Sukta 53

Mantra 1

इन्द्रापर्वता बृहता रथेन वामीरिष आ वहतं सुवीराः । वीतं हव्यान्यध्वरेषु देवा वर्धेथां गीर्भिरिळया मदन्ता ॥

हे इंद्रा आणि पर्वता! विशाल रथाने या; वांछित इषा—पोषण व वीर्य देणाऱ्या धारांचा—आमच्याकडे वहन करा. हे देवांनो! अध्वर-यज्ञांत हव्यांचा आस्वाद घ्या; आमच्या गिरांनी वाढा, आणि त्या वाढीत इळेच्या आनंदाने मदमत्त होऊन कर्मप्रवृत्त व्हा.

Mantra 2

तिष्ठा सु कं मघवन्मा परा गाः सोमस्य नु त्वा सुषुतस्य यक्षि । पितुर्न पुत्रः सिचमा रभे त इन्द्र स्वादिष्ठया गिरा शचीवः ॥

हे मघवन्! शांतपणे इथेच उभा रहा; दूर जाऊ नकोस. आता सुषुत (चांगला पिळलेला) सोम यासाठी मी तुला यजून आवाहन करतो. जसा पुत्र पित्याच्या भागासाठी हात पुढे करतो, तसा मी तुझ्या ओघाला धरतो—हे इंद्रा, शचीवन्—अतिशय मधुर वाणीने.

Mantra 3

शंसावाध्वर्यो प्रति मे गृणीहीन्द्राय वाहः कृणवाव जुष्टम् । एदं बर्हिर्यजमानस्य सीदाथा च भूदुक्थमिन्द्राय शस्तम् ॥

हे अध्वर्यु! माझ्या स्तवनाला प्रत्युत्तर दे आणि स्वीकृतीचे वचन उच्चार—इंद्रासाठी आम्ही ‘वाहः’ (यज्ञपथ/अर्पणमार्ग) रुचकर व जुष्ट करु. यजमानाच्या या बर्हिसावर आसन घे; मग इंद्रासाठी उक्थ-शस्त—प्रेरित वाणीचे खरे स्तोत्र—उत्पन्न होवो.

Mantra 4

जायेदस्तं मघवन्त्सेदु योनिस्तदित्त्वा युक्ता हरयो वहन्तु । यदा कदा च सुनवाम सोममग्निष्ट्वा दूतो धन्वात्यच्छ ॥

हे मघवन् (उदार दाता), अस्तं—गृहाभिमुख गमन—तुझ्यासाठी सत्य विश्रांतीस्थान होवो, नवोत्पत्तीची योनि होवो; मग तुझे युक्त हरि (तांबूस वर्णाचे अश्व) तुला आमच्याकडे वाहून आणोत. जेव्हा-जेव्हा आम्ही सोमाचे सुनव (पिळून अर्पण) करतो, तेव्हा अग्नी तुझा दूत होऊन विस्तीर्ण अवकाश-पथ ओलांडत तुझ्याकडे धावतो.

Mantra 5

परा याहि मघवन्ना च याहीन्द्र भ्रातरुभयत्रा ते अर्थम् । यत्रा रथस्य बृहतो निधानं विमोचनं वाजिनो रासभस्य ॥

हे मघवन् इन्द्रा, पुढे जा आणि परतही ये—हे भ्राता—तुझा अर्थ (उद्देश) या दोन्ही गतींत आहे: जिथे महान रथाचे निधान (स्थापन) आहे, आणि जिथे वाजिन् (वेगवान वाहक) रासभ (बलवान वहनकर्ता) याचे विमोचन (मुक्ती) आहे.

