
Sukta 3.6
Viśvāmitra Gāthina (mandala 3 attribution; RV 3.6 continues the Viśvāmitra cycle)
Agni
Triṣṭubh (probable)
विश्वामित्राचे हे सूक्त अग्नीचे आवाहन करते—प्रेरित होतृ म्हणून, जो मानवाची बुद्धी व वाणी देवाभिमुख करतो आणि हविर्भाग देवांपर्यंत पोहोचवतो. अग्नीने ऋत (विश्व-व्यवस्था) अनुसार आपल्या अरुण, घृत-दीप्त अश्वांना जुंपावे, देवतांना यज्ञात आणावे, आणि उपासकाला टिकाऊ धन, प्रकाश (गो) व विजयदायी संतती प्रदान करावी, अशी विनंती आहे.
Mantra 1
प्र कारवो मनना वच्यमाना देवद्रीचीं नयत देवयन्तः । दक्षिणावाड्वाजिनी प्राच्येति हविर्भरन्त्यग्नये घृताची ॥
हे गायकांनो, पुढे निघा—मनात विचार घडवीत, वाणीला आकार देत; देवांना शोधणाऱ्यांनो, तिला देवमार्गाकडे न्या. दक्षिणायुक्त वाजिनी शक्ती पूर्वेकडे चालते; घृत-प्रभेच्या मार्गाने, अग्नीसाठी हवि वाहून आणते.
Mantra 2
आ रोदसी अपृणा जायमान उत प्र रिक्था अध नु प्रयज्यो । दिवश्चिदग्ने महिना पृथिव्या वच्यन्तां ते वह्नयः सप्तजिह्वाः ॥
जन्मताच तूने दोन्ही रोदसी (द्यावा-पृथिवी) भरून टाकल्या; आणि मग तू आपल्या वारशाकडे पुढे निघालास—आता यज्ञकर्माचा अग्रणी होऊन. हे अग्ने, द्यौ व पृथिवी यांहूनही परे असलेल्या तुझ्या महिमेने, तुझे वह्नि—सप्तजिह्वा शक्ती—उच्चारले जाऊन कर्मात प्रवृत्त होवोत.
Mantra 3
द्यौश्च त्वा पृथिवी यज्ञियासो नि होतारं सादयन्ते दमाय । यदी विशो मानुषीर्देवयन्तीः प्रयस्वतीरीळते शुक्रमर्चिः ॥
द्यौ (आकाश) आणि पृथ्वी—यज्ञार्ह—गृहात तुला होतृ (Hotar) म्हणून आसन देतात. जेव्हा देवांना शोधणाऱ्या मानुषी विशः, हवि-समृद्ध होऊन, तुझ्या उज्ज्वल ज्वालेचे (शुक्रम् अर्चिः) स्तवन करतात.
Mantra 4
महान्त्सधस्थे ध्रुव आ निषत्तोऽन्तर्द्यावा माहिने हर्यमाणः । आस्क्रे सपत्नी अजरे अमृक्ते सबर्दुघे उरुगायस्य धेनू ॥
महान, सधस्थात ध्रुव होऊन, तो दोन द्यावांच्या अंतरी आसनस्थ आहे; महिमेने प्रेरित होऊन गतिमान. उरुगायस्य त्या दोन दुग्धदायिनी धेनू—अच्युत, अजर, अमृक्त, सपत्नीरहित—एकत्र आपले प्रवाही दूध ओततात.
Mantra 5
व्रता ते अग्ने महतो महानि तव क्रत्वा रोदसी आ ततन्थ । त्वं दूतो अभवो जायमानस्त्वं नेता वृषभ चर्षणीनाम् ॥
हे अग्ने, तुझे व्रत महान—अतिमहान—आहेत; तुझ्या क्रतूने तू दोन रोदसी (द्यौ-पृथ्वी) विस्तारल्या आहेत. जन्मताच तू दूत झालास; हे वृषभा, तू चर्षणीनाम् (मानव कुलांचा) नेता आहेस.
