Mandala 3
मण्डल 3
The Family Book of Vishvamitra
ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਤੀਜਾ ਮੰਡਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਹੁਤ ਗੱਢੀ ਹੈ: ਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਾਤਵੇਦਸ ਰੂਪ ਅਗਨੀ ਯਾਗ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਜਿੱਤ ਤੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ—ਅਕਸਰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ—ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਸੋਮ ਪੀਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੀੜਨ (ਪ੍ਰੈਸਿੰਗ) ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ, ਬਲ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਸਵਿਤ੍ਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੂਕਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਤ੍ਰੀ (3.62.10) ਵਿੱਚ ਚਰਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਤ/ਜੁ—‘ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ/ਸਿੱਧਾਪਣ’—ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
Suktas in Mandala 3
Sukta 1
Sukta 3.1
ਅਗਨੀ ਲਈ ਇਹ ਸੂਕਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਤ-ਵਿਵਸਥਾ (ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਕਈ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਤੇਜ਼ ਤਵਿੱਤ ਰੰਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦਾ, ਅਤੇ “ਗਾਂਵਾਂ” (ਕਿਰਣਾਂ/ਧਨ) ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਟਿਕਾਊ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਾਂਝ-ਸੁਲਹ, ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 2
Sukta 3.2
ਰਿਗਵੇਦ 3.2 ਅਗਨੀ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਦਾ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰੋਹਿਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਆਪ ਹੀ ਕ੍ਰਤੁ (ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ) ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ (ਕੌਸ਼ਲ) ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ “ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ” ਹਨ। ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵਾਜ (ਵਿਜੈਮਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੋਣਯੋਗ ਸਾਧਨ ਮੰਨ ਕੇ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਦੱਤ, ਸਿੰਹ-ਸਮਾਨ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਖਜ਼ਾਨੇ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Sukta 3
Sukta 3.3
ਇਹ ਸੂਕਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅੱਗ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਉਨੱਤੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਧਾਰ (ਧਰੁਣ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਮਰ ਯਾਜਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਦੇਵਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਯਜ್ಞ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਤ (ਸਦੀਵੀ ਨਿਯਮ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਆਉ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 4
Sukta 3.4
ਰਿਗਵੇਦ 3.4 ਦਾ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੋਤ੍ਰ—ਯੱਗ ਦੀ ਪੁਰੋਹਿਤੀ ਵਾਣੀ—ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਸਮਿਧਾ ਦੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਹਵਿਸ਼ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਉਸ਼ਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰਿਲੀ, ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਆਹਵਾਨ-ਵਿਧੀ ਗੂੰਥਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੱਗ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਇਕੋ, ਸੁਚੱਜੀ ਮਿਲਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 5
Sukta 3.5
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗ੍ਰਤ ਜਵਾਲਾ ਵਜੋਂ ਉਸ਼ਸ (ਉਸ਼ਾ/ਸਵੇਰ) ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ “ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ” ਹੋਇਆ ਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤ (ਕੋਸਮੀਕ ਕ੍ਰਮ) ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਾਰੀਗਰੀ/ਕਰਤਬ ਦਾ ਸੰਰਖਕ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੇਠ ਇਲਾ਼ (ਪੋਸ਼ਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ/ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਟਿਕਾਊ ਲਾਭ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Sukta 6
Sukta 3.6
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਸੂਕਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਤ੍ਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਮੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਿ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ṛਤ (ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ) ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਲਾਲ, ਘਿਉ-ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਜੋਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਧਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਗੋ), ਅਤੇ ਜਿੱਤਵੰਤੀ ਸੰਤਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 7
Sukta 3.7
ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਸ ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਮਾਪਿਆਂ, ਦੋ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਪਿਉਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਸੱਤ ਵਾਣੀਆਂ” (ਸਪਤ ਵਾਣੀਃ) ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਨੀਂਹ/ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਬਲ, ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਮਾਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਕੋਸਮਿਕ ਛਬੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਵੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਯੁ ਵਧਾਏ, ਗਾਇਕ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਾਮਨ (ਨਿਵਾਸ) ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, “ਕਿਰਣਾਂ/ਗੋ” (ਗੋ), ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੰਤਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 8
Sukta 3.8
ਇਹ ਸੂਕਤ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਵਨਸਪਤੀ—ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ/ਯੂਪ-ਸਤੰਭ—ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵੰਦਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਹਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਦਿਵ੍ਯ ਮਧੁ’ ਨਾਲ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਇਸ ਸਤੰਭ ਦੇ ਅਭਿਸੇਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੜਨ-ਸੰਵਾਰਨ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਵਾਧਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 9
Sukta 3.9
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਪਾਂ ਨਪਾਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਗਨੀ ਦਾ ਰੂਪ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਰਤਿਆਂ ਦਾ ਦਿਵਿਆ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ ਵੱਲੋਂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੋਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਹਾਸਨਾਰੂੜ੍ਹ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਮਹਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 10
Sukta 3.10
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਚ ਰਾਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਟੱਲ ਹੋਤ੍ਰ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਅਤੇ ਆਮ ਮਰਤਭੀ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ “ਜ੍ਯੋਤੀੰਸ਼ਿ” ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਹਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 11
Sukta 3.11
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਜਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਤ੍ਰ (ਪੁਰੋਹਿਤ) ਹੈ। ਉਹ ਯਜਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਕ੍ਰਮ (ਆਨੁਸ਼ਕ) ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਭੁੱਲ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਅਜਿੱਤ ਨੇਤਾ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਵਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਬਲ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 12
Sukta 3.12
ਰਿਗਵੇਦ 3.12 ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਇੰਦਰ–ਅਗਨੀ (ਇੰਦਰਾਗਨੀ) ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਾਜ਼ਾ ਨਿਚੋੜੇ ਸੋਮ ਕੋਲ ਆਉਣ, ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਬੂਲ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਬਲ, ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ਣ। ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵੀਰਤਾ-ਭਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਯਾਜਕੀ ਅੱਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਹਿਮਤ ਬਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ‘ਦਿੱਖਣਯੋਗ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 13
Sukta 3.13
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਦਿਵ੍ਯ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਛੌਣਾ) ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਸਰੇ, ਆਕਾਸ਼–ਧਰਤੀ–ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਧਨ, ਅਤੇ ਅਟੱਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀ (ਸੁਵੀਰ੍ਯ) ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Sukta 14
Sukta 3.14
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦਮਈ ਹੋਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਸਿੰਹਾਸਨਾਰੂੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਿਦਥਾਂ (ਯਜ્ઞ-ਸਭਾਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਭਰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਸ (ਬਲ/ਸ਼ਕਤੀ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਿਜਲੀ-ਰਥ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾ-ਕੇਸ਼ੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਮਰੁਤ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰਮ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰਤਾ ਸਮੇਤ ਜਾਣੇ ਅਤੇ ‘ਚੱਖ’ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ।
Sukta 15
Sukta 3.15
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਜ੍ਵਾਲਾਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ—ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ—ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ “ਵਿਸ਼ਾਲ” ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਅਜਿੱਤ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ “ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਮੋਰਚੇ” ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਸਥਾਈ ਲਾਭ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼/ਧਨ/ਗਿਆਨ—ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਅਟੱਲ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 16
Sukta 3.16
ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਛੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੂਕਤ ਉਸਨੂੰ ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀ (ਸੁਵੀਰ੍ਯ), ਸੌਭਾਗ੍ਯ (ਸੌਭਗ) ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ (ਰਾਯ) ਦਾ ਸਰਵਰਾਜ, ਅਤੇ ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਨ) ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ‘ਕੰਮ ਕਰਕੇ’ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਜ (ਜੀਵਨ-ਬਲ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ), ਪ੍ਰਚੁਰ ਵਾਧਾ, ਆਨੰਦ-ਵਾਹਕ ਊਰਜਾ (ਮਯੋਭੂ), ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇਜ/ਦਿਪਤੀ (ਤੁਵਿਦ੍ਯੁਮ੍ਨ) ਅਤੇ ਦਿਰਘਕਾਲੀ ਯਸ਼/ਕੀਰਤੀ (ਯਸ਼ਸ) ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਸੂਕਤ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 17
Sukta 3.17
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਤ (ਯਜ੍ਞ-ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ) ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੌ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨੀ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਨਿਯਮ-ਪਾਲਕ ਅਗਨੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਾਇਤਾ, ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਅਧ੍ਵਰ (ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ) ਦੀ ਸੁਚਾਰੂ ਗਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੇ।
Sukta 18
Sukta 3.18
ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਅਗਨੀ-ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਦਇਆਲੂ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਸਮ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਹਟਾਏ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਇੰਧਨ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲ, ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ‘ਰਤਨ’ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਅਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਕ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Sukta 19
Sukta 3.19
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੋਤ੍ਰ (ਆਹਵਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਾਜਕ) ਵਜੋਂ ਚੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ-ਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਪਾਸਕ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੀਖ਼ਾ ਕਰੇ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਸਿਖਾਵੇ, ਅਤੇ ਧਨ, ਬਲ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ—ਸ਼੍ਰਵਸ—ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ‘ਇੱਥੇ’ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਗ ਪਏ।
Sukta 20
Sukta 3.20
ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ ਪ੍ਰਾਤਕਾਲ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਆਹਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਉਸ਼ਾ, ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਅਤੇ ਦਧਿਕ੍ਰਾਵਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ “ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੇਵ” ਬੇਨਤੀ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸਵਿਤ੍ਰ, ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ, ਭਗ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਦਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਗਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠ ਇਕ ਸੰਗਠਿਤ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 21
Sukta 3.21
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਤੇ ਹੋਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਯਾਗ-ਕਰਮ ਨੂੰ “ਅਮਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ” ਟਿਕਾਏ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਵਨ-ਆਹੁਤੀਆਂ (ਘਿਉ-ਝਰਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ) ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਯਾਗ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਭਾਗੀਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾਕਾਰ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Sukta 22
Sukta 3.22
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਯਜ્ઞ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਤ੍ਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨਿਚੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ‘ਸਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ’ ਤੱਕ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਲਾਅ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ‘ਗਾਂਵਾਂ/ਕਿਰਣਾਂ’ ਦਾ ਟਿਕਾਊ ਲਾਭ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 23
Sukta 3.23
ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਜਾਤਵੇਦਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅਤੇ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਆਸਨ ਵਿੱਚ “ਅਮਰਤ੍ਵ” ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਥਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿਚ (ਸਮਿਧਾਂ/ਜਲਾਂ) ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਲਈ ਇਲ਼ਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਗੋ-ਧਨ/ਤੇਜ, ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Sukta 24
Sukta 3.24
ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ ਯਜ્ઞ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੁਕਾਵਟ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਲਈ “ਵਰਚਸ” (ਤੇਜ, ਜਿੱਤੂ ਚਮਕ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਯਜ्ञ-ਆਸਨ ਬਰ੍ਹਿਸ ਉੱਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੀਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ “ਰਯਿ” (ਧਨ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ.
