
Sukta 3.33
Viśvāmitra Gāthina (Kauśika)
Jagatī
हे सूक्त युग्म नदी-देवी विपाट आणि शुतुद्री यांची स्तुती करते—पर्वतांतून उद्भवलेल्या, जीवनदायी, वेगवान व मातृस्वरूप जलधारा—आणि सुरक्षित पार व संरक्षण यांची याचना करते. यात इंद्राच्या आदर्श पराक्रमाचेही स्मरण आहे: अडथळा घालणाऱ्या सर्प/आवरणांना प्रहार करून त्याने जलांना मुक्त केले; त्यामुळे नद्यांचा मुक्त प्रवाह हा बंधनावरच्या दैवी विजयाशी जोडला जातो. सूक्ताचा शेवट एक व्यावहारिक, करुण प्रार्थनेने होतो—अडथळे वाहून जावोत आणि “दोन निर्दोष” जन सुरक्षितता व कल्याणापर्यंत पोहोचोत.
Mantra 1
प्र पर्वतानामुशती उपस्थादश्वे इव विषिते हासमाने । गावेव शुभ्रे मातरा रिहाणे विपाट् छुतुद्री पयसा जवेते ॥
पर्वतांच्या रम्य कुशीतून त्या दोन अभिलाषिणी नद्या उसळून बाहेर येतात—जणू लगाम सुटलेल्या घोडी हसत-खिदळत धावाव्यात. उजळ मातांसारख्या, जशा गायी आपल्या वासराला चाटून माया करतात, तशा विपाट् आणि शुतुद्री पोषणरूपी दुधासह वेगाने धावतात.
Mantra 2
इन्द्रेषिते प्रसवं भिक्षमाणे अच्छा समुद्रं रथ्येव याथः । समाराणे ऊर्मिभिः पिन्वमाने अन्या वामन्यामप्येति शुभ्रे ॥
इंद्रप्रेरित होऊन, प्रवाहाचा प्रसव मागत, तुम्ही दोघी महामार्गावरच्या रथांसारख्या समुद्राकडे जाता. लाटांनी फुगून, संगमाच्या धावपळीत, हे शुभ्रे, तुमच्यातील एक उजळ धारा दुसरीकडे सरकून येते—एकाच प्रवाहात एकरूप होण्याची इच्छा धरून.
Mantra 3
अच्छा सिन्धुं मातृतमामयासं विपाशमुर्वीं सुभगामगन्म । वत्समिव मातरा संरिहाणे समानं योनिमनु संचरन्ती ॥
आम्ही सिंधूकडे आलो—जो सर्वाधिक मातृतुल्य, अविश्रांत आहे; आणि विपाशेकडे—जी विशाल व सुभगा आहे. जशा दोन माता वासराला चाटत माया करतात, तशा त्या दोघी एकाच योनीचा—एकाच उगमाचा व एकाच प्रवाहमार्गाचा—अनुसरण करीत, एकरूपतेने चालतात.
Mantra 4
एना वयं पयसा पिन्वमाना अनु योनिं देवकृतं चरन्तीः । न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः किंयुर्विप्रो नद्यो जोहवीति ॥
याच (मार्गाने) आम्ही, पोषणाच्या दूध-रसाने (पयस्) फुगून, देवांनी घडविलेल्या योनी—उद्गम-पथ—याचा अनुक्रम करून चालतो. प्रवाहासाठी घडविलेली ही प्रसव-प्रेरणा मागे फिरत नाही; विप्र ऋषी नद्यांना हाक मारतो—त्यांचा गूढ मार्ग जाणून, त्यांच्या संमतीने पार उतरावे अशी अभिलाषा धरून.
Mantra 5
रमध्वं मे वचसे सोम्याय ऋतावरीरुप मुहूर्तमेवैः । प्र सिन्धुमच्छा बृहती मनीषावस्युरह्वे कुशिकस्य सूनुः ॥
हे ऋतधारिणींनो, सोम्य अशा माझ्या वचनात रमून जा; तुमच्या वेगवान प्रवाहांनी एक मुहूर्तभर तरी जवळ या. सिन्धूकडे माझी विशाल मनीषा पुढे धावते; कुशिकाचा पुत्र मी, गरजेच्या वेळी हाक देत, सहाय्यासाठी तुम्हांला आवाहन करतो.
Mantra 6
इन्द्रो अस्माँ अरदद्वज्रबाहुरपाहन्वृत्रं परिधिं नदीनाम् । देवोऽनयत्सविता सुपाणिस्तस्य वयं प्रसवे याम उर्वीः ॥
वज्रबाहु इंद्राने आमच्यासाठी वाट करून दिली; नद्यांना परिघासारखा अडथळा ठरणारा वृत्र त्याने दूर केला. सुहस्त देव सविता आम्हांला पुढे घेऊन गेला; त्या दिव्य प्रसव-प्रेरणेनेच आम्ही विस्तीर्ण उर्वींमध्ये प्रवास करतो.
Mantra 7
प्रवाच्यं शश्वधा वीर्यं तदिन्द्रस्य कर्म यदहिं विवृश्चत् । वि वज्रेण परिषदो जघानायन्नापोऽयनमिच्छमानाः ॥
सदैव उच्चारण्यास योग्य असे ते शाश्वत वीर्य—इंद्राचे ते कर्म—जेव्हा त्याने अहि (वृत्र)ला फाडून टाकले. वज्राने त्याने अडथळ्यांच्या वेढणाऱ्या आसनां/आवरणांना चिरडले; मग पाणी आपला मार्ग इच्छित, मुक्त प्रवाह शोधीत, पुढे सरकले.
