स्वस्ति’ (समग्र कुशलता) सुरक्षित व्हावी म्हणून मरुत, मित्र–वरुण, अग्नी, इंद्र अशा सहकारी देवतांचे संक्षिप्त आवाहन केले जाते. शेवटचा सूर रूपांतरकारी आहे: दधिक्रावन् चेतनेच्या ‘अग्र’ भागाला सुगंधित/दीप्त करावा आणि जीवन-शक्तींना मर्यादा घालणाऱ्या ओलांडण्यांच्या पलीकडे पुढे नेावे, अशी विनंती केली आहे.

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for many hymns in Maṇḍala 4; this Dadhikrā praise belongs to the same family collection) | Devata: Dadhikrā with support of Uṣas (Dawns) as awakeners

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 40

Sukta 4.40

हे संक्षिप्त सूक्त दधिक्रावन्‌चे स्तवन करते—त्या वेगवान, विजयशाली शक्तीचे, जी अनेकदा दिव्य अश्व किंवा सौर-पक्षी-शक्ती म्हणून कल्पिली जाते—आणि गायकाला उषा (प्रभाती) व सहकारी देवशक्ती (आपः, अग्नी, सूर्य, बृहस्पती, अङ्गिरस) यांच्या संगतीने पुढे जाण्यास प्रवृत्त करते. त्याचा वेग, वाऱ्यासारखी झेप/गती आणि रक्षणकारी सामर्थ्य यांचे गौरवगान केले आहे; आणि शेवटी अनेक लोकांत आसनस्थ “हंस” या गूढ प्रतीकात्मक वचनातून देवतेची ओळख ऋत (विश्वसत्य/व्यवस्था) याच्याशीच केली जाते.

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Dadhikrāvan (primary); associated powers: Uṣas, Apas, Agni, Sūrya, Bṛhaspati, Angirasa

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 41

Sukta 4.41

हे सूक्त युग्म देवता इंद्र व वरुण यांचे आवाहन करते—कवीची श्रद्धापूर्ण आहुती त्यांनी स्वीकारावी आणि ऋत (विश्वव्यवस्था) यांच्या मार्गदर्शनाखाली विजयदायी सामर्थ्य स्थापन करावे. तसेच अंतर्गत व बाह्य अपाय—दुर्भावना, हिंस्र/लुटारू वैर, आणि फसवणारा भय—यांचा नाश करून, अश्व-शक्ती, रथ-शक्ती आणि अखंड वाढ अशा रूपाने स्थिर समृद्धी प्रदान करावी, अशी प्रार्थना करते.

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (Maṇḍala 4 context) | Devata: Indra-Varuṇa (paired powers: forceful victory + vast law/purity)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 42

Sukta 4.42

ऋग्वेद ४.४२ हे एक ठळक आत्म-घोषणात्मक सूक्त आहे; यात काव्यवाणी वरुणाच्या राजसत्तेच्या अधिकाराने बोलते—ऋत (विश्वव्यवस्था), सार्वभौम प्रभुत्व आणि सर्वव्यापी रक्षण यांचे धारकत्व अधोरेखित करते. हे सूक्त शक्तिक्षेत्रात इंद्रालाही आणते; वरुणाच्या नैतिक-राजकीय शासनाची तुलना व पूरकता नद्या मुक्त करणाऱ्या इंद्राच्या विजयी पराक्रमाशी दाखवते. याचा हेतू दैवी वैधता दृढ करणे आणि उपासकांसाठी टिकाऊ समृद्धी (रायी), संरक्षण व अखंड/अक्षय विपुलता सुनिश्चित करणे हा आहे.

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (hymn RV 4.42 traditionally associated with Vāmadeva; dialogic/self-declaratory style) | Devata: Varuṇa (self-proclamation; royal aspect)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 43

Sukta 4.43

वामदेवाचे हे सूक्त अश्विनौ—दिव्य जुळी वैद्यदेवता व शीघ्र उद्धारक—यांना आवाहन करते की त्यांनी कवीचे “दैवी वचन” ऐकून स्वीकारावे आणि हाक दिल्यावर आपल्या सर्वात जवळच्या मार्गाने यावे. त्यांच्या आगमनातील विस्मय व अतुलनीय तेजाचे वर्णन करत, हे सूक्त गायक व त्याच्या लोकांसाठी त्यांच्या व्यापक संरक्षणाची, मधुर सहाय्याची आणि जीवनदायी कृपेची वारंवार याचना करते.