Sukta 25
Sukta 3.25
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਅਮਰ ਜੋਤ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ “ਜਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ” ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਆਸਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 26
Sukta 3.26
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕੁਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅੱਗ ਹੈ ਜੋ ‘ਜਗਮਗ ਲੋਕ’ (ਸ੍ਵਰ) ਨੂੰ ਖੋਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਿ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਤੁਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮਰੁਤ—ਉਗ੍ਰ, ਵਰਖਾ-ਦੀਪਤ ਸਾਥੀ—ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਅਖੁੱਟ, ਅਨੇਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੁੱਧਿਮਾਨ ‘ਵਾਣੀ ਦਾ ਪਿਤਾ’ (ਵਾਚ), ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਆਪ ਹੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
Sukta 27
Sukta 3.27
ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਸੂਕਤ ਉਸਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਗੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਹਵਿ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸੁਗਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ “ਵਾਜ” (ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ, ਵਿਜੈਸ਼ੀਲ ਬਲ) ਨੂੰ ਅਧ੍ਵਰ—ਯਜ੍ਞ-ਯਾਤਰਾ—ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰੂਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਬਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਤ (ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ) ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਧਧਕੇ, ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਿੱਧੀ/ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Sukta 28
Sukta 3.28
ਇਹ ਛੋਟਾ ਅਗਨੀ-ਸੂਕਤ ਜਾਤਵੇਦਸ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਪੀੜਨਾਂ ਵੇਲੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਤਹ ਅਤੇ ਮਾਧ੍ਯੰਦਿਨ ਸਵਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਪੁਰੋਲ਼ਾਸ਼ (ਯਜ੍ਞ-ਕੇਕ) ਅਤੇ ਆਹੁਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੇ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰੀਤ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਧੀਰਹ (ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਚਿੰਤਨ (ਧੀ) ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ-ਸੁਖ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ।
Sukta 29
Sukta 3.29
ਇਹ ਸੂਕਤ ਮੰਥਨ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਲਿਟਰਜੀ ਹੈ; ਅਗਨੀ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਇਰਾਦਤਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਉਤਪੱਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯਜ੍ਞ-ਰੀਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅਗਨੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਧੂੰਆ ਅਤੇ ਲਪਟਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ—ਉਹ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਤ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਬਲ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ, ‘ਨਿਸ਼ਚਿਤ’ ਆਸਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮ-ਆਨੰਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 30
Sukta 3.30
ਰਿਗਵੇਦ 3.30 ਇਕ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕੁਲ ਵੱਲੋਂ ਸੋਮ-ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਵੇਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਧਰਮ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੰਧਨ ਤੋੜਦੀ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਸੁਣੇ, ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਤ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 31
Sukta 3.31
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਲਯ ਤੋਂ ਆਇਆ ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਘਣੇ “ਪਰਿਵਾਰ” ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਿੱਤਰਾਂ—ਪਿਤਾ, ਧੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ—ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ) ਕਿਵੇਂ ਗੁਪਤ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅਤੇ ਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰਲੇ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਅਗਨਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਤੇ ਸਮਰਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਗਨਿ ਰਾਹੀਂ, ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਲਈ ਆਸਨ/ਆਧਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਹਿਜ਼ਾ ਯੁੱਧਮਈ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉਸ ਬਲ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਤੇ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜ್ಞਕ ਕ੍ਰਮ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਣਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 32
Sukta 3.32
ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੋਮ-ਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੋਮ-ਪੇਸ਼ਣ/ਪਾਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਸੋਮ ਪੀਏ, ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੇਤੂ ਸ਼ਕਤੀ ਉਪਾਸਕਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜੇ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਜਨਮਜਾਤ, ਅਸੀਮ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣੇ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਣਿ) ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਧਨ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Sukta 33
Sukta 3.33
ਇਹ ਸੂਕਤ ਜੋੜੀ ਨਦੀ-ਦੇਵੀਆਂ ਵਿਪਾਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁਤੁਦ੍ਰੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਰੀਆਂ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਜੋਂ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਉਸ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਸਰਪ/ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਤ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਉੱਤੇ ਦਿਵਿਆ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਬਹਿ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ “ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦੋਵੇਂ” ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ।