Mantra 8
एतद्वचो जरितर्मापि मृष्ठा आ यत्ते घोषानुत्तरा युगानि । उक्थेषु कारो प्रति नो जुषस्व मा नो नि कः पुरुषत्रा नमस्ते ॥
हे जरितर (गायक), या वचनाचा अवमान करू नकोस; तुझी दूरवर घुमणारी घोषणा पुढील युगांपर्यंत टिकून राहो. आमच्या उक्थांमध्ये हा आर्तस्वर स्वीकार, संमतीने आमच्याकडे वळ; आम्हाला कुठेही खाली पाडू नकोस—हे पुरुषत्रा (मनुष्यहितकारी), तुला नमस्कार.
Mantra 9
ओ षु स्वसारः कारवे शृणोत ययौ वो दूरादनसा रथेन । नि षू नमध्वं भवता सुपारा अधोअक्षाः सिन्धवः स्रोत्याभिः ॥
ओ भगिनींनो (नद्यांनो), कवीचा हाक ऐका; तो दूरवरून बैलगाडी व रथ घेऊन तुमच्याकडे आला आहे. नम्र होऊन, कृपेनं वाट द्या; सु-पार—सहज पार होण्यासारख्या—व्हा, हे सिंधवः (धारा); तुमचे प्रवाह अक्ष (चाकाच्या धुरी) इतक्या खोलीपर्यंत खाली वाहू देत.
Mantra 10
आ ते कारो शृणवामा वचांसि ययाथ दूरादनसा रथेन । नि ते नंसै पीप्यानेव योषा मर्यायेव कन्या शश्वचै ते ॥
हे (नदी), तुझा प्रतिसाद-नाद आणि वचने आम्ही ऐकू—कारण तू दूरवरून बैलगाडी व रथ घेऊन आली आहेस. आमच्याकडे झुक—जशी जीवनरसाने परिपूर्ण स्त्री प्रेमात झुकते, जशी कन्या वराकडे झुकते; तशी तू सदैव आमच्याचकडे असो.
Mantra 11
यदङ्ग त्वा भरताः संतरेयुर्गव्यन्ग्राम इषित इन्द्रजूतः । अर्षादह प्रसवः सर्गतक्त आ वो वृणे सुमतिं यज्ञियानाम् ॥
जेव्हा, हे अङ्ग, भरतजन तुला पार करतील—गव्य (गोधन/किरण-संपदा) शोधीत—इन्द्रजूत, प्रेरित चालत्या दलासह; तेव्हा तो प्रसव (प्रेरणा) वेगाने पुढे धावो, मुक्त-धारेसारखा घडविलेला. तुझ्यासाठी मी यज्ञियांची सुमति—सद्बुद्धीची कृपा—निवडतो.
Mantra 12
अतारिषुर्भरता गव्यवः समभक्त विप्रः सुमतिं नदीनाम् । प्र पिन्वध्वमिषयन्तीः सुराधा आ वक्षणाः पृणध्वं यात शीभम् ॥
भरतजन—गव्यवः (किरण/गोधनाचे साधक)—पार उतरले; विप्राने नद्यांची सुमति—अनुग्रहपूर्ण सुसंवाद—मिळविला. हे सुराधाः, उत्तम साध्य करणाऱ्या धारांनो, तुम्ही उफाळून पुढे वाढा, प्रेरित होत; तुमची वक्ष (उर/काठ) भरून घ्या आणि शीघ्रतेने चला.
Mantra 13
उद्व ऊर्मिः शम्या हन्त्वापो योक्त्राणि मुञ्चत । मादुष्कृतौ व्येनसाघ्न्यौ शूनमारताम् ॥
उदित होणारी ऊर्मी (लाट) शम्या (लाकडी खुंटे) आघात करून दूर करो; हे आपः, योक्त्राणि (जुवे/बंधन) सैल करा. दुष्कृत्य वा दोषामुळे ते दोघे निर्दोष (अघ्न्यौ) बाधित होऊ नयेत; ते शूनम्—क्षेम व सुरक्षित तीर—प्राप्त करो.
A vivid, poetic emergence: the two rivers surge from the mountains, radiant and maternal, rushing with nourishing ‘milk.’
Praise becomes petition: the rivers are asked to grant a safe course, while the hymn widens into the cosmic myth of Indra breaking the serpent/closures so the waters may seek their path.
Indra’s celebrated act of cutting the serpent and smashing the encircling resistances—after which the waters advance, desiring their way (ayanam).
A concrete closing prayer: may waves strike away stakes, may yokes be loosened, and may the guiltless be unharmed—arriving at safety and well-being.
प्र पर्वतानामुशती उपस्थादश्वे इव विषिते हासमाने । गावेव शुभ्रे मातरा रिहाणे विपाट् छुतुद्री पयसा जवेते ॥प्रवाच्यं शश्वधा वीर्यं तदिन्द्रस्य कर्म यदहिं विवृश्चत् । वि वज्रेण परिषदो जघानायन्नापोऽयनमिच्छमानाः ॥उद्व ऊर्मिः शम्या हन्त्वापो योक्त्राणि मुञ्चत । मादुष्कृतौ व्येनसाघ्न्यौ शूनमारताम् ॥They are paired river-goddesses praised as swift, bright, nourishing waters. The hymn treats them as living divine powers who can grant a safe path and protection.
It recalls the Vedic myth where Indra breaks the obstruction that held back the waters. This frames the rivers’ flowing as a cosmic act of liberation—opening pathways and restoring abundance.
Traditionally it suits prayers near water—especially before crossing a river—asking the waters to remove obstacles and bring travelers to safety. More broadly, it is recited for clearing blockages and restoring ‘flow’ in life and mind.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.