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (Mandala 4 core attribution) | Devata: Aśvinau (hymn 4.43 is to the Aśvins); this opening verse seeks the right divine hearer/acceptor

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 4.43; confirmation requires scan)

Sukta 44

Sukta 4.44

वामदेवाचा हा संक्षिप्त अश्विन-स्तोत्र जुळ्या अश्वारूढ देवांना आवाहन करतो की त्यांनी आपल्या विस्तीर्ण वेगाने धावणाऱ्या सुवर्ण रथावर—“किरणांचे संगमस्थान”—त्वरित येऊन यज्ञात सहभागी व्हावे. कवी त्यांना मधुर, मधुरसयुक्त सोम पिण्याची, उपासकाला धन व प्राणशक्ती देण्याची, आणि जिथे-जिथे ते दोघे एकत्र आढळतात तिथे आपल्या कृपाळू अनुग्रहाने गायकाचे रक्षण करण्याची प्रार्थना करतो.

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Aśvinau

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (uncertain from single verse; requires scan)

Sukta 45

Sukta 4.45

हा सूक्त अश्विनांची स्तुती करतो—ते तेजस्वी, शीघ्र येणारे दिव्य जुळे आहेत; त्यांचा स्वर्गगामी रथ उषःकिरणासारखा उगवतो आणि विलंब न करता सोम-पीडनांपर्यंत पोहोचतो. जुळ्या अश्वांचे, सुवर्णपंखी हंसांचे आणि मधमाश्यांचे जिवंत प्रतिमान वापरून त्यांना यज्ञात आमंत्रित केले आहे, आणि त्यांच्या जीवनदायी, रोगहर, आनंददायी उपस्थितीचे गौरवगान केले आहे. यजमान व यज्ञकर्मासाठी त्यांचे त्वरित आगमन आणि कल्याणकारी सहाय्य निश्चित करणे हे कवीचे उद्दिष्ट आहे.

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Aśvinau (context of adjacent hymns; this sukta continues Aśvin imagery)

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (verse appears longer; exact meter requires scansion—left as probable)

Sukta 46

Sukta 4.46

हे संक्षिप्त गायत्री-छंदातील सूक्त सोम-आवाहन आहे; यात वायूला—अनेकदा इंद्रासह—पिळलेल्या सोमाजवळ त्वरेने येऊन सर्वप्रथम पान करण्यासाठी बोलावले आहे. त्यांच्या तेजस्वी रथाची स्तुती केली असून, त्यांच्या आगमनाने यज्ञ प्रवृत्त व्हावा, विमोचन (मुक्ती) लाभावी आणि सोमाच्या आनंदाचा अवरोधाविना उपभोग मिळावा अशी प्रार्थना केली आहे.

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Maṇḍala 4) | Devata: Vāyu

Chandas: Gāyatrī (8+8+8; typical for short Soma-invitations; verify in critical edition)

Sukta 47

Sukta 4.47

हे लघु सूक्त वेगवान, तेजस्वी वायूस तातडीचे सोम-आह्वान आहे—त्यांनी आपल्या नियुत्-अश्वांनी युक्त होऊन येऊन सोमाचा पहिला भाग पान करावा अशी विनंती आहे. पुढे ते इंद्र–वायू यांचे संयुक्त आवाहन बनते: त्यांनी एकाच रथावर येऊन संरक्षण व बळ द्यावे आणि उपासकांना त्यांच्या अत्यंत इच्छित, युक्त शक्ती दृढपणे प्रदान कराव्यात.

4 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4) | Devata: Vāyu (with Soma-invitation motif)

Chandas: Jagatī (probable; RV 4 commonly uses Jagatī/Triṣṭubh in such invocations—requires pad-count confirmation)

Sukta 48

Sukta 4.48

हे लघु सूक्त वेगवान वायूला सोमपेषणाच्या यज्ञात आमंत्रित करते; त्याला वारंवार आपल्या तेजस्वी रथावर येऊन ताजे पिळलेले सोम पिण्यास बोलावते. योग्य रीतीने मांडलेली होतृ-व्यवस्था (होत्रा) आणि दैवी प्राणशक्तीचे आगमन यांचा संबंध दाखवून, यजमानासाठी समृद्धी, बळ आणि विस्तीर्ण ऐश्वर्य आणावे अशी वायूकडे प्रार्थना करते.