Sukta 34
Sukta 3.34
ਇਹ ਸੂਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ (ਬ੍ਰਹਮਨ) ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਏ ਕਿਲ੍ਹੇ-ਭੇਦਕ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਸ/ਦਸ੍ਯੁ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸੱਚਾ ਧਨ ਜਿਤਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਠੀਕਪਨ ਨੂੰ—ਟੇਢੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਬਲ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣ ਨੂੰ—ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇ।
Sukta 35
Sukta 3.35
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਲਈ ਤਤਕਾਲ ਸੋਮ-ਨਿਮੰਤਰਣ ਹੈ: ਉਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ-ਭੂਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋਤਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਬਰ੍ਹਿਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਿਚੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਪੀਵੇ। ਕਵੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਖਾਰਥੀ ਲੂਟ-ਵਿਜੇਤਾ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਿੱਤ, ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਚੇ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 36
Sukta 3.36
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਬਲਵਰਧਿਤ ਵੀਰ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਸੋਮ-ਪੀੜਨ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ “ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ” ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਫੈਲਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੋਮ ਦੀ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਣ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਗਤੀ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਦਾਤਾ ਇੰਦਰ ਸੁਣੇ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਣਿ) ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਖਜ਼ਾਨੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੇਵੇ।
Sukta 37
Sukta 3.37
ਰਿਗਵੇਦ 3.37 ਇੰਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਤੀਖੀ ਆਹਵਾਨ-ਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਹੰਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੇਤਾ ਵਜੋਂ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਪਾਸਕਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਵੇ। ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰੋਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਵੇ, ਹਵਿ ਸਵੀਕਾਰੇ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਵੇ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
Sukta 38
Sukta 3.38
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਸੂਕਤ ਕਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੋਚ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੇ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋੜਨ ਤੇ ਪੂਰਨਤਾ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਵੀਰ ਬਲ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਲੁਕੀਆਂ “ਪ੍ਰਾਣਾਂ” ਅਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਈ ਮੋੜ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ਕੋਸਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਸਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਧੱਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Sukta 39
Sukta 3.39
ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ “ਵਿਚਾਰ-ਸਤੁਤੀ” (ਮਤੀ/ਸਤੋਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਜਗਾਏ। ਇਹ ਨਵਗਵਾਂ ਅਤੇ ਦਸ਼ਗਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਤ੍ਯ-ਕਰਮ ਨੂੰ—ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨੂੰ—ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ, ਰੋਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 40
Sukta 3.40
ਇਹ ਸੂਕਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਨਿਚੋੜੇ ਸੋਮ ਵੱਲ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੀਵੇ, ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿੱਠੇ ਸਾਰ (ਮਧੁ/ਅੰਧਸ) ਨੂੰ ਵਧਾਏ। ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਨੇੜੇੋਂ ਵੀ ਆਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਮੱਧ ਅੰਤਰਿਕਸ਼” ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਬਲ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 41
Sukta 3.41
ਗਵੇਦ 3.41 ਇੱਕ ਆਹਵਾਨ-ਸੂਕਤ (ਆਹਵਾਨ) ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਜਮਾਨਾਂ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਆਨੰਦ ਮੋੜੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਭੂਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਸੋਮ ਪੀਵੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ “ਬਲ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ” ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸ (ਆਸਨ) ਵੱਲ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਪਾਸਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਉਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਾਵਾਂ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਯਕੀਨੀ ਕਰਨਾ, ਸੋਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Sukta 42
Sukta 3.42
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਲਈ ਸੱਦਾ-ਗੀਤ ਰੂਪ ਸੋਮ-ਸਤੁਤੀ ਹੈ: ਕਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਭੂਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਆਉਣ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਨਿਚੋੜਿਆ ਸੋਮ ਪੀਣ ਲਈ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੋਮ ਆਪਣੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸੱਦਣ ਵਾਲੀ ਕੁਸ਼ਿਕ/ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 43
Sukta 3.43