Mantra 6

अपाः सोममस्तमिन्द्र प्र याहि कल्याणीर्जाया सुरणं गृहे ते । यत्रा रथस्य बृहतो निधानं विमोचनं वाजिनो दक्षिणावत् ॥

सोम पिऊन, हे इन्द्रा, आपल्या अस्तं—गृह—कडे प्रस्थान कर; तुझ्या घरी कल्याणी जाया सুরण (आनंद-समृद्ध) होऊन वास करते. तिथेच महान रथाचे निधान (स्थापन) आहे, आणि तिथेच वाजिन् (वेगवान) याचे विमोचन—दक्षिणावत्, म्हणजे दक्षिणा (यज्ञ-दान) सहित.

Mantra 7

इमे भोजा अङ्गिरसो विरूपा दिवस्पुत्रासो असुरस्य वीराः । विश्वामित्राय ददतो मघानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः ॥

हे उपकारी अङ्गिरस—अनेक रूपांचे, तेजस्वी द्यौःचे पुत्र, असुर (प्रभू) याचे वीर—विश्वामित्राला समृद्धीची दाने देत, सहस्र-सावांमध्ये (हजारो प्रवाहांत) आयु-प्राण पुढे विस्तारतात।

Mantra 8

रूपंरूपं मघवा बोभवीति मायाः कृण्वानस्तन्वं परि स्वाम् । त्रिर्यद्दिवः परि मुहूर्तमागात्स्वैर्मन्त्रैरनृतुपा ऋतावा ॥

रूपावर रूप धारण करून तो मघवा (दानवीर) होत जातो; माया-शक्ती रचत, आपल्या स्वतःच्या तनूला सर्व बाजूंनी घडवितो. जेव्हा तो एका मुहूर्तात त्रिवार द्यौःची परिक्रमा करून गेला, तेव्हा आपल्या मंत्रांनीच—अनृत (अव्यवस्था) विरुद्ध रक्षक, ऋत (सत्य-व्यवस्था) स्थापक—तो ऋतावा झाला।

Mantra 9

महाँ ऋषिर्देवजा देवजूतोऽस्तभ्नात्सिन्धुमर्णवं नृचक्षाः । विश्वामित्रो यदवहत्सुदासमप्रियायत कुशिकेभिरिन्द्रः ॥

महान ऋषी—देवजात, देवजूत, नृचक्षा (मानवांना पाहणारा)—समुद्रासारख्या सिंधूला स्थिर करून धरून ठेवतो. जेव्हा विश्वामित्राने सुदासाला पार नेले, तेव्हा कुशिकांसह इंद्र—वैर्याच्या विरोधात वळून—समोर आला.

Mantra 10

हंसा इव कृणुथ श्लोकमद्रिभिर्मदन्तो गीर्भिरध्वरे सुते सचा । देवेभिर्विप्रा ऋषयो नृचक्षसो वि पिबध्वं कुशिकाः सोम्यं मधु ॥

हंसांप्रमाणे तुम्ही स्वच्छ स्तोत्र-ध्वनी घडवा; अद्रि (सोमपेषण-शिळा) व गीर्भिः (ऋचा/स्तोत्रे) यांमुळे मदोन्मत्त होऊन, सोम पिळल्या जाणाऱ्या अध्वर यज्ञात—सुते (पिळलेल्या) सोमासह एकरूप होऊन। हे विप्र ऋषयो, नृचक्षसो, देवांसह—हे कुशिकांनो, ते सोम्य मधु (मधुर सोमरस) पूर्णपणे प्या।

Mantra 11

उप प्रेत कुशिकाश्चेतयध्वमश्वं राये प्र मुञ्चता सुदासः । राजा वृत्रं जङ्घनत्प्रागपागुदगथा यजाते वर आ पृथिव्याः ॥

पुढे चला, हे कुशिकांनो; चेतना जागृत करा; राये (समृद्धी) साठी अश्व मुक्त करा—हे सुदास। राजाने वृत्र (आवरणकर्ता) याला पुढे, मागे, वर—सर्व दिशांनी पराभूत केले; मग तो पृथ्वीच्या विशालतेतून निवडलेल्या वर (वरदान)ासाठी यजन करतो।