5 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.48) | Devata: Vāyu

Chandas: Triṣṭubh/Jagatī (probable; refrain-like structure suggests fixed meter—requires confirmation)

Sukta 49

Sukta 4.49

हे लघु सूक्त इंद्र–बृहस्पती या द्वयदेवतांना आवाहन करते की त्यांनी अर्पिलेली हवि व सोम स्वीकारावा आणि यजमानाच्या उक्थ (गंभीर स्तुती) व मद (आनंद/उत्साह) यांमुळे प्रसन्न व्हावे. तसेच ही दिव्य जोडी दात्याच्या घरी प्रतिष्ठित होऊन ‘रयि’—समृद्धी व विजयकारी वाढ—असा विस्तीर्ण, संपन्न लाभ प्रदान करो; जो अश्व, विपुलता आणि ‘शतपटी’ वृद्धीच्या रूपाने प्रकट होतो.

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.49) | Devata: Indra-Bṛhaspati (dual)

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires confirmation)

Sukta 50

Sukta 4.50

ऋग्वेद ४.५० हे बृहस्पतीला उद्देशून त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त आहे. पवित्र वाणी व पुरोहित-शक्तीचा अधिपती म्हणून त्यांना आवाहन केले आहे—समुदायाच्या “पायाभूत” रक्षणकर्त्या रूपात आणि शत्रूंचे आघात व अडथळे पराभूत करणाऱ्या शक्ती म्हणून. सूक्तात त्यांच्या विजयशाली पराक्रमाची स्तुती आहे; ऋत (योग्य व्यवस्था) निर्माण करणाऱ्या जननी-गर्भाचे रक्षण करण्याची प्रार्थना आहे; आणि शेवटी इंद्रासह बृहस्पतीकडे वाढ, सुमतीयुक्त मार्गदर्शन, व आपत्तींचे चूर्णन यांसाठी संयुक्त विनंती करून सूक्त समाप्त होते.

10 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4; hymn 4.50 addressed to Bṛhaspati) | Devata: Bṛhaspati

Chandas: Tr̥ṣṭubh (likely; confirmable from full hymn prosody)

Sukta 51

Sukta 4.51

हे सूक्त उषस् (प्रभात) यांची स्तुती करते—अंधारातून क्रमबद्ध विवेकासह उदयास येणारा, मानवी जीवन व पवित्र कर्मासाठी “मार्ग” उघडणारा समृद्ध प्रकाश म्हणून. उषा एकसारख्या व अजर असूनही, दररोज नव्या प्रकटीकरणाप्रमाणे येतात, याचे यात आश्चर्य व्यक्त केले आहे; आणि शेवटी यज्ञचिन्हाच्या द्वारा द्यावा-पृथिवीकडून प्राप्त होणाऱ्या कीर्ती व स्थैर्यासाठी प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for RV 4.51) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 52

Sukta 4.52

हा सूक्त उषस्‌ (प्रभात) हिची स्तुती करतो—दिव्याची तेजस्वी कन्या, जी उपासकासमोर प्रकट होऊन आपल्या भगिनी रात्रिला वेढून दूर करते. कवी उषेला विनवतो की तिने आपल्या किरणांनी लोकांचा विस्तार करावा, शुभ कर्मप्रवृत्ती जागवावी, आणि द्वेष व फूट पाडणाऱ्या शक्तींना हाकलून द्यावे, जेणेकरून यजमान सत्यपूर्ण स्तुतीद्वारे स्वीकारला जावा.

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama | Devata: Uṣas

Chandas: Gāyatrī (3×8 syllables)

Sukta 53

Sukta 4.53

हे सूक्त सवितृला जागविणारा म्हणून आवाहन करते; त्याचे पुढे सरकणारे प्रकाश उपासकाला संरक्षण, ऋत (योग्य विश्व-व्यवस्था) आणि अंतःप्रकाश/स्वच्छता यांत उन्नत करतात. विश्वनियमांचे अटळ शासन करणाऱ्या त्याच्या अजेय अधिपत्याची स्तुती केली आहे; सर्व प्राण्यांना धारण करणाऱ्या त्याच्या पसरलेल्या भुजांचे वर्णन आहे. दिवस–रात्र आणि ऋतूंच्या चक्रातून निवास-समृद्धी, पोषण, संतती व धनवृद्धी यांची याचना केली आहे.

7 mantras | Devata: Savitṛ (Savitar)

Sukta 54

Sukta 4.54

हे लघु सूक्त सवितृची स्तुती करते—तो दिव्य प्रेरक जो उपासना जागृत करतो, धन-रत्ने वाटतो आणि उपासकात श्रेष्ठ ‘द्रविण’ (द्रव्य/सार, सामर्थ्य, समृद्धी) स्थापन करतो. यात सवितृच्या सत्य प्रेरणेची अपरिमित व्याप्ती—पृथ्वीच्या विस्तारापासून स्वर्गाच्या उंचीपर्यंत—ठळकपणे मांडली आहे. शेवटी, सवितृच्या दिवसातून तीनदा होणाऱ्या शुभ-प्रेरणांद्वारे रक्षण व शांती लाभावी म्हणून देवतांच्या व्यापक मंडळाचे आवाहन केले आहे.