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸੋਮ-ਪੇੜਨ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਵਿਛਾਏ ਬਰ੍ਹਿਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ-ਸਹਾਇਕ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਯੁੱਧ-ਵਿਜੇਤਾ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਹੰਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਰੱਖਿਅਕ, ਰਾਜਸੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਤਾ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣੇ। ਸੂਕਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰਿਤੁਅਲਿਕ ਵੀ ਹੈ (ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਨ ਲਈ ਖਿੱਚ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣਾ) ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵਿਕ ਵੀ (ਵਿਜੈ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ)।
Sukta 44
Sukta 3.44
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਛੰਦ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਸੋਮ-ਪੇੜਨ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਪਿਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਪੋਸ਼ਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕਪਿਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਿੱਤ ਵਾਲੇ ਕਰਤੱਬ ਲਈ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸਜਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 45
Sukta 3.45
ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਰੀ (ਸਲੇਟੀ-ਭੂਰੇ ਘੋੜੇ/ਊਰਜਾਵਾਂ) ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੁਰੰਤ ਆਵੇ, ਹਵਿ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਵਾਂਗ ਡੂੰਘੇ ਕ੍ਰਤੁ (ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਚਰਾਗਾਹ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਟਿਕਾਊ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼੍ਰਵਣ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Sukta 46
Sukta 3.46
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸਾਰਵਭੌਮ, ਸਦਾ ਯੁਵਕ ਪਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ (ਬਿਨਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋਏ) ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਮਹਿਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵੀਰ ਕਰਤੱਬ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਭ ਮਾਪਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਹਿੰਦਾ—ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪੀ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Sukta 47
Sukta 3.47
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ–ਮਰੁਤ ਭਜਨ ਮਰੁਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਯੁੱਧ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਪੀਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਤ (ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਮਾਂ) ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਵਿੱਚ ਮਰੁਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ “ਸਥਾਪਿਤ” ਕੀਤੀ। ਉਦੇਸ਼ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਹੈ: ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਕੀਤੀ ਸੋਮ-ਆਹੂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਨਵੀਂ ਸਹਾਇਤਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ।
Sukta 48
Sukta 3.48
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਦੇਵ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ, ਜਨਮ-ਸਿੱਧ ਤਾਕਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਨੌਜਵਾਨ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਤਾਜ਼ਾ ਨਿਚੋੜਿਆ ਸੋਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਲੱਭਣ, ਸੋਮ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਤਿੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਬਣ ਕੇ ਉੱਚਾਰਦਾ ਹੈ: ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਹਾਇਕ ਇੰਦਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਂ (ਰੋਕਣ ਵਾਲਿਆਂ) ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਧਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਜਿੱਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 49
Sukta 3.49
ਇਹ ਛੋਟੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਸਤੁਤੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਜਨਤਾਵਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਅਵਰੋਧਾਂ (ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਦੋਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Sukta 50
Sukta 3.50
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਸੂਕਤ ਮਰੁਤਵਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ—ਉਤਾਵਲੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਵਿਆਪਕ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਰੁਤਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੋਮ ਪੀਣ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਤ੍ਰਿਪਤ/ਪਰਿਪੂਰਣ ਹੋਵੇ, ਪਰਿਪੂਰਣਤਾ ਦੀਆਂ “ਗਾਂਵਾਂ” (ਕਿਰਣਾਂ/ਧਨ) ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੇ।
Sukta 51
Sukta 3.51
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਲਈ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਸੱਦਾ ਹੈ—‘ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ’ ਅਤੇ ‘ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਿਆ ਗਿਆ’—ਕਿ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੂੰਥੀ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰੇ ਅਤੇ ਨਿਚੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਪੀਵੇ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸੋਮਪਾਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ—ਪੇਟ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ—ਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸਿੱਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ।
Sukta 52
Sukta 3.52
ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੋਮ-ਯੱਗ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੀੜਨਾਂ (ਪ੍ਰੈੱਸਿੰਗਾਂ) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਪਣ (ਅਨਾਜ, ਪੂੜੇ/ਕੇਕ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤ) “ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ/ਸੁੰਦਰ” ਬਣਨ, ਅਤੇ ਸੋਮ-ਪਾਨ ਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਰਹੇ।
Sukta 53
Sukta 3.53
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਰਵਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਉਣ, ਸੋਮ ਪਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ/ਯਜਨਕਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ‘ਪੋਸ਼ਕ ਧਾਰਾਵਾਂ’ (ਇਸ਼ਃ) ਦੇਣ ਲਈ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਜ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਕਵੀ ਦੇ ਰਚੇ ਬ੍ਰਹਮਨ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਚਨ-ਰਚਨਾ) ਨਾਲ ਗੂੰਥਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਰਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਵੀਰ-ਬਲ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Sukta 54