Mantra 12

य इमे रोदसी उभे अहमिन्द्रमतुष्टवम् । विश्वामित्रस्य रक्षति ब्रह्मेदं भारतं जनम् ॥

जो ही दोन रोदसी (द्यावा-पृथिवी) धारण करतो—मी स्तुतीने इंद्राला दृढ केले। हे ब्रह्म (मंत्र-शक्ती) विश्वामित्राच्या भारत जनाचे रक्षण करते।

Mantra 13

विश्वामित्रा अरासत ब्रह्मेन्द्राय वज्रिणे । करदिन्नः सुराधसः ॥

वज्रधारी इंद्रासाठी विश्वामित्रांनी ब्रह्म (वाणी/मंत्र) घडविले आहे. तो सु-राधस (उत्तम दान-समृद्धी) असलेला कर्मच आमच्यासाठी समृद्ध व शोभन कल्याण घडवो.

Mantra 14

किं ते कृण्वन्ति कीकटेषु गावो नाशिरं दुह्रे न तपन्ति घर्मम् । आ नो भर प्रमगन्दस्य वेदो नैचाशाखं मघवन्रन्धया नः ॥

कीकटांमध्ये तुझ्या गायी/प्रकाशकिरणांचे काय काम—जिथे त्या ना रसयुक्त दूध काढतात, ना घृत-उष्णता प्रज्वलित करतात? विकृत सुगंधात फिरणाऱ्याकडून खरा वेद (ज्ञान) आमच्याकडे आण; आणि हे मघवन्, योग्य वंशपरंपरेचा नसलेला शाखाहीन/परका अंकुर आमच्यासाठी वश कर.

Mantra 15

ससर्परीरमतिं बाधमाना बृहन्मिमाय जमदग्निदत्ता । आ सूर्यस्य दुहिता ततान श्रवो देवेष्वमृतमजुर्यम् ॥

ससरपरीने अनृत/अधर्म मनाला दाबून ‘बृहद्’ (विस्तार) मोजला; जमदग्नि-दत्त होऊन, सूर्याची दुहिता देवांमध्ये अमृत, अजर ‘श्रवस्’ (श्रुती-यश) पसरविते.

Mantra 16

ससर्परीरभरत्तूयमेभ्योऽधि श्रवः पाञ्चजन्यासु कृष्टिषु । सा पक्ष्या नव्यमायुर्दधाना यां मे पलस्तिजमदग्नयो ददुः ॥

ससरपरीने त्वरेने येऊन पाञ्चजन्य प्रजांमध्ये ‘श्रवः’ (प्रेरित कीर्ती/श्रवण-तेज) अधि—वर—स्थापिले. ती पंखांची, नवे ‘आयुः’ (जीवन-प्राण) धारण करून देणारी—जिला पलस्ति-जमदग्नि अग्नयांनी मला दान दिले आहे तीच.

Mantra 17

स्थिरौ गावौ भवतां वीळुरक्षो मेषा वि वर्हि मा युगं वि शारि । इन्द्रः पातल्ये ददतां शरीतोररिष्टनेमे अभि नः सचस्व ॥

आपली दोन्ही (युग्म) शक्ती स्थिर राहोत; अक्ष दृढ राहो; दोर सरकू नयेत, जू (युग) तुटू नये. खडबडीत वाटेवरही इंद्र स्थैर्य देवो; हे अरिष्टनेम (अखंड-नाभि) रथा, आमच्याशी जुळून आमच्यासोबत चाल.

Mantra 18

बलं धेहि तनूषु नो बलमिन्द्रानळुत्सु नः । बलं तोकाय तनयाय जीवसे त्वं हि बलदा असि ॥

हे इंद्रा, आमच्या तनूंमध्ये बल धे; आमच्या ‘अनळुत्सु’ (अखंड/अडग ऊर्जांमध्ये) बल दे. जगण्यासाठी बालकास व संततीस बल—कारण तूच खरोखर बलदाता आहेस.