Mantra 6
ऋतस्य वा केशिना योग्याभिर्घृतस्नुवा रोहिता धुरि धिष्व । अथा वह देवान्देव विश्वान्त्स्वध्वरा कृणुहि जातवेदः ॥
ऋताच्या योग्य बंधनांनी, घृत-प्रकाशाने स्रवणाऱ्या दोन रोहित (लाल) अश्वांना धुरीवर जुंप. मग, हे देव जातवेदस, सर्व देवांना घेऊन ये; आमचा स्वध्वर यज्ञमार्ग सुकर व अखंड कर.
Mantra 7
दिवश्चिदा ते रुचयन्त रोका उषो विभातीरनु भासि पूर्वीः । अपो यदग्न उशधग्वनेषु होतुर्मन्द्रस्य पनयन्त देवाः ॥
दिव्य लोकही तुझ्यासाठी आपली दीप्ती जागवितात; हे उषस्, तू आपल्या अनेक पूर्व-किरणांच्या मागोमाग प्रकाशमान होतेस. जेव्हा, हे अग्ने, वनांत जल जागृत होतात, तेव्हा होतृच्या मंद्र ज्वालेत देव आनंद मानतात.
Mantra 8
उरौ वा ये अन्तरिक्षे मदन्ति दिवो वा ये रोचने सन्ति देवाः । ऊमा वा ये सुहवासो यजत्रा आयेमिरे रथ्यो अग्ने अश्वाः ॥
ते विस्तीर्ण अंतरिक्षात मदित असोत वा दिव्य रोचनात स्थित देव असोत—ते यज्य, सुह्वान (सहज आह्वेय) शक्ती आहेत; त्यांच्या हेतु, हे अग्ने, रथाचे अश्व जुंपलेलेच आले आहेत—यज्ञयात्रेस सज्ज.
Mantra 9
ऐभिरग्ने सरथं याह्यर्वाङ्नानारथं वा विभवो ह्यश्वाः । पत्नीवतस्त्रिंशतं त्रीँश्च देवाननुष्वधमा वह मादयस्व ॥
हे अग्ने, या (स्तुती/आहुती) घेऊन एकाच रथात—किंवा अनेक रथांत—आमच्याकडे इथे ये; कारण तुझे अश्व बहुविध सामर्थ्यवान आहेत. आपल्या-आपल्या स्वधा/रुचीप्रमाणे, पत्नी (शक्ती) सहित तीस आणि तीन—असे तैंतीस देव—इथे वाहून आण; आणि पूर्ण झालेल्या हविर्भागात आनंद मान.
Mantra 10
स होता यस्य रोदसी चिदुर्वी यज्ञंयज्ञमभि वृधे गृणीतः । प्राची अध्वरेव तस्थतुः सुमेके ऋतावरी ऋतजातस्य सत्ये ॥
तोच तो होतृ आहे; ज्याचे प्रत्येक यज्ञात स्तवन केल्याने विस्तीर्ण द्यावा-पृथिवीही वाढते. अध्वरात त्या दोघी पुढे सरकणाऱ्या स्तंभांसारख्या उभ्या राहतात—सुंदर युगल—ऋताच्या रक्षिका; ऋतजात त्या (अग्नी)च्या सत्यात प्रतिष्ठित.
Mantra 11
इळामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्वत्तमं हवमानाय साध । स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥
हे अग्ने, हाक देणाऱ्यासाठी इळा सिद्ध कर—बहुदानसमृद्ध—गौचे चिरस्थायी लाभ, प्रकाशाची स्थिर प्राप्ती. आमच्यासाठी पुत्र असो, वाढणारा तनय, जीवन-संग्रामात विजयी. हे अग्ने, तीच तुझी सुमती (कल्याणकारी कृपा) आमच्यात होवो.
It asks Agni, the divine priest, to carry the offering to the gods, bring the gods to the sacrifice, and make the rite proceed in a right and unbroken way according to ṛta.
The ‘yoking’ is a ritual-symbolic image for setting Agni’s power in ordered motion—so the sacrifice has a steady course and the gods are effectively invited.
The hymn seeks iḷā (nourishing inspiration and plenty), an enduring gain of go (often understood as cattle and also as light), and a victorious son/offspring, through Agni’s gracious favor (sumati).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.