
Sukta 3.8
Viśvāmitra Gāthina (RV 3.8 attribution)
Triṣṭubh
हे सूक्त यज्ञासाठी सिद्ध केलेल्या पवित्र वृक्ष/स्तंभ ‘वनस्पती’ची वंदना करते—त्याला जिवंत, दैवी आधार मानून, जो हविर्भाग देवांकडे पोहोचवतो आणि यज्ञकर्म स्थिर करतो. लाकडी स्तंभाचा अभिषेक, उभारणी व घडण ‘दैवी मधु’ने शुभ होवो अशी प्रार्थना करून, यजमानांसाठी समृद्धी, संतती आणि मंगलमय वाढ यांची याचना केली आहे.
Mantra 1
अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते मधुना दैव्येन । यदूर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वा क्षयो मातुरस्या उपस्थे ॥
यज्ञात देवयन्त (देवप्रिय) जन, हे वनस्पते, तुला दैवी मधूने अभिषेक करतात. तू ऊर्ध्व उभा राहिलास की येथे द्रविण (अंतःसमृद्धी) स्थापन कर; किंवा या मातेस (पृथ्वीच्या) कुशीत तुझा वास असला तरीही लाभ दृढ कर.
Mantra 2
समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्ताद्ब्रह्म वन्वानो अजरं सुवीरम् । आरे अस्मदमतिं बाधमान उच्छ्रयस्व महते सौभगाय ॥
समिद्ध अग्नीच्या समोर झुकून, ब्रह्म (मंत्रवाणी) यांच्या बळावर अजर, सुवीर (वीर्यवान) शक्ती जिंकत—आमच्यापासून कुटिल मती (दुर्बुद्धी) दूर हाकलून—महान सौभाग्यासाठी उंच उभा राहा/उन्नत हो.
Mantra 3
उच्छ्रयस्व वनस्पते वर्ष्मन्पृथिव्या अधि । सुमिती मीयमानो वर्चो धा यज्ञवाहसे ॥
हे वनस्पते, पृथ्वीच्या उंचीवर उन्नत हो. सुमिती (सद्-समन्वय) ने मोजला/विन्यस्त झालेला, यज्ञवाह (अग्नी) साठी वर्चस् (तेज) धारण कर.
Mantra 4
युवा सुवासाः परिवीत आगात्स उ श्रेयान्भवति जायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः ॥
युवा, सुवासा (सु-वस्त्रधारी), आपल्या तेजाने सर्वतोवेष्टित होऊन तो येतो; आणि जन्मताक्षणीच तो अधिक श्रेष्ठ ठरतो. त्याला धीर ऋषि-कवी, स्वाध्य (आत्मसंयमी) होऊन, देवाभिमुख मनाने, उन्नत करतात.
Mantra 5
जातो जायते सुदिनत्वे अह्नां समर्य आ विदथे वर्धमानः । पुनन्ति धीरा अपसो मनीषा देवया विप्र उदियर्ति वाचम् ॥
जन्मलेला तो दिवसांच्या सुदिनत्वात पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो; सामूहिक गतीत, विदथ-सभेत वाढत वाढत प्रकटतो. धीर जन प्रेरित मनीषेने कर्मे पवित्र करतात; देवय विप्र वाणी उंचावून उद्गारतो.
Mantra 6
यान्वो नरो देवयन्तो निमिम्युर्वनस्पते स्वधितिर्वा ततक्ष । ते देवासः स्वरवस्तस्थिवांसः प्रजावदस्मे दिधिषन्तु रत्नम् ॥
हे वनस्पते! देवय नरांनी जे तुझ्यासाठी मोजून ठरविले, किंवा स्वधिति (तेजस्वी कुऱ्हाड) ने जे घडविले—ते देव आपल्या स्व-प्रकाशात स्थित राहून, आमच्यात प्रजावान रत्न (संतति-समृद्धीचा निधी) स्थापोत.