Mantra 19

अभि व्ययस्व खदिरस्य सारमोजो धेहि स्पन्दने शिंशपायाम् । अक्ष वीळो वीळित वीळयस्व मा यामादस्मादव जीहिपो नः ॥

खदिर (खदिर-वनस्पती) याचा सार पसरवून ग्रहण कर; शिंशपा-काष्ठाच्या स्पंदनात ओज (बल) स्थापित कर. हे अक्ष (धुरी), दृढ हो—दृढपणे रोवला जा; तुझी दृढता अधिक बळकट कर. या मार्गा/यात्रेतून घसरू नकोस; हे गती-धारका, आम्हांला सोडू नकोस.

Mantra 20

अयमस्मान्वनस्पतिर्मा च हा मा च रीरिषत् । स्वस्त्या गृहेभ्य आवसा आ विमोचनात् ॥

हा वनस्पती-स्वामी आमचे रक्षण करो—तो आम्हांला सोडू नये, आम्हांला इजा करू नये. स्वस्तीसह, आश्रयासह, तो आम्हांला आमच्या गृहांपर्यंत आणो; आणि सर्व बंधनांतून विमोचन देवो.

Mantra 21

इन्द्रोतिभिर्बहुलाभिर्नो अद्य याच्छ्रेष्ठाभिर्मघवञ्छूर जिन्व । यो नो द्वेष्ट्यधरः सस्पदीष्ट यमु द्विष्मस्तमु प्राणो जहातु ॥

इंद्र आज आपल्या बहुविध सहाय्यांनी, श्रेष्ठ सहाय्यांनी आमच्याकडे येवो; हे मघवन्, हे शूर, आम्हांला अग्रगामी उर्मीमध्ये प्रेरित कर. जो आम्हांला द्वेष करतो—अधम चेतनेचा—तो पडो; ज्याला आम्ही द्वेष करतो, त्याचा प्राणच त्याला सोडो.

Mantra 22

परशुं चिद्वि तपति शिम्बलं चिद्वि वृश्चति । उखा चिदिन्द्र येषन्ती प्रयस्ता फेनमस्यति ॥

ती कुऱ्हाडीलाही ज्वाला आणते; शिम्बल (काटेरी/कठीण आवरण)सुद्धा फाडून कापते. हे इंद्रा, उखा (चुलीची हांडी)ही—पुढे ढकलून कामाला लावली असता—फेस उडवते. तसेच तुझे बळ आमच्या अंतरी जड पडलेल्या साधनांनाही जागृत करून विजयिनी करो.

Mantra 23

न सायकस्य चिकिते जनासो लोधं नयन्ति पशु मन्यमानाः । नावाजिनं वाजिना हासयन्ति न गर्दभं पुरो अश्वान्नयन्ति ॥

विवेकी जन ‘सायक’ (अविवेकी/मंदबुद्धी)ला—नेता समजून—मार्गदर्शक करत नाहीत. बलवानाचा बलवानाकडून उपहास होऊ देत नाहीत; आणि गाढवाला घोड्यांच्या पुढे ठेवत नाहीत.

Mantra 24

इम इन्द्र भरतस्य पुत्रा अपपित्वं चिकितुर्न प्रपित्वम् । हिन्वन्त्यश्वमरणं न नित्यं ज्यावाजं परि णयन्त्याजौ ॥

हे इंद्रा, भरताचे हे पुत्र ‘अपपित्व’ (पतन न होऊ देण्याची कला) जाणतात; ‘प्रपित्व’ (अवनती) नाही. ते न थकणाऱ्या अश्वालाच हाकतात, सतत ढळणाऱ्याला नाही; रणात ते धनुष्यबळयुक्त परिपूर्णतेच्या शक्तीला विजयाकडे वळवून नेतात.