Sukta 56
Sukta 3.56
Viśvāmitra Gāthina (family attribution for Maṇḍala 3)
Dharmic/Ṛta-order of the gods (cosmic law) rather than a single personalized deity
Triṣṭubh
हा सूक्त अढळ ऋताची स्तुती करतो—देव ज्यांच्या दृढ, आद्य विधींनी (व्रता) विश्वव्यवस्था टिकवून धरतात—इतके स्थिर की लोक आणि पर्वतही वाकविले जात नाहीत. पुनःपुन्हा येणाऱ्या त्रयींमधून (तीन लोक, तीन शक्ती, तीन जल) तो दाखवतो की ब्रह्मांडीय क्रम हा नमुनाबद्ध, लयबद्ध शासन आहे, जे यज्ञ-सत्रात उतरते. या सूक्ताचा हेतू यजमानाचा विधी आणि विचार त्या उच्च, अभेद्य नियमाशी जुळवून देणे हा आहे, जेणेकरून देव ‘येऊन’ कल्याणाची स्थापना करतील.
Mantras
Mantra 1
न ता मिनन्ति मायिनो न धीरा व्रता देवानां प्रथमा ध्रुवाणि । न रोदसी अद्रुहा वेद्याभिर्न पर्वता निनमे तस्थिवांसः ॥
मायिनः—शक्तीचे स्वामी—आणि धीर ज्ञानी, देवांचे प्रथम व दृढ व्रत भंग करत नाहीत. सत्याशी अद्रुह—द्रोह नसलेली—ती दोन लोकेही त्यांच्या कर्मांनी वाकत नाहीत; आणि स्थिर उभे असलेले पर्वतही नमविले जात नाहीत.
Mantra 2
षड्भाराँ एको अचरन्बिभर्त्यृतं वर्षिष्ठमुप गाव आगुः । तिस्रो महीरुपरास्तस्थुरत्या गुहा द्वे निहिते दर्श्येका ॥
एकच, गतिमान होऊन, सहा भार धारण करतो आणि अत्यंत विपुल ‘ऋत’ (सत्य-नियम)ही धारण करतो; गायी त्याच्या जवळ येतात. तीन विशाल ऊर्ध्व लोक स्थिर उभे आहेत; दोन ‘गुहा’ (रहस्य)मध्ये निहित आहेत, एक मात्र दृश्य आहे.
Mantra 3
त्रिपाजस्यो वृषभो विश्वरूप उत त्र्युधा पुरुध प्रजावान् । त्र्यनीकः पत्यते माहिनावान्त्स रेतोधा वृषभः शश्वतीनाम् ॥
त्रिविध तेज (त्रिपाज) असलेला तो वृषभ विश्वरूप आहे; आणि त्रिविध रीतीने, अनेक प्रकारांनी, प्रजा/जन्मांनी परिपूर्ण आहे. त्र्यनीक (त्रिमुख/त्रिमुखी) होऊन तो राज्य करतो, महिमेत महान; तोच ‘रेतोधा’ (बीज-धारक) वृषभ शाश्वततांचा स्वामी आहे.
Mantra 4
अभीक आसां पदवीरबोध्यादित्यानामह्वे चारु नाम । आपश्चिदस्मा अरमन्त देवीः पृथग्व्रजन्तीः परि षीमवृञ्जन् ॥
त्यांचा मार्ग अगदी जवळच जागृत झाला; आदित्यांच्या आवाहनाने ते मनोहर ‘नाम’ उदयास आले. देव्या ‘आपः’ (दिव्य जल)ही त्याला अनुकूल झाल्या; आपापल्या मार्गांनी वेगवेगळ्या चालत, त्यांनी त्याला सर्व बाजूंनी वेढले.
Mantra 5
त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राट् । ऋतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥
षड्-आधार (षड्-धाम) मध्ये स्थित तीन नद्या आहेत; कवींचे कर्मही त्रिविध आहे; आणि विदथांमध्ये (यज्ञ-सभांत) त्रि-माता सम्राज्ञी आहे. ऋत वाढविणाऱ्या तीन कन्या आहेत; गहिराईतील तीन जल आहेत; त्या दिवातून त्रिवार प्रवाहित होतात, यज्ञ-सत्रांत अधिपत्य गाजवीत.
Mantra 6
त्रिरा दिवः सवितर्वार्याणि दिवेदिव आ सुव त्रिर्नो अह्नः । त्रिधातु राय आ सुवा वसूनि भग त्रातर्धिषणे सातये धाः ॥
हे सवितृ! दिवातून त्रिवार वरणीय वरदानें प्रकट कर; दिवसेंदिवस त्यांना प्रवर्तित कर—आमच्यासाठी दिवसांमध्ये त्रिवार। त्रिधातु लोकातून धन व वसु-निधी ओत; हे भग, रक्षक! सातेय (विजय) साधण्यासाठी आमच्या धिषणेत (बुद्धीत) सामर्थ्य स्थापन कर.
Mantra 7
त्रिरा दिवः सविता सोषवीति राजाना मित्रावरुणा सुपाणी । आपश्चिदस्य रोदसी चिदुर्वी रत्नं भिक्षन्त सवितुः सवाय ॥
दिवातून त्रिवार सविता आपली प्रेरणा प्रवर्तित करतो; आणि सुहस्त असे दोन राजे—मित्र व वरुण—तिला आधार देतात. आपः (जल)ही, आणि विस्तीर्ण द्यावा-पृथिवीही, सवितृच्या सव (सृजन-प्रेरणा) साठी रत्नाची याचना करतात.
Mantra 8
त्रिरुत्तमा दूणशा रोचनानि त्रयो राजन्त्यसुरस्य वीराः । ऋतावान इषिरा दूळभासस्त्रिरा दिवो विदथे सन्तु देवाः ॥
त्रिवार ते परम, दुर्गम, तेजस्वी लोक आहेत; तेथे असुराचे तीन वीर राज्य करीत आहेत. ऋतवान्, वेगवान् आणि अजिंक्य—ते देव स्वर्गातून त्रिवार आमच्या यज्ञ-सत्रात येवोत.
Frequently Asked Questions
It is mainly about Ṛta—the firm cosmic order and the gods’ unbreakable ordinances. The hymn says this order cannot be bent, and it asks the divine powers to preside over the sacrifice.
The repeated triads (three realms, three waters/rivers, three ruling powers) present the universe as patterned and governed. The hymn uses this structure to show that Ṛta is an ordered, rhythmic principle that also guides the ritual.
Not strictly. Its focus is the dharmic/Ṛta-order upheld by the gods, though some verses can be read alongside Savitṛ-like ordering and impulsion; the emphasis remains on the governing law rather than a single personalized deity.
Ask anything about Sukta 56 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