Mantra 7
ये वृक्णासो अधि क्षमि निमितासो यतस्रुचः । ते नो व्यन्तु वार्यं देवत्रा क्षेत्रसाधसः ॥
जे कापून भूमीवर स्थापिले आहेत, यतस्रुच (संयमित स्रुच-करछुल) सहित—ते, क्षेत्रसाधस (विधिवत् क्षेत्राचे साधक), देवत्रा मार्गाने आमच्यासाठी श्रेष्ठ वार्य (वरणीय समृद्धी) जिंकोत.
Mantra 8
आदित्या रुद्रा वसवः सुनीथा द्यावाक्षामा पृथिवी अन्तरिक्षम् । सजोषसो यज्ञमवन्तु देवा ऊर्ध्वं कृण्वन्त्वध्वरस्य केतुम् ॥
सुनिथा (सुपथ-प्रद) आदित्य, रुद्र व वसु—आणि द्यावा-क्षामा, पृथ्वी व अंतरिक्ष—एकचित्ताने यज्ञाचे रक्षण करो; आणि अध्वर (यज्ञ) याचा केतु (ध्वज-चिन्ह) उर्ध्व उचलून धरो.
Mantra 9
हंसा इव श्रेणिशो यतानाः शुक्रा वसानाः स्वरवो न आगुः । उन्नीयमानाः कविभिः पुरस्ताद्देवा देवानामपि यन्ति पाथः ॥
हंसांसारखे रांगेत उडत ते येतात—शुक्ल तेज धारण करून, ‘स्वर’चा नाद करीत; कविंनी अग्रभागी उर्ध्व नेलेले, देव देवांपर्यंत पोहोचविणाऱ्या पथावर पुढे जातात.
Mantra 10
शृङ्गाणीवेच्छृङ्गिणां सं ददृश्रे चषालवन्तः स्वरवः पृथिव्याम् । वाघद्भिर्वा विहवे श्रोषमाणा अस्माँ अवन्तु पृतनाज्येषु ॥
शृंगींच्या शृंगांसारखे ते एकत्र दिसतात—चषाल धारण करून, पृथ्वीवर ‘स्वर’ नाद करणाऱ्या शक्ती. गायकांसह असोत वा आह्वानाच्या विहवात—ऐकून—अधिकार-प्राप्तीच्या रणांत आम्हांला रक्षो.
Mantra 11
वनस्पते शतवल्शो वि रोह सहस्रवल्शा वि वयं रुहेम । यं त्वामयं स्वधितिस्तेजमानः प्रणिनाय महते सौभगाय ॥
हे वनस्पते, शत वल्शांनी (शाखांनी) फुलून-फैलून वाढ; सहस्र वल्शांनी आम्हीही फुलून-फैलून वाढू. ज्याला हा तेजस्वी स्वधिति (कुऱ्हाड) पुढे नेतो—तो (आम्हालाही) महत् सौभाग्य, महान कल्याणाकडे नेवो.
The hymn opens with the consecration: Vanaspati is anointed with divine sweetness and asked to establish wealth when set upright or when resting ‘in the mother’s lap’ (earth).
Attention moves to the human craft of sacrifice—measuring and shaping the wood—linking skilled action with divine presence, and asking the radiant gods to grant a treasure rich in progeny.
A peak blessing of generative abundance: the rite’s support becomes a source of prajā (life-increase) and ratna (treasure), fusing ritual exactness with cosmic fecundity.
It closes with an expansive benediction—‘grow with a hundred shoots, with a thousand shoots may we grow’—turning the image of the sprouting tree into a final promise of great good fortune.
madhunā daivyena
prajāvad asme didhiṣantu ratnam
śatavalśo vi roha sahasravalśā
Vanaspati is the consecrated sacred wood—often the sacrificial post/tree element—honored as a divine support that upholds the yajña and helps bring blessings back to the worshippers.
The anointing marks consecration: sweetness and purity are symbolically placed into the ritual support so it becomes fit to carry offerings and to attract prosperity and well-being.
It repeatedly asks for draviṇa (wealth), ratna (treasure), prajā (progeny), and expansive growth—pictured as the tree sprouting with hundreds and thousands of shoots.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.