Sukta 3.54
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਸੂਕਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਸ੍ਰੋਤਾ ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਬਲ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤੁਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਹਾਇਕ ਦੇਵਤਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨਾਲ ਰਿਭੂ (ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਨ)—ਯਜ੍ਞਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਠੀਕ ਘੜਤ, ਠੀਕ ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਰੱਖਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਅੱਗੇ ਸਿੱਧੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਵੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰੇ, ਇੰਧਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਵੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇ।
Sukta 55
Sukta 3.55
ਰਿਗਵੇਦ 3.55 ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕ ਦੇਵਤਾ ਇਕੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰਬਭੌਮ ਅਧਿਕਾਰ—ਏਕ ਅਸੁਰ-ਸ਼ਕਤੀ (ਅਸੁਰਤ੍ਵਮ ਏਕੰ)—ਦੁਆਰਾ ਥਾਮੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਸ਼ਾ ਉਗ ਕੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। “ਜੋਤ ਦੇ ਕਦਮ” ਵਿਚ ਵਾਣੀ, ਜੋੜੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਜਲ ਅਤੇ ਬੂਟੇ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਛਬੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਤ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਗਤਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Sukta 56
Sukta 3.56
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਟੁੱਟ ਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਆਦੇਸ਼ (ਵ੍ਰਤ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦੇ ਹਨ—ਇੰਨਾ ਅਡੋਲ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਝੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਰਾਹੀਂ (ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਜਲ) ਇਹ ਕੋਸਮੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਮੂਨੇਦਾਰ, ਲਯਬੱਧ ਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਚੇ, ਅਭੰਗ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਵਤਾ “ਆ ਕੇ” ਕਲਿਆਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ।
Sukta 57
Sukta 3.57
ਇਹ ਸੂਕਤ ਜੋੜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇੰਦਰ–ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ “ਗਾਂ” (ਮਨੀਸ਼ਾ) ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਇਹ ਪੋਸ਼ਣ, ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਵਹਿੰਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮ ਨਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮ-ਪੇਸ਼ਣ ਨਾਲ, ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਉੱਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ “ਚੰਗੀ ਬੁੱਧ/ਸੁਮਨ” ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇ।
Sukta 58
Sukta 3.58
ਇਹ ਸੂਕਤ ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਅਸ਼ਵਿਨੌਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਉਸ਼ਸ ਦੀ ਜਾਗਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਠੀਕ-ਕ੍ਰਮ ਵਾਲੀ, ਉਦਾਰ ਭੇਟ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। “ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਗਾਂ” ਅਤੇ “ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ” ਵਰਗੀਆਂ ਜੀਵੰਤ ਛਬੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਜੁੜਵੇਂ ਚਿਕਿਤਸਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਹਿਦ-ਮਿੱਠਾ ਸੋਮ ਪੀਣ ਲਈ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 59
Sukta 3.59
ਇਹ ਸੂਕਤ ਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਜੋ ‘ਤ-ਵਾਕ’ (ਸਹੀ/ਧਰਮੀ ਬਚਨ) ਨੂੰ ਬੋਲਦਾ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ, ਸੁਰਿਲੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿਆਵਾਂ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਅਡੋਲ ਧਾਰਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 60
Sukta 3.60
ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੌਧਨਵਨ ਰਿਭੂਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰੀਗਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ “ਸੁਚੱਜੇ ਬਣੇ ਕਰਤੱਬ” ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਵੱਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ “ਮਨ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ” ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੀੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੋਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਮਾਪ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਖੋਜੀ ਲਈ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਿਭੂਆਂ-ਸਹਿਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਵੱਲ ਆਉਣ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 61
Sukta 3.61
ਇਹ ਸੱਤ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਉਸ਼ਾ (ਪ੍ਰਭਾਤ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰ ਸਦਾ ਨਵਯੁਵਤੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ṛta (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕਾਨੂੰਨ) ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ, ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਦੂਰਲੇ ਆਕਾਸ਼-ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਨਿਪੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰ–ਵਰੁਣ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Sukta 62
Sukta 3.62
ਗਵੇਦ 3.62 ਇੱਕ ਸਤੁਤੀ-ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਦਰ–ਵਰੁਣ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਾਲੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਜੈ-ਬਲ ਜੋ ਨੈਤਿਕ-ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਵੈਰੀ ਦਬਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ “ਮਹਿਮਾ” ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਜੋ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ (3.62.10