6 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for Mandala 4; hymn 4.54 commonly ascribed to Vāmadeva) | Devata: Savitṛ (solar impeller; Āditya-like power of arousing and directing)

Chandas: Triṣṭubh (probable; RV 4.54 is predominantly Triṣṭubh in tradition—verify at pada-count level for critical editions)

Sukta 55

Sukta 4.55

हे सूक्त वसु-शक्ती, द्यावापृथिवी (आकाश व पृथ्वी), अदिती आणि आदित्य—विशेषतः वरुण व मित्र—यांना उद्देशून केलेली सामूहिक विनंती आहे: उपासकाचे रक्षण करावे आणि यज्ञामध्ये “वरिवस्” (मोकळी जागा, अडथळारहित कल्याण) विस्तारावे. दडपशाही मानवी शक्तींविरुद्ध खरे संरक्षण कोण देईल, या तातडीच्या प्रश्नांपासून ते विश्व-शक्ती आपल्या ध्येयाकडे प्रवाहित होत असल्याच्या ब्रह्मांडीय दृष्टीपर्यंत हे सूक्त पुढे जाते; आणि शेवटी कल्याणकारी दैवी शक्तींचे संक्षिप्त आवाहन करून समृद्धी व विपुलता देण्याची प्रार्थना करून समाप्त होते.

10 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for much of Mandala 4) | Devata: Multi-deity: Vasus, Dyāvāpṛthivī, Aditi, Varuṇa, Mitra (collective appeal)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 56

Sukta 4.56

या सूक्तात द्यावापृथिवी (स्वर्ग‑पृथ्वी) यांची स्तुती केली आहे—त्यांना आद्य, विशाल माता‑पिता म्हणून, जे अवकाशाचा विस्तार करतात, ऋत (विश्व‑नियम) धारण करतात आणि यज्ञ तेजस्वी करतात. वामदेव त्यांना विनवितो की शुद्ध स्तोत्रांनी ते प्रकाशमान व्हावेत, व्यापक संरक्षण द्यावे, आणि यज्ञाभोवती आसनस्थ व्हावे—जेणेकरून उपासक योग्य मार्गावर स्थिर राहील.

7 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for Mandala 4) | Devata: Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth)

Chandas: Trishtubh (probable; verify)

Sukta 57

Sukta 4.57

हे सूक्त ‘क्षेत्रस्य पति’—शेताचा स्वामी—याला उद्देशून केलेली कृषी व विश्वव्यापी उर्वरतेची प्रार्थना आहे. यात शेतीत विजय, गायी-ढोर व घोड्यांची भरभराट, आणि पोषणाचा सातत्याने वाढता प्रवाह यांची कामना केली आहे. पुढे हे शुना-सीरा (मंगलमय समृद्धी व नांगराची शक्ती) यांचे आवाहन करते आणि पर्जन्याच्या पावसाला साद घालते—पृथ्वी मधुर, फलवती, आणि मानवी परिश्रम तसेच अंतर्मुख विकासाला आधार देणारी व्हावी म्हणून.

8 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional for 4.57) | Devata: Kṣetrasya Pati (Lord of the Field); allied with agricultural/cosmic fertility powers

Chandas: Gāyatrī (probable for several verses in 4.57; requires full scan)

Sukta 58

Sukta 4.58

ऋग्वेद ४.५८ हे घृत (शुद्ध तूप) याला तेजस्वी सोम-सार म्हणून मांडणारे एक रहस्यवादी सूक्त आहे—जणू ते मधुर लाटेसारखे विश्वसमुद्रातून उगवते आणि सूक्ष्म पिळणी व अंतःशुद्धी यांच्या द्वारा “अमरत्व” बनते. हे सूक्त यज्ञातील आहुतीला एका गूढ तत्त्वमीमांसेशी जोडते—घृत हे देवांची जिह्वा आणि अमृताचे नाभिस्थान—म्हणून बाह्य अर्पण हे आतल्या परिशुद्ध चेतनेच्या प्रवाहाचे प्रतिबिंब ठरते.

11 mantras | Rishi: Vāmadeva Gautama (traditional attribution for RV 4.58) | Devata: Ghṛta / Soma-essence (with a mystic-theological focus rather than a single anthropomorphic deity)

Chandas: Triṣṭubh