Mandala 3
मण्डल 3
The Family Book of Vishvamitra
ঋগ্বেদৰ মণ্ডল ৩ হৈছে বিশ্বামিত্ৰৰ পৰিয়াল-গ্ৰন্থ; ইয়াত এক ঘন যজ্ঞ-কেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগী দেখা যায়, য’ত হোতৃ আৰু জাতবেদস ৰূপে অগ্নিয়ে যজ্ঞ স্থাপন কৰে, সোম বহন কৰে, আৰু যজমানৰ বাবে বিজয় আৰু শ্ৰী (ঔজ্জ্বল্য) নিশ্চিত কৰে। ইন্দ্ৰ—প্ৰায়েই অগ্নিৰ সৈতে যুগল ৰূপে—দ্ৰুত আহি সোম পান কৰে, পুনঃপুনঃ পেষণৰ দ্বাৰা শক্তিত বৃদ্ধি পায়, আৰু বল, পোষণ তথা বৈৰিতাৰ ওপৰত জয় দান কৰে। সৌৰ আৰু সবিতৃ-কেন্দ্ৰিক সূক্তসমূহ শেষত প্ৰসিদ্ধ গায়ত্ৰী (৩.৬২.১০)ত উপনীত হয়, যিয়ে শুদ্ধ যজ্ঞ-অনুষ্ঠানক আলোক-প্ৰেৰণাৰ সৈতে সংযোগ কৰে।
Period
Middle Rig Vedic
Principal rishis
Viśvāmitra Gāthina
Suktas in Mandala 3
Sukta 1
Sukta 3.1
এই অগ্নি-সূক্তত অগ্নিক দীপ্তিমান পুৰোহিত আৰু দূত হিচাপে দেখুওৱা হৈছে—যিয়ে যজ্ঞক ফলপ্ৰসূ কৰে, দেৱতাসকলক ওচৰলৈ আনে, আৰু শান্তি আৰু ঋত (ধৰ্ম-নিয়ম/সঠিক শৃঙ্খলা) স্থাপন কৰে। অগ্নিক বহু কৌসমিক ৰূপত প্ৰশংসা কৰা হৈছে—জলৰ মাজত জন্ম লোৱা, দ্ৰুত হৰিণ-ৰঙা অশ্বৰ দৰে উঠি অহা, আৰু ‘গাই’ (কিৰণ/ধন) মুক্ত কৰা। দ্ৰষ্টাই স্থায়ী সমৃদ্ধি, সমন্বয়, আৰু বিজয়ী সন্তানৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 2
Sukta 3.2
RV 3.2 অগ্নিক উদ্দেশ্য কৰি ৰচিত এটা ত্ৰিষ্টুভ্ ছন্দৰ সূক্ত; ইয়াত তেওঁক দেৱীয় দীপ্তিমান পুৰোহিত-শক্তি হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যাক দেৱতাসকলে নিজেই ক্রতু (ইচ্ছা/সংকল্প) আৰু দক্ষ (কৌশল)ৰ জৰিয়তে ‘জন্ম দিয়ে’। ঋষিয়ে অগ্নিক বাজ (বিজয়ী সমৃদ্ধি) লাভৰ বাবে সৰ্বাধিক বাছনি-যোগ্য উপায় হিচাপে বিচাৰে; তেওঁক ভৃগু-দত্ত, সিংহ-সদৃশ বৈশ্বানৰ, আৰু যজমানলৈ ধন-ৰত্ন উদাৰভাৱে বিতৰণ কৰা দাতা হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে।
Sukta 3
Sukta 3.3
এই সূক্তত অগ্নিক বৈশ্বানৰ—সাৰ্বজনীন অগ্নি—ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; যি মানৱ অগ্ৰগতিত দৃঢ় আধাৰ (ধৰুণ) স্থাপন কৰে আৰু যজ্ঞ-উপাসনাক দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ বহন কৰে। ইয়াত অগ্নিক অমৰ ঋত্বিজ-শক্তি হিচাপে দেখুওৱা হৈছে, যি দেৱ, মানুহ আৰু সকলো প্ৰাণীৰ মাজত যজ্ঞ বিস্তাৰ কৰে, ঋত (চিৰস্থায়ী বিধান) ৰক্ষা কৰে, আৰু নিজৰ কৌশলৰ দ্বাৰা মহান হৈ জন্ম লৈ দ্যাউ আৰু পৃথিৱীক উচ্চ কৰে।
Sukta 4
Sukta 3.4
RV 3.4 এটা অগ্নি-সূক্ত, য’ত অগ্নিক হোতৃ ৰূপে—যজ্ঞৰ পুৰোহিতীয় কণ্ঠস্বৰ—প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে; প্ৰতিটো ইন্ধন জ্বলোৱাৰ সৈতে তেওঁ জাগ্ৰত হওক আৰু দেৱতাসকলক আহুতিৰ ওচৰলৈ আনক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। কবিয়ে প্ৰভাত-আলোকিত পৰিৱেশ আৰু বহু দেৱতাৰ সুৰ মিলোৱা আহ্বান বুনি দিছে, যাতে যজ্ঞ আশীৰ্বাদ, সঠিক চিন্তা আৰু সমৃদ্ধিৰ বাবে দিৱ্য শক্তিসকলৰ একেটা, সু-শৃঙ্খলিত সমাৱেশ হৈ উঠে।
Sukta 5
Sukta 3.5
এই সূক্তত অগ্নিক জাগ্ৰত শিখা ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যি উষা (প্ৰভাত)ক সন্মুখীন হৈ “অন্ধকাৰৰ দুৱাৰ” মুকলি কৰে আৰু ঋষিসকলক দীপ্তিময় পথত আগুৱাই নিয়ে। অগ্নিক জ্ঞানী, সু-প্ৰজ্বলিত পুৰোহিত হিচাপে, দিৱ্য ঋত (ব্যৱস্থা)ৰ ৰক্ষক আৰু প্ৰেৰিত কৰ্মদক্ষতা/সৃষ্টিশীল কৰ্মৰ অভিভাৱক হিচাপে উদ্যাপন কৰা হৈছে। শেষত অগ্নিৰ সদিচ্ছাৰ অধীনত ইলা (পোষণদায়ী প্ৰাচুৰ্য/অন্তৰ্দৃষ্টি), স্থায়ী লাভ আৰু বলিষ্ঠ সন্তান-সন্ততিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 6
Sukta 3.6
বিশ্বামিত্ৰৰ এই সূক্তত অগ্নিক প্ৰেৰিত হোতৃ ৰূপে আহ্বান কৰা হৈছে—যি মানৱ চিন্তা আৰু বাক্যক দেৱমুখী কৰে আৰু হৱি দেৱতাসকললৈ বহন কৰে। অগ্নিক ঋত (বিশ্ব-নিয়ম) অনুসাৰে নিজৰ ৰক্তিম, ঘৃত-দীপ্ত অশ্বসমূহ জোঁটাবলৈ, দেৱতাসকলক যজ্ঞলৈ আনিবলৈ, আৰু উপাসকক স্থায়ী ধন, পোহৰ (গো), আৰু বিজয়ী সন্তান-সন্ততি দান কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছে।
Sukta 7
Sukta 3.7
এই অগ্নি-সূক্তত অগ্নিক দীপ্তিমান শক্তি হিচাপে দেখুওৱা হৈছে—যি দুটা মাতৃ আৰু দুটা পিতৃ ৰূপ কসমিক পিতৃ-মাতৃৰ ভিতৰত জন্ম লৈ স্থাপিত হয়; আৰু “সাতটা স্বৰ/বাণী” (সপ্ত বাণীঃ) উঠি তেওঁৰ উজ্জ্বল আধাৰত প্ৰৱেশ কৰে। ৰাতিৰ বস্ত্ৰ, বৃষ-বল, আৰু বিস্তাৰিত পিতৃ-মাতৃৰ দৰে ঘন কসমিক চিত্ৰকল্পনাৰ মাজেৰে কবিয়ে অগ্নিক প্ৰাৰ্থনা কৰে—আয়ু বৃদ্ধি কৰিবলৈ, গায়কক নিৰাপদে তেওঁৰ নিজৰ ধামন (আবাস)লৈ লৈ যাবলৈ, আৰু স্থায়ী সমৃদ্ধি, “ৰশ্মি/গো-ধন” (গো), আৰু সবল সন্তান দান কৰিবলৈ।
Sukta 8
Sukta 3.8
এই সূক্তত যজ্ঞৰ বাবে প্ৰস্তুত পবিত্ৰ গছ/যূপ ‘ৱনস্পতী’ক জীৱন্ত দিৱ্য আধাৰ হিচাপে বন্দনা কৰা হৈছে—যিয়ে দেৱতালৈ আহুতি বহন কৰে আৰু যজ্ঞক স্থিৰ কৰি ৰাখে। কাঠৰ স্তম্ভখন ‘দিৱ্য মধু’ৰে অভিষেক কৰা, উঠাই স্থাপন কৰা আৰু গঢ়ি তোলাক আশীৰ্বাদ দি, যজমানসকলৰ বাবে সমৃদ্ধি, সন্তান-সন্ততি আৰু মঙ্গলময় বৃদ্ধি উদ্ভৱ হওক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 9
Sukta 3.9
এই সূক্তত অপাং নপাতক—জলৰ মাজত গোপন অগ্নিৰ ৰূপ—প্ৰশংসা কৰা হৈছে; তেওঁ মৰ্ত্যলোকৰ বাবে নিৰ্বাচিত দিৱ্য মিত্ৰ আৰু ৰক্ষক। ইয়াত মাতৰিশ্বনে অগ্নি আনিছিল বুলি কোৱা কাহিনীসহ পবিত্ৰ অগ্নিৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু প্ৰতিষ্ঠাৰ পৌৰাণিক স্মৃতি উত্থাপন কৰা হৈছে। শেষত বহু দেৱশক্তিয়ে অগ্নিক হোতৃ ৰূপে সেৱা কৰি সিংহাসনত অধিষ্ঠিত কৰা এক মহিমান্বিত দৰ্শনত সূক্তখন সমাপ্ত হয়।
Sukta 10
Sukta 3.10
এই সূক্তত অগ্নিক জনসমূহৰ মাজত সাৰ্বভৌম ৰজা আৰু যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰা অপৰিহাৰ্য হোতা হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে। ইয়াত জোৰ দিয়া হৈছে যে ঋষি আৰু সাধাৰণ মৰ্ত্য—উভয়েই বিধিত তেওঁক প্ৰজ্বালিত কৰে; আৰু তেওঁ বিপ্ৰসকলৰ প্ৰেৰিত “জ্যোতি” (জ্যোতীংষি) বহন কৰি, দেৱসকললৈ আহুতি কঢ়িয়াই নিয়ে আৰু মানুহৰ শক্তি আৰু সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰে।
Sukta 11
Sukta 3.11
এই সূক্তত অগ্নিক যজ্ঞৰ অগ্ৰভাগত স্থাপিত সৰ্বপ্ৰধান পুৰোহিত (হোতৃ) হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যি যজ্ঞক মানৱীয় ক্ৰম (আনুষক) অনুসাৰে যথাযথভাৱে জানে আৰু কোনো ভুল নোহোৱাকৈ আগবঢ়াই নিয়ে। অগ্নিক গোত্ৰসমূহৰ অজেয় নেতা, দ্ৰুতগামী আৰু সদা নবীকৃত বুলি আহ্বান কৰা হৈছে; তেওঁ দেৱতাসকলক আহুতিৰ ওচৰলৈ আনে আৰু উপাসকসকলক ইচ্ছিত ধন-সম্পদ আৰু বল লাভ কৰাত সহায় কৰে।
Sukta 12
Sukta 3.12
ঋগ্বেদ ৩.১২ত যুগল দেৱতা ইন্দ্ৰ আৰু অগ্নি (ইন্দ্ৰাগ্নী)ক সদ্য নিপীড়িত সোমৰ ওচৰলৈ আহিবলৈ আহ্বান কৰা হৈছে—তেওঁলোকে গায়কসকলৰ স্তৱ গ্ৰহণ কৰক আৰু বল, পোষণ তথা বিজয় দান কৰক। এই সূক্তত ইন্দ্ৰৰ বীৰত্বময় পৰাক্ৰম অগ্নিৰ যজ্ঞীয় অগ্নিশক্তিৰ সৈতে একেলগে গাঁথি, তেওঁলোকক এক সমন্বিত শক্তি হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে—যি উপাসকৰ বাবে দিৱ্য শক্তিক ‘দৃশ্য’ আৰু ফলপ্ৰসূ কৰি তোলে।
Sukta 13
Sukta 3.13
বিশ্বামিত্ৰৰ এই সৰু অগ্নি-সূক্তত দিৱ্য অগ্নিক দেৱসকলৰ সৈতে আহিবলৈ আৰু বৰ্হিষ (পবিত্ৰ বিছনা) ওপৰত আসন গ্ৰহণ কৰি যজ্ঞক সঠিক ক্ৰমত সু-সংস্থাপন কৰিবলৈ আহ্বান কৰা হৈছে। ইয়াত অগ্নিৰ পৰা শান্তিদায়ক আশ্ৰয়, দ্যুলোক–পৃথিৱী–জলসমূহত বিস্তৃত দীপ্তিময় ধন, আৰু ক্ষয় নহয় বৰং বৃদ্ধি পোৱা অব্যর্থ উজ্জ্বল বীৰ্য (সুবীৰ্য) প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 14
Sukta 3.14
এই সূক্তত অগ্নিক আনন্দময় হোতৃ ৰূপে সিংহাসনত অধিষ্ঠিত কৰা হৈছে—যি বিদথ (যজ্ঞ-সমাৱেশ)ত দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ পৃথিৱীজুৰি নিজৰ দীপ্তি আৰু ৰক্ষাশক্তি বিস্তাৰ কৰে। তেওঁক সহস (বল)ৰ পুত্ৰ, বিদ্যুৎ-ৰথাৰূঢ় আৰু শিখা-চুলীয়া ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে; মিত্ৰ, বৰুণ আৰু মৰুতসকলেও তেওঁক স্তৱ কৰে। শেষত কবিয়ে সমগ্ৰ যজ্ঞক্ৰিয়াক অগ্নিলৈ উৎসৰ্গ কৰি অনুৰোধ কৰে যে তেওঁ আহুতিটোক সম্পূৰ্ণতা আৰু মাধুৰ্যসহ ‘জানি’ আৰু ‘আস্বাদ’ কৰক।
Sukta 15
Sukta 3.15
এই সূক্তত অগ্নিক বিস্তৃত, জ্বলন্ত শক্তি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—যি দ্বেষী, ৰাক্ষস আৰু নানা উপদ্ৰৱ দূৰ কৰি দিয়ে, আৰু উপাসকক শান্তি-সুৰক্ষাৰ “বিশাল” আশ্ৰয়ত স্থাপন কৰে। অগ্নিক অজেয় নেতা আৰু যজ্ঞৰ ৰক্ষক হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; তেওঁ ক্ৰিয়াক সফল পৰিণতিলৈ পথ দেখুৱায় আৰু সৌভাগ্য-সুখৰ “সম্মুখ” মুকলি কৰে। শেষ প্ৰাৰ্থনাত গাই (আলোক/ধন/জ্ঞান) দ্বাৰা প্ৰতীকিত স্থায়ী লাভ, লগতে সন্তান-সন্ততি আৰু অগ্নিৰ স্থিৰ সদ্ভাৱ বিচৰা হৈছে।
Sukta 16
Sukta 3.16
অগ্নিক উদ্দেশ্য কৰা এই ছয়-মন্ত্ৰৰ সূক্তত তেওঁক বীৰশক্তি (সুবীৰ্য), সৌভাগ্য/সমৃদ্ধি (সৌভগ) আৰু ধন-সম্পদ (ৰায়)ৰ সাৰ্বভৌম অধিপতি হিচাপে, আৰু বাধাদায়ক শক্তিসমূহৰ ওপৰত বিজয় আনিব পৰা কাৰ্যকৰী শক্তি (বৃত্ৰহন) হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছে। সূক্তটোৱে অগ্নিক সেই সিদ্ধকাৰী/সম্পাদক হিচাপে প্ৰশংসা কৰে যিয়ে জগতসমূহত, আৰু দেৱসমূহৰ মাজতো ‘কৰ্ম কৰি’ বিস্তৃত হৈছে; আৰু সেই দৃষ্টিক যজ্ঞৰ জৰিয়তে দেৱসমূহৰ দিশে আগবঢ়িবলৈ সোজা আহ্বানত ৰূপান্তৰিত কৰে। শেষত সূক্তটোৱে সংক্ষিপ্ত প্ৰাৰ্থনাৰে বাজ (জীৱনীশক্তি আৰু জয়দায়ক ক্ষমতা), প্ৰচুৰ বৃদ্ধি, আনন্দ-বহনকাৰী শক্তি (ময়োভূ), বিস্তৃত দীপ্তি/ঐশ্বৰ্য (তুবিদ্যুম্ন) আৰু স্থায়ী যশ (যশস) বিচাৰে।
Sukta 17
Sukta 3.17
বিশ্বামিত্ৰৰ এই সৰু অগ্নি-সূক্তত অগ্নিদেৱক ঋত (যজ্ঞ-জাগতিক নিয়ম) অনুসাৰে প্ৰথমে প্ৰজ্বলিত হোৱা, পবিত্ৰকাৰী ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যাৰ শিখাই যজ্ঞক আগবঢ়ায় আৰু দেৱতাসকলক আনে। ইয়াত ৰাতি-দিনৰ চক্ৰৰ মাজেৰে অগ্নিৰ অভিষেক, উষাসকলৰ সৈতে তেওঁৰ আত্মীয়তা উল্লেখ কৰা হৈছে; আৰু জ্ঞানী, বিধি-নিষ্ঠ অগ্নিক প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে যাতে তেওঁ দিৱ্য সহায়, কল্যাণ-সুখ আৰু অধ্বৰ (যজ্ঞ-অনুষ্ঠান)ৰ মসৃণ গতি নিশ্চিত কৰে।
Sukta 18
Sukta 3.18
এই সংক্ষিপ্ত অগ্নি-সূক্তত অগ্নিদেৱতাক দয়ালু বন্ধু আৰু পিতৃসদৃশ ৰক্ষক ৰূপে ওচৰলৈ আহিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে, যাতে মানুহৰ বসতিৰ মাজত উঠি অহা বহু বৈৰী শক্তিক তেওঁ দূৰ কৰি দিয়ে। ঋষিয়ে ইন্ধন আৰু ঘৃতৰে অগ্নিক প্ৰজ্বলিত কৰি শক্তি, বিজয় আৰু সু-অৰ্জিত ধনৰ “ৰত্ন” লাভৰ বাবে অনুৰোধ কৰে, যাতে উপাসকৰ গৃহ অগ্নিৰ নানা ৰূপে দীপ্তিময় আৰু সমৃদ্ধ হয়।
Sukta 19
Sukta 3.19
এই সংক্ষিপ্ত সূক্তত অগ্নিক হোতৃ (আহ্বানকাৰী পুৰোহিত) ৰূপে নিৰ্বাচন কৰা হৈছে আৰু তেওঁক প্ৰেৰিত, সৰ্বজ্ঞ ঋষি হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যিয়ে যজ্ঞৰ ভিতৰত দিৱ্য শক্তিসমূহ স্থাপন কৰে। অগ্নিক প্ৰাৰ্থনা কৰা হয় যাতে তেওঁ উপাসকৰ মন অধিক তীক্ষ্ণ কৰে, আত্মসংযম শিকায়, আৰু ধন, বল, লগতে শ্রৱস্ (সত্য শুনি গ্ৰহণ কৰাৰ ক্ষমতা) দান কৰে। শেষ অংশত দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা অগ্নিৰ আদিম নিযুক্তিৰ কথা স্মৰণ কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰা হয় যে তেওঁ “ইয়াত”—দেহধাৰী মানুহৰ ভিতৰত—ৰক্ষক ৰূপে জাগ্ৰত হওক।
Sukta 20
Sukta 3.20
এই সৰু সূক্তটো প্ৰভাতকালীন এক সামূহিক আহ্বান; ইয়াত অগ্নিক উষা, অশ্বিনদ্বয় আৰু দধিক্ৰাৱনৰ সৈতে একেলগে আহ্বান কৰা হৈছে, আৰু “শুভ আলোকৰ দেৱতা”সকলক যজ্ঞ শুনি তাৰ সৈতে আগবঢ়িবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছে। তাৰ পাছত ই বিস্তাৰিত হৈ প্ৰধান দিৱ্য শক্তিসকলক (বৃহস্পতি, সবিতৃ, মিত্ৰ-বৰুণ, ভাগ, বসুসকল, ৰুদ্ৰসকল, আদিত্যসকল) অন্তৰ্ভুক্তিমূলকভাৱে আহ্বান কৰে, আৰু যজ্ঞক দীপ্তিমান ঋত আৰু সঠিক গতিৰ পথনির্দেশত চলা এক সমন্বিত যাত্ৰা হিচাপে উপস্থাপন কৰে।
Sukta 21
Sukta 3.21
এই সংক্ষিপ্ত সূক্তত জাতবেদস আৰু হোতৃ ৰূপে অগ্নিক আহ্বান কৰা হৈছে—যাতে তেওঁ যজমানৰ যজ্ঞক্ৰিয়াক ‘অমৰসকলৰ মাজত’ স্থাপন কৰে, তাক গ্ৰহণযোগ্য কৰি তোলে আৰু সঠিক ক্ৰমে বহন কৰি নিয়ে। ঘৃত-সমৃদ্ধ আহুতি (stokāḥ ghṛtaścutaḥ)ৰ ওপৰত বিশেষ জোৰ দিয়া হৈছে, আৰু যজ্ঞত অগ্নিক সৰ্বাগ্ৰগণ্য অংশগ্ৰাহী হিচাপে দেখুওৱা হৈছে—প্ৰথমে আসনত বহা, শ্ৰেষ্ঠ ঋষি ৰূপে প্ৰজ্বলিত, আৰু যজ্ঞৰ ৰক্ষক তথা বিন্যাসকাৰী।
Sukta 22
Sukta 3.22
এই সংক্ষিপ্ত অগ্নি-সূক্তত যজ্ঞাগ্নিক দিৱ্য পাত্ৰ ৰূপে দেখুওৱা হৈছে—য’ত ইন্দ্ৰে চেপা সোম স্থাপন কৰি আস্বাদন কৰে; সেয়েহে অগ্নি অৰ্পণ আৰু বিজয়ৰ যৌথ কেন্দ্ৰ হয়। সূক্তখনে অগ্নিৰ ব্যাপ্তি পৃথিৱীৰ পৰা ‘স্বৰ্গৰ বান/প্ৰবাহ’লৈ বিস্তাৰ কৰে, দেৱতাসকলক তেওঁলোকৰ শক্তিৰ আসনত বহিবলৈ আহ্বান জনায় আৰু পোহৰৰ গতিৰ বাবে সহায়কাৰী আপঃ (জল)ক প্ৰাৰ্থনা কৰে। শেষত ইলা-প্ৰেৰিত অন্তৰ্দৃষ্টি, ‘গৰু/ৰশ্মি’ৰ স্থায়ী লাভ, আৰু অগ্নিৰ সদয় অনুগ্ৰহে বংশধাৰাৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনাৰে সূক্তটি সমাপ্ত হয়।
Sukta 23
Sukta 3.23
এই সৰু অগ্নি-সূক্তত জাতবেদসক সদ্য প্ৰজ্বলিত, সুপ্ৰতিষ্ঠিত যজ্ঞ-পুৰোহিত ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যিয়ে যজ্ঞাসনত “অমৰত্ব” আনি দিয়ে। ইয়াত মন্থন আৰু জ্বলাই তোলাৰ দ্বাৰা অগ্নিৰ জন্ম, মাতৃসকলৰ মাজত (সমিধ/জলসমূহত) তেওঁৰ আনন্দ বৰ্ণিত; আৰু উপাসকৰ বাবে ইলা-প্ৰেৰিত প্ৰাচুৰ্য, গোধন/দীপ্তি, আৰু বলৱান সন্তান লাভ কৰাই দিবলৈ তেওঁক প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 24
Sukta 3.24
এই সংক্ষিপ্ত অগ্নি-সূক্তত যজ্ঞাগ্নিক অনুৰোধ কৰা হৈছে যাতে তেওঁ বাহ্য সংঘাত আৰু অন্তৰ্নিহিত বাধা—দুয়োটাতে বৈৰী শক্তিক দমন কৰে, আৰু যজমানৰ বাবে “বৰ্চ্ছস্” (তেজ, বিজয়ী দীপ্তি) প্ৰতিষ্ঠা কৰে। অগ্নিক প্ৰস্তুত বৰ্হিষ্ (যজ্ঞাসন)ত আহ্বান কৰা হয়, দীপ্তিমান শক্তিৰে জাগ্ৰত কৰা হয়, আৰু বীৰ্যসমৃদ্ধ “ৰয়ি” (সমৃদ্ধি/প্ৰাচুৰ্য) দান কৰিবলৈ লগতে উপাসকসকলৰ সংকল্প শোধন কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়।
Sukta 25
Sukta 3.25
এই সংক্ষিপ্ত অগ্নি-সূক্তত অগ্নিক স্বৰ্গৰ পুত্ৰ আৰু পৃথিৱীত দেহধাৰী উপস্থিতি ৰূপে দেখুওৱা হৈছে—সৰ্বজ্ঞ পুৰোহিত, যিয়ে যজ্ঞত দেৱতাসকলক ঠিকমতে বিন্যাস কৰে। অগ্নিক সাৰ্বজনীন, অমৰ দীপ্তি বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যি ভক্তিপূৰ্ণ নমস্কাৰত বৃদ্ধি পায়; আৰু ‘জলৰ মাজত’ প্ৰজ্বলিত হ’লে মানৱ জীৱনৰ যৌথ আসনসমূহ বিস্তাৰ কৰি সুৰক্ষা দিয়ে।
Sukta 26
Sukta 3.26
বিশ্বামিত্ৰৰ কুশিক বংশৰ এই সূক্তত সৰ্বজনীন অগ্নি বৈশ্বানৰক আহ্বান কৰা হৈছে—যিজনে ‘উজ্জ্বল লোক’ (স্বৰ) আৱিষ্কাৰ কৰে আৰু ঋতৰ সত্য পথ অনুসৰি হৱি বিশ্বস্তভাৱে বহন কৰে। স্তুতি আগবাঢ়াৰ লগে লগে মৰুতসকলৰ—ভয়ংকৰ, বৰষুণ-উজ্জ্বল সহায়কসকলৰ—দ্বাৰা অগ্নিৰ শক্তি অধিক বৃদ্ধি পায়; শেষত অগ্নি অক্ষয়, বহু-ধাৰা-বহমান উৎসৰূপে প্ৰকাশ পায়—জ্ঞানী ‘বাণী’ (বাচ্) ৰ ‘উক্তিসকলৰ পিতা’, যাক দ্যৌ আৰু পৃথিৱীয়ে নিজেই পোষণ কৰে।
Sukta 27
Sukta 3.27
এই অগ্নি-সূক্তত অগ্নিক যজ্ঞৰ অগ্ৰগামী শক্তি হিচাপে দেখুওৱা হৈছে—তেওঁ ঘৃতাহুতি উৰ্ধ্বলৈ বহন কৰি দেৱতালৈ যোৱা পথ সুলভ কৰে। বাৰে বাৰে ‘ৱাজ’ (প্ৰাচুৰ্য, বিজয়ী বল) ক অধ্বৰ—যজ্ঞ-যাত্ৰাৰ ভিতৰত—অগ্নিয়ে চালিত আৰু পথপ্ৰদৰ্শিত কৰা শক্তি হিচাপে ফ্ৰেম কৰা হৈছে। সূক্তৰ অন্তত অগ্নিক বৃষভ-বল ৰূপে প্ৰজ্বলিত কৰি, ‘বৃহৎ’ (বিশালতা)ত বিস্তৃতভাৱে জ্বলি উঠিবলৈ আৰু অনুগ্ৰহসহ যজ্ঞৰ সিদ্ধি তথা সম্পাদন দান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 28
Sukta 3.28
এই সৰু অগ্নি-সূক্তত জাতবেদসক আহ্বান কৰা হৈছে যাতে সোম পেষণৰ সময়ত—বিশেষকৈ প্ৰাতঃ আৰু মধ্যাহ্ন সৱনত—পুৰোळাশ (যজ্ঞ-কেক) আৰু আহুতি গ্ৰহণ কৰে। ইয়াত যজ্ঞত অগ্নিৰ ন্যায়সঙ্গত অংশৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে আৰু ধীৰ (অটল, জ্ঞানী) লোকসকলৰ ভূমিকা উল্লেখ কৰা হৈছে—যিসকলে বিধিৰ শুদ্ধতা আৰু অখণ্ডতা ৰক্ষা কৰে—যাৰ ফলত প্ৰেৰিত চিন্তা (ধী) আৰু কল্যাণ-সুখ বৃদ্ধি পায়।
Sukta 29
Sukta 3.29
এই সূক্তটো মন্থন (অগ্নি-ঘৰ্ষণ) দ্বাৰা অগ্নিক জ্বলাই তোলাৰ এক জীৱন্ত লিতুৰ্জি; অগ্নিৰ জন্মক ইচ্ছাকৃত, পবিত্ৰ উৎপত্তি হিচাপে দেখুৱাই প্ৰাচীন যজ্ঞ-ৰীতিক পুনৰ নবীকৰণ কৰে। ধোঁৱা আৰু শিখা চিন হৈ অগ্নি উঠি আহিলে, তেওঁ নিৰ্বাচিত হোতা হৈ যজ্ঞক আগবঢ়াই নিয়ে, শক্তি দান কৰে, বাধা দিয়া শক্তিসমূহৰ ওপৰত বিজয় প্ৰদান কৰে, আৰু উপাসকসকলক স্থিৰ, “নিশ্চিত” আসনত উপনীত কৰায়—য’ত সোম-আনন্দ তেওঁৰ জৰিয়তে সন্নিকট হয়।
Sukta 30
Sukta 3.30
RV 3.30 এটা এক প্ৰবল ইন্দ্ৰ-স্তোত্ৰ, য’ত বিশ্বামিত্ৰৰ কুলে সোমপ্ৰিয় বীৰক মানৱ সংঘাতত একমাত্ৰ স্পষ্ট বিচাৰক আৰু নিৰ্ণায়ক ৰক্ষক হিচাপে আহ্বান কৰে। ই ইন্দ্ৰৰ বিধিসদৃশ শক্তিক প্ৰশংসা কৰে—বন্ধন ভাঙি পেলোৱা আৰু বাধা আঁতৰোৱা—আৰু তেওঁক গায়কসকলৰ স্তৱ শুনিবলৈ, আহুতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ, আৰু বিজয়, ধন-সম্পদ, তথা কল্যাণ-মঙ্গল দান কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে।
Sukta 31
Sukta 3.31
বিশ্বামিত্ৰৰ পৰিসৰৰ এই সূক্তত অগ্নিক ঘন “পৰিয়াল” আৰু বংশানুক্ৰমীয় চিত্ৰকল্প—পিতা, কন্যা, আত্মীয়তা—ৰ জৰিয়তে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; ইয়াত সেই গোপন সম্পৰ্কসমূহৰ ইংগিত আছে যাৰ দ্বাৰা ঋত (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নিয়ম) জ্বলি উঠে আৰু ধাৰিত থাকে। গীতখন আৰম্ভ হয় অন্তৰ্নিহিত, বিধি-জ্ঞানী অগ্নিৰ পৰা—যি শক্তিসমূহক একেলগে জোৰে আৰু সামঞ্জস্য সাধে—আৰু তাৰপিছত বিস্তৃত সৃষ্টিতত্ত্বীয় দৃষ্টিলৈ আগবাঢ়ে: পিতাৰ বাবে আসন/আধাৰ স্থাপন আৰু দীপ্তিমান জগতৰ বিস্তাৰ। শেষাংশত সুৰ যুদ্ধময় আৰু ব্যৱহাৰিক হৈ উঠে; বাধা ভাঙি ধন-সম্পদ আৰু বিজয় নিশ্চিত কৰা শক্তি হিচাপে ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰা হয়, দেখুৱায় যে যজ্ঞীয় ঋত শেষত সুৰক্ষা আৰু প্ৰাচুৰ্যত উপনীত হয়।
Sukta 32
Sukta 3.32
এই সূক্তত সোমপতি ইন্দ্ৰক মধ্যাহ্ন সোমপেষণলৈ আহ্বান কৰা হৈছে—তেওঁ যেন পান কৰে, উল্লসিত হয়, আৰু নিজৰ বিজয়ী শক্তি উপাসকসকলৰ পক্ষে ঘূৰাই দিয়ে। তেওঁৰ জন্মগত, সীমাহীন পৰাক্ৰম—যি জন্মমুহূৰ্তৰ পৰাই প্ৰকাশ পাইছিল বুলি কোৱা হয়—প্ৰশংসা কৰা হৈছে; আৰু যুদ্ধত আহ্বান শুনিবলৈ, বাধাসমূহ (বৃত্রাণি) চূর্ণ কৰিবলৈ, আৰু সত্য ধন-সম্পদ তথা বিজয়লাভ নিশ্চিত কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 33
Sukta 3.33
এই সূক্তত যুগল নদী-দেৱী বিপাট আৰু শুতুদ্ৰীক পৰ্বতৰ পৰা উন্মেষিত জীৱনদায়িনী, দ্ৰুতগামী আৰু মাতৃসুলভ জলৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে, আৰু নিৰাপদ পাৰাপাৰ আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। ইয়াত ইন্দ্ৰৰ আদৰ্শ কীৰ্তি—অৱৰোধকাৰী সৰ্প/বন্ধনক আঘাত কৰি জলসমূহ মুক্ত কৰা—স্মৰণ কৰি, নদীসমূহৰ মুক্ত প্ৰবাহক দিৱ্য বিজয়ৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। সূক্তখন শেষত এক ব্যৱহাৰিক, কৰুণাময় প্ৰাৰ্থনাত উপনীত হয়—বাধাসমূহ ভাহি আঁতৰি যাওক আৰু “দুয়ো নিৰ্দোষী” সুৰক্ষা আৰু কল্যাণত উপনীত হওক।
Sukta 34
Sukta 3.34
এই সূক্তত ইন্দ্ৰক দুৰ্গভেদী বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে—পবিত্ৰ বাক্ (ব্ৰহ্মন)ৰ বলত বলীয়ান হৈ তেওঁ দাস/দস্যুৰ প্ৰতিবাদ উলটাই পেলায়, শত্ৰুসকলক ছিটিকাই দিয়ে, আৰু ঋষিসকলৰ বাবে সত্য ধন জয় কৰি আনে। ইয়াত তেওঁৰ কৰ্মৰ মহত্ত্ব আৰু ধৰ্মসঙ্গততা উদ্যাপন কৰা হৈছে—বাঁকা কথাক সোজা কৰা আৰু অপ্রতিৰোধ্য শক্তিৰে জয় লাভ কৰা। শেষত ই এটা যুদ্ধ-প্ৰাৰ্থনা হৈ ইন্দ্ৰক অনুৰোধ কৰে যাতে তেওঁ শুনি প্ৰতিযোগিতা আৰু সমৃদ্ধিত উপাসকসকলক সহায় কৰে।
Sukta 35
Sukta 3.35
এই সূক্তটো ইন্দ্ৰক সোমপানৰ বাবে তৎক্ষণাৎ আমন্ত্ৰণ: তেওঁৰ হৰিত (তাম্ৰবৰ্ণ) অশ্বসমূহক ৰথত জুৰিবলৈ আহ্বান কৰা হৈছে, আৰু তেওঁক শীঘ্ৰে আহি বৰ্হিষৰ ওপৰত সাজি থোৱা পিষ্ট সোম পান কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছে। কবিয়ে ইন্দ্ৰক সৰ্বাধিক পুৰুষোচিত, লুণ্ঠন-লাভৰ বিজয়ী বুলি প্ৰশংসা কৰে, যিয়ে বৃত্ৰ-সদৃশ বাধাসমূহ চূৰ্ণ কৰে; আৰু বিজয়, প্ৰতিযোগিতাত ৰক্ষা, আৰু ধন-সম্পদ সংগ্ৰহৰ বাবে তেওঁৰ কৃপা প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 36
Sukta 3.36
এই সূক্তত ইন্দ্ৰক সদায়-বলবর্ধিত বীৰ হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—প্ৰতি সোম-পেষণৰ সৈতে তেওঁ অধিক বৃদ্ধি পায় আৰু নিজৰ মহান কৰ্মৰ দ্বাৰা “সু-শ্ৰুত” (ভালকৈ খ্যাত) হয়। ইন্দ্ৰৰ বিস্তাৰমান শক্তিক সোমৰ পূৰণকাৰী বলৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে, আৰু নদীবোৰৰ সাগৰলৈ ধাৱমান সোঁতক অপ্রতিৰোধ্য গতিৰ এক বিশ্ব-প্ৰতিমা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। শেষত সূক্তখন সোজা যুদ্ধ-প্ৰাৰ্থনাত উপনীত হয়: দানশীল ইন্দ্ৰে শুনক, বাধাসমূহ (বৃত্রাণি) বিনাশ কৰক, আৰু উপাসকসকলৰ বাবে ধন-সম্পদ জয় কৰি আনক।
Sukta 37
Sukta 3.37
ঋগ্বেদ ৩.৩৭ এটা সংক্ষিপ্ত কিন্তু তীব্ৰ আহ্বান—বৃত্ৰহন্তা আৰু যুদ্ধজয়ী ইন্দ্ৰক মাতি, উপাসকসকলৰ ফালে মুখ ঘুৰাই তেওঁলোকৰ বিজয় শক্তিশালী কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। স্তোত্ৰটোৱে নিকট আৰু দূৰ—দুয়ো ঠাইৰ পৰা—ইন্দ্ৰক বাৰে বাৰে আহ্বান কৰে, শীঘ্ৰে আহিবলৈ, আহুতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ, আৰু যিসকল বাধাদানকাৰী শক্তিয়ে পোহৰ, পানী আৰু অগ্ৰগতি ৰোধ কৰি ৰাখে সিহঁতক ভাঙি পেলাবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 38
Sukta 3.38
বিশ্বামিত্ৰৰ এই সূক্তত কবিৰ প্ৰেৰিত চিন্তা সু-যোজিত দৌৰ-ঘোঁৰা যেন গতি লয়, অন্তৰ্দৃষ্টি আৰু ঋষিসকলৰ সান্নিধ্য বিচাৰে, আৰু ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰে যাতে তেওঁ বাধা ভাঙি পূৰ্ণতা জয় কৰায়। ইন্দ্ৰক কেৱল বাহ্য সংঘৰ্ষৰ বীৰশক্তি হিচাপে নহয়, গোপন ‘প্ৰাণ’ আৰু সত্যসমূহক জাগ্ৰত কৰি চলমান কৰা আলোকিত মন-শক্তি হিচাপেও প্ৰশংসা কৰা হৈছে। পাছত দৰ্শনময় মোড়ত নিয়মৰ ভিতৰত থকা গন্ধৰ্বসকলৰ সৈতে সূক্ষ্ম বিশ্ব-শৃঙ্খলা প্ৰকাশ পায়, আৰু সঠিক দৰ্শন জাগ্ৰত আৰু প্ৰেৰণা দিয়া সৱিতৃৰ এক আনুষঙ্গিক উপস্থিতিও দেখা যায়।
Sukta 39
Sukta 3.39
ইন্দ্ৰলৈ নিবেদিত এই ত্ৰিষ্টুভ্ স্তোত্ৰত হৃদয়ৰ পৰা উঠি অহা প্ৰেৰিত “চিন্তা-স্তোত্ৰ” (মতি/স্তোম) প্ৰভুৰ ওচৰলৈ উৰ্ধ্বগামী হয় আৰু যজমানৰ ভিতৰত নিজৰ শক্তিক চিনাকি দি জাগ্ৰত কৰিবলৈ ইন্দ্ৰক অনুৰোধ কৰে। ইয়াত নৱগ্ব আৰু দশগ্বসকলৰ সৈতে ইন্দ্ৰৰ সত্য-কর্ম—লুকাই থকা সূৰ্যক বিচাৰি উলিয়াই অন্ধকাৰৰ পৰা পোহৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰা—স্মৰণ কৰা হয়; তাৰ পিছত বৰ্তমান সংঘৰ্ষত সহায়, বাধাদানকাৰীসকলৰ ওপৰত বিজয়, আৰু ধন-সম্পদ তথা কল্যাণ লাভৰ বাবে আবেদন জনোৱা হয়।
Sukta 40
Sukta 3.40
এই সূক্তত শক্তিৰ বৃষ ইন্দ্ৰক সদ্য নিপীড়িত সোমলৈ আহ্বান কৰা হৈছে আৰু তেওঁক পান কৰিবলৈ, ৰক্ষা কৰিবলৈ, আৰু যজমানক শক্তি দিয়া মধু/অন্ধস নামৰ মিঠা সাৰ বৃদ্ধি কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। বাৰে বাৰে ইন্দ্ৰক দূৰৰ পৰা আৰু ওচৰৰ পৰা আহিবলৈ, ‘মধ্য অন্তৰীক্ষ’ত প্ৰৱেশ কৰি তাক বিজয়, পোহৰ আৰু পোষক বলৰ এক পথ/চেনেল কৰি তুলিবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছে।
Sukta 41
Sukta 3.41
ঋগ্বেদ ৩.৪১ এটা আহ্বান-সূক্ত; যজমানসকলৰ প্ৰতি ইন্দ্ৰে নিজৰ আনন্দ ঘূৰাই দুটা খৈৰা ঘোঁৰা লৈ তৎক্ষণাৎ আহি সোম পান কৰক বুলি আহ্বান জনায়। ইয়াত তেওঁক “বলৰ অধিপতি” বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যি স্বভাৱতে হৱি আৰু সুসজ্জিত বৰ্হিষ্ (আসন)ৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হয়; আৰু উপাসকৰ চিন্তা ইন্দ্ৰৰ চাৰিওফালে গৰু-পোৱালিৰ কাষত মাকসকল গোট খোৱাৰ দৰে একত্ৰিত হোৱা বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে। এই সূক্তৰ উদ্দেশ্য ইন্দ্ৰৰ উপস্থিতি, সোমে উদ্দীপিত হোৱা তেওঁৰ উল্লাস, আৰু তাৰ ফলত বল, ৰক্ষা আৰু বিজয় দান নিশ্চিত কৰা।
Sukta 42
Sukta 3.42
এই সূক্তটো ইন্দ্ৰলৈ আহ্বানমূলক সোম-গীত: কবিয়ে তেওঁক দুটা বাদামি ঘোঁৰা লৈ তৎক্ষণাৎ আহি সদ্য নিপীড়িত সোম পান কৰিবলৈ মাতে। বাৰে বাৰে ইন্দ্ৰক সোম পেটত ধৰি বলৱান হ’বলৈ উদ্দীপিত কৰে, যাতে তেওঁক আহ্বান কৰা কুশিক/বিশ্বামিত্ৰ বংশক ৰক্ষা, শক্তি আৰু বিজয় দান কৰে।
Sukta 43
Sukta 3.43
এই সূক্তটো ইন্দ্ৰক তীব্ৰ আহ্বান—তেওঁ যেন নিজৰ ৰথত দ্ৰুতগতিত সোম-পীড়নস্থললৈ আহি, বিছোৱা বৰ্হিষৰ ওপৰত আসন গ্ৰহণ কৰি, যজমানসকলৰ সৈতে প্ৰিয় মিত্ৰ-সহায় ৰূপে মিলিত হয়। ইয়াত ইন্দ্ৰক যুদ্ধজয়ী, বৃত্ৰহন্তা, শক্তি আৰু ধনৰ অধিপতি বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে, আৰু সোমৰ দ্বাৰা তেওঁ যেন ৰক্ষক, ৰাজসুলভ নেতা, আৰু ঋষিত্ব-প্ৰেৰণাদাতা হয় বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। সূক্তটোৰ উদ্দেশ্য একে সময়তে যাজ্ঞিক (ইন্দ্ৰক পানৰ বাবে টানি আনি যজ্ঞক বলৱান কৰা) আৰু অস্তিত্বমূলক (বিজয়, প্ৰাচুৰ্য, আৰু প্ৰেৰণাপূৰ্ণ দৰ্শন লাভ কৰা) দুয়োটাই।
Sukta 44
Sukta 3.44
এই সংক্ষিপ্ত গায়ত্ৰী-ছন্দৰ স্তোত্ৰই সোম-পেষণলৈ ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰে—তেওঁ যেন নিজৰ হৰি (তাম্ৰবৰ্ণ) অশ্বসমূহৰ সৈতে আহি যজ্ঞত দীপ্তিমান ৰথত আসন গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰক দ্যৌ-প্ৰিথিৱীৰ ধাৰক বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়, যিয়ে প্ৰচুৰ পোষণ স্থাপন কৰে; শেষত বিজয়ী কৰ্মৰ বাবে বজ্ৰ ধাৰণ কৰা হৰি বৃষভ ইন্দ্ৰৰ প্ৰতিমূৰ্তিত ই স্তোত্ৰ সমাপ্ত হয়।
Sukta 45
Sukta 3.45
এই সৰু সূক্তত ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰা হৈছে—তেওঁৰ হৰী (তাম্ৰবৰ্ণ অশ্ব/শক্তি) লৈ অতি শীঘ্ৰ আহিবলৈ, কোনো বাধা বা বন্ধনত নাথাকি; হৱি গ্ৰহণ কৰি যজমানক বল দান কৰিবলৈ। সূক্তখনে ইন্দ্ৰৰ গভীৰ, সাগৰ-সদৃশ ক্ৰতু (দৃঢ় সংকল্প/বুদ্ধি)ক প্ৰশংসা কৰে, যি সুৰক্ষিত সোঁত-ধাৰাৰ দৰে আৰু চৰণভূমিলৈ গমন কৰা গোধনৰ দৰে বৃদ্ধি-পুষ্টি যোগায়। শেষত ইন্দ্ৰক স্বয়ংপ্ৰেৰিত আৰু স্বয়ংশাসিত বুলি নিশ্চিত কৰি, তেওঁৰ বাঢ়ি অহা পৰাক্ৰমে উপাসকক সৰ্বোচ্চ, সৰ্বাধিক স্থায়ী যশ আৰু শুভ শ্ৰৱণ (কীৰ্তি/শুভ সংবাদ) দান কৰক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 46
Sukta 3.46
এই সৰু ইন্দ্ৰ-স্তোত্ৰত বজ্ৰধাৰী প্ৰভুক স্বয়ং-সাৰ্বভৌম, সদায়-যুৱক কিন্তু অজৰ বৃষভ ৰূপে মহিমা কৰা হৈছে; তেওঁৰ বীৰ কীৰ্তি বিশাল আৰু সৰ্বত্ৰ খ্যাত। ইয়াত ইন্দ্ৰক সকলো মাপ অতিক্ৰম কৰা—দ্যৌ, পৃথিৱী আৰু অন্তৰীক্ষকো চেৰাই যোৱা—বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে; আৰু যজ্ঞৰ পৰিসমাপ্তিত সোম প্ৰস্তুত কৰি অৰ্পণ কৰা হয়, যাতে তেওঁ পান কৰি ৰক্ষা আৰু বিজয়ক শক্তিশালী কৰে।
Sukta 47
Sukta 3.47
এই সৰু ইন্দ্ৰ–মৰুৎ স্তোত্ৰত মৰুৎসকলৰ সৈতে যুদ্ধ-বৃষ ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰা হৈছে—তেওঁ যেন পিষা সোম পান কৰি বিজয় আৰু ৰক্ষাৰ বাবে উল্লসিত হয়। ইয়াত ইন্দ্ৰৰ পৰাক্ৰমক ঋত (সঠিক বিধান আৰু সঠিক সময়)ৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে; বৃত্ৰ-বধৰ সময়ত মৰুৎসকলে তেওঁক অনুসৰণ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ ভিতৰত শক্তি “স্থাপন” কৰিছিল বুলি স্মৰণ কৰোৱা হয়। উদ্দেশ্যটো ব্যৱহাৰিক আৰু যজ্ঞীয়—ঠিক সময়ত সোম অৰ্পণৰ জৰিয়তে উপাসকসকলৰ বাবে নতুন সহায়, বল আৰু জয় নিশ্চিত কৰা।
Sukta 48
Sukta 3.48
এই সৰু ইন্দ্ৰ-সূক্তত দেৱতাৰ জন্মগত, স্বভাৱসিদ্ধ শক্তিৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। যুৱ বৃষভৰ দৰে তেওঁ তৎক্ষণাৎ আগবাঢ়ি সদ্য নিস্পেষিত সোম গ্ৰহণ কৰি ধাৰণ কৰে। ইয়াত মাতৃৰ পৰা পোষণ বিচৰা, সোমত নিহিত তীক্ষ্ণ শক্তি চিনাক্ত কৰা, আৰু সকলোকে অতিক্ৰম কৰি মহৎ কৰ্ম সম্পাদন কৰাৰ স্মৰণ আছে। সূক্তটো যুদ্ধ-প্ৰাৰ্থনাৰে সমাপ্ত হয়—সংঘাতত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সহায়ক ৰূপে ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰা হয়, যিয়ে বৃত্ৰসমূহক (বাধাদানকাৰীসকলক) সংহাৰ কৰে আৰু গায়কসকলৰ বাবে ধন-সম্পদ আৰু কল্যাণ জয় কৰি আনে।
Sukta 49
Sukta 3.49
এই সৰু ত্ৰিষ্টুভ স্তোত্ৰত ইন্দ্ৰক সেই দেৱতা বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে, যাক সোমপানকাৰী সকলো জনগোষ্ঠীয়ে কামনা কৰে আৰু আহ্বান কৰে—বাধা (বৃত্ৰ) ভাঙি বিজয় নিশ্চিত কৰাৰ কৰ্মৰ বাবে জন্ম লোৱা। তেওঁক যুদ্ধ পাৰ কৰোৱা নায়ক ৰূপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে, যিয়ে দুয়োটা জগত বিস্তাৰ কৰে আৰু ফলপ্ৰসূ প্ৰাচুৰ্য ঢালি দিয়ে। শেষত বৰ্তমান সংঘৰ্ষত তেওঁৰ শ্ৰৱণশীল সহায় আৰু ধন-সম্পদ জয় কৰাৰ বাবে সোজা প্ৰাৰ্থনাৰে স্তোত্ৰখন উপসংহাৰ হয়।
Sukta 50
Sukta 3.50
এই সংক্ষিপ্ত সূক্তত মৰুতসহ ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰা হৈছে—উদ্দাম, সৰ্বব্যাপী বৃষভ, যি মৰুতসকলৰ সৈতে আহি সোম পান কৰি যজমানক বল দান কৰে। নিবেদনসমূহে ইন্দ্ৰক পৰিপূৰ্ণ কৰক, তেওঁ পূৰ্ণতাৰ ‘গাই’ (কিৰণ/ধন) দান কৰক, আৰু বৃত্ৰসদৃশ বাধাসমূহ বধ কৰি সংঘৰ্ষত বিজয় আৰু মঙ্গল নিশ্চিত কৰক—এই প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 51
Sukta 3.51
এই সূক্তটো জনসাধাৰণে সমৰ্থিত আৰু বহুবাৰ আহ্বান কৰা ইন্দ্ৰক বলিষ্ঠভাৱে নিমন্ত্ৰণ কৰে—যজ্ঞলৈ আহিবলৈ, সু-গঠিত স্তোত্ৰ গ্ৰহণ কৰিবলৈ, আৰু নিপীড়িত সোম পান কৰিবলৈ। ইন্দ্ৰৰ পূৰ্বৰ সোমপান আৰু বিজয়সমূহক বৰ্তমান সহায়ৰ নিশ্চয়তা হিচাপে স্মৰণ কৰা হৈছে; আৰু শেষত সংক্ষিপ্ত প্ৰাৰ্থনাত কোৱা হৈছে যে আহুতি আৰু মন্ত্ৰই ইন্দ্ৰৰ সমগ্ৰ সত্তা—উদৰ, মূৰ আৰু বাহু—ক শক্তিশালী কৰক, যাতে তেওঁ দান আৰু সিদ্ধি প্ৰদান কৰে।
Sukta 52
Sukta 3.52
ইন্দ্ৰলৈ নিবেদিত এই সূক্তত সোম-যজ্ঞক তাৰ বিভিন্ন পেষণ (pressings) পৰ্বজুৰি উপস্থাপন কৰা হৈছে; বিশেষকৈ প্ৰভাতত আৰু পুনৰ মধ্যাহ্নত তেওঁক আহ্বান কৰি প্ৰস্তুত আহাৰ আৰু কবিৰ প্ৰশংসা গ্ৰহণ কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। ইয়াত প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে যে নিবেদনসমূহ (ধান্য, পিঠা আৰু স্তোত্ৰ) ‘ফলপ্ৰদ/সুন্দৰ’ হওক, আৰু সোমপান আৰু বিজয়ৰ বাবে ইন্দ্ৰৰ বীৰ্য দিনেদিনে বৃদ্ধি পাওক।
Sukta 53
Sukta 3.53
এই সূক্তত ইন্দ্ৰক পৰ্বতৰ সৈতে আহ্বান কৰা হৈছে—তেওঁলোকে নিজৰ মহান ৰথত আহি সোম পান কৰক আৰু যজ্ঞকাৰীসকলক বল, বিজয় আৰু প্ৰচুৰ ‘পোষণকাৰী ধাৰা’ (ইষঃ) দান কৰক। ইয়াত ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ-শক্তিৰ প্ৰশংসা কবিৰ গঢ়া ব্ৰহ্মন্ (পবিত্ৰ মন্ত্র-ৰচনা)ৰ সৈতে বুনি, ভৰত জনৰ বাবে সমৃদ্ধি, বীৰ্য, আৰু প্ৰতিযোগিতা তথা যুদ্ধত সাফল্য নিশ্চিত কৰাই লক্ষ্য।
Sukta 54
Sukta 3.54
বিশ্বামিত্ৰৰ এই সূক্তত মুখ্যত অগ্নিক আহ্বান কৰা হৈছে—তেওঁ সদা জাগ্ৰত হৈ প্ৰাৰ্থনা শুনে, আৰু উপাসকসকলৰ বাবে বল, প্ৰেৰণা আৰু বিজয় সংগ্ৰহ কৰা দিৱ্য শক্তি। স্তোত্ৰ আগবঢ়াৰ লগে লগে সহায়ক দেৱতাসকল—বিশেষকৈ দ্যাৱা-পৃথিৱী, আৰু পাছত ত্বষ্টৃৰ সৈতে ঋভুসকল (আৰু পূষণ)—প্ৰৱেশ কৰি যজ্ঞ-ব্যৱস্থাক নিশ্চিত কৰে: সঠিক গঢ়নি, সঠিক আহুতি, আৰু সঠিক ৰক্ষা। শেষত অগ্নিৰ ওচৰত সোজা নিবেদন—আহুতিসমূহ মধুৰ কৰক, ইন্ধন-শক্তিৰে প্ৰজ্বলিত হওক, যুদ্ধত শত্ৰুসকলক জয় কৰক, আৰু যজমানক দিনেদিনে আলোকিত কৰক।
Sukta 55
Sukta 3.55
ঋগ্বেদ ৩.৫৫-ত ভাবনা কৰা হৈছে যে বহু দেৱতা একেটা বিশাল সাৰ্বভৌম অধিপত্য/আসুৰত্ব (একম) দ্বাৰা ধাৰিত আৰু সমৰ্থিত; উষাই যেতিয়া গোপন বিধান-শৃঙ্খলাক উন্মোচন কৰে, তেতিয়াই সেই এক শাসন প্ৰকাশ পায়। ‘আলোকৰ পদ’ত বাণী, যোৰা দুগ্ধদায়িনী গাই, জল আৰু উদ্ভিদ, পৃথিৱীৰ প্ৰাচুৰ্য—এনে প্ৰতীক-শৃংখলাৰ জৰিয়তে এই সূক্তই ঋতৰ অন্তৰ্নিহিত সঙ্গতিৰ প্ৰশংসা কৰে, যিয়ে দেৱতাসকলক শক্তি দিয়ে আৰু যজ্ঞ তথা জীৱনক ধাৰণ কৰে।
Sukta 56
Sukta 3.56
এই সূক্তত অখণ্ডনীয় ঋতক প্ৰশংসা কৰা হৈছে—দেৱতাসকলে যি দৃঢ়, আদিম বিধান (ব্ৰতা)ৰ দ্বাৰা বিশ্বক ধৰি ৰাখে, সেয়া ইমান স্থিৰ যে লোকসমূহ আৰু পৰ্বতমালাও বেঁকা হ’বলৈ বাধ্য নহয়। পুনঃপুন ত্ৰয়ী ৰূপ (তিনিটা লোক, তিনিটা শক্তি, তিনিটা জল)ৰ জৰিয়তে ইয়াত দেখুওৱা হৈছে যে কসমিক শৃঙ্খলা এক ধাঁচবদ্ধ, ছন্দোময় শাসন, যি যজ্ঞ-সত্ৰলৈ নামি আহে। সূক্তটোৰ উদ্দেশ্য হৈছে যজমানৰ ক্ৰিয়া আৰু চিন্তাক সেই উচ্চ, অটুট নিয়মৰ সৈতে মিলাই দিয়া, যাতে দেৱতাসকল “আহে” আৰু কল্যাণ-সুখ স্থাপন কৰে।
Sukta 57
Sukta 3.57
এই সূক্তত যুগল শক্তি ইন্দ্ৰ–অগ্নিক প্ৰেৰণাৰ “গাই” (মনীষা)ৰ সন্ধানকাৰী আৰু নিশ্চিত অধিকাৰী হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—এটি প্ৰবাহমান উৎস, যি পোষণ, অন্তৰ্দৃষ্টি আৰু বিজয় দিয়ে। কাব্যিক আলোকক যজ্ঞক্ৰিয়া—বিশেষকৈ সোম-পেষণ—ৰ সৈতে সংযোগ কৰি, গোপন প্ৰাচুৰ্যক ওপৰলৈ দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ উঠাই দিয়ে আৰু সেয়া পুনৰ পথপ্ৰদৰ্শন, সমৃদ্ধি আৰু সাৰ্বজনীন “সু-মন” ৰূপে ঘূৰি আহে।
Sukta 58
Sukta 3.58
এই সূক্তত প্ৰভাতত অশ্বিনৌক আহ্বান কৰা হৈছে; তেওঁলোকৰ দ্ৰুত আগমনক উষাৰ জাগৰণৰ পোহৰ আৰু দক্ষিণাৰ ঋত-অনুগত, উদাৰ দান-অৰ্পণৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। “পোহৰৰ গাই” আৰু “মধুৰ ভঁৰাল” আদি সজীৱ চিত্ৰৰ জৰিয়তে, এই যমল চিকিৎসক দেৱতাক দেৱযান পথেদি যজমানৰ গৃহলৈ আহি মধু-মিঠা সোম পান কৰিবলৈ নিমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছে।
Sukta 59
Sukta 3.59
এই সূক্তত মিত্ৰক সেই আদিত্য হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যিয়ে ‘সঠিক বাক্য’ ক’ব আৰু প্ৰতিষ্ঠা কৰে, আৰু মানৱ সমাজসমূহক শৃঙ্খলিত, সুৰেলাভাৱে চলিত গতিৰ ভিতৰলৈ আনে। মিত্ৰক দ্যৌ আৰু পৃথিৱীৰ স্থিৰ ধাৰক, সকলো দেখা সামাজিক সত্য আৰু সৎ আচৰণৰ ৰক্ষক হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছে; আৰু অগ্নিৰ জৰিয়তে স্পষ্ট, শুদ্ধ আহুতি আগবঢ়াই তেওঁৰ অনুগ্ৰহ, সুৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰিবলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছে।
Sukta 60
Sukta 3.60
এই সূক্তত সৌধন্বন ঋভুসকলক—দিব্য কাৰিগৰসকলক—প্ৰশংসা কৰা হৈছে; তেওঁলোকৰ “সু-নির্মিত কৰ্ম” যজ্ঞৰ কাৰ্যসমূহ সম্পূৰ্ণ কৰে আৰু মৰ্ত্যসকলক উৎকৰ্ষৰ দিশে উন্নীত কৰে। “মন-সম্বন্ধৰ আত্মীয়তা”ৰ জৰিয়তে তেওঁলোকক যজ্ঞস্থানলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হয়; চেপা সোমৰ ওচৰত ইন্দ্ৰৰ সৈতে তেওঁলোকৰ অপৰিমেয় কৌশল আৰু গৌৰৱ উদ্যাপন কৰা হয়; আৰু শেষত সাধকৰ বাবে বহুমুখী পথনির্দেশসহ ইন্দ্ৰ-সহ-ঋভুসকলক নিবেদনলৈ আহিবলৈ এক যৌথ আহ্বানত সূক্তখন উপসংহাৰ হয়।
Sukta 61
Sukta 3.61
এই সাত-পদীয়া ত্ৰিষ্টুভ্ স্তোত্ৰত উষা (প্ৰভাত)ক প্ৰাচীন অথচ সদা-নৱীন দেৱী হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যি ঋত (বিশ্ব-নিয়ম) অনুসৰি আহি জীৱন, ধন-সম্পদ আৰু সঠিক কৰ্মপ্ৰবৃত্তিক জাগ্ৰত কৰে। তেওঁক দূৰ আকাশৰ সীমাৰ পৰা পৃথিৱীলৈকে বিস্তাৰিত দীপ্তিময়, কুশলী শক্তি হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে; আৰু তেওঁৰ জ্যোতিক মিত্ৰ–বৰুণে ধৰি ৰখা বৃহত্তৰ ঋত-ব্যৱস্থাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে, যাৰ জৰিয়তে পোহৰ বিতৰণ হয় আৰু জগতসমূহ গতি লাভ কৰে।
Sukta 62
Sukta 3.62
RV 3.62 এটা স্তৱ-সূক্ত, য’ত মুখ্যতঃ ইন্দ্ৰ–বৰুণৰ যুগল সাৰ্বভৌমত্ব আৰু শক্তিক আহ্বান কৰা হৈছে—বিজয়-শক্তি আৰু নৈতিক-জাগতিক শৃঙ্খলা (ঋত) একেলগে মিলি—মিত্ৰসকলক ৰক্ষা কৰা, বৈৰী চাপ-প্ৰতিবন্ধকতা জয় কৰা, আৰু দেৱসকলৰ প্ৰসিদ্ধ “গৌৰৱ” পুনঃস্থাপন কৰি সমাজলৈ পূৰ্ণতা আনিবলৈ। এই সূক্তৰ ভিতৰতেই সৱিতৃক উদ্দেশ্য কৰি প্ৰসিদ্ধ গায়ত্ৰী মন্ত্র (3.62.10) আছে, যিয়ে স্তৱক অন্তৰ্মুখী কৰি বুদ্ধিৰ আলোকপ্ৰাপ্তিৰ দিশে লৈ যায়; তেনে কৰি বাহ্য বিজয় আৰু অন্তৰঙ্গ সঠিক পথ-নির্দেশ দুয়োটা ঋত (সত্য-শৃঙ্খলা) অধীনত একেলগে যোজিত হয়।
Deities of Mandala 3
Inside Mandala 3
Principal rishis
- Viśvāmitra GāthinaEponymous seer of Mandala 3; renowned for Savitṛ-centered illumination (Gāyatrī) and for shaping Agni–Indra liturgical praise in a strongly ritual framework 62 hymns, famous hymns 3.62 (includes 3.62.10 Gāyatrī), 3.23 (Agni Jātavedas installed as priest), 3.12 (Indra–Agni joint praise).
What sets it apart
- Family book (Maṇḍalas 2–7) attributed to Viśvāmitra and his lineage
- Contains the famous Gāyatrī Mantra (3.62.10) to Savitṛ
- Strong ritual focus on Agni as flawless Hotṛ and Jātavedas, emphasizing right sequence (ṛta) and correct installation of the fire
- Frequent Indra–Agni joint invocations tied to Soma, victory, and nourishment
- Prominent solar/Savitṛ themes alongside core Agni–Indra hymns
- Recurrent motif of conquering hostility and establishing varchas (victorious splendour) for the sacrificer
Language and style
- Relatively archaic, formulaic family-book diction with dense ritual vocabulary (yajña, hotṛ, iṣṭi, soma)
- Frequent epithets and compound formations for Agni (e.g., Jātavedas) and Indra, with fixed praise formulas
- Clear hymn-structure geared to invocation–praise–boon, reflecting well-developed liturgical sequencing
- Regular use of ṛta/ṛju (right order/straightness) language to frame ritual correctness and efficacy
Frequently Asked Questions
Mandala 3 is a “family book” attributed to the seer Viśvāmitra Gāthina and his descendants. Its hymns preserve that lineage’s characteristic liturgical style, especially Agni-centered priestly themes and Savitṛ-oriented illumination.
The best-known is 3.62, which contains the Gāyatrī Mantra (3.62.10) addressed to Savitṛ. It is widely recited as a prayer for inspired intellect and divine illumination.
The mandala repeatedly presents Agni as the flawlessly installed Hotṛ and Jātavedas who establishes the sacrifice, carries Soma, and grants immortality and varchas. Indra (often with Agni) is invoked to arrive swiftly for Soma, grow in power through repeated pressings, and secure victory, strength, and nourishment for the sacrificer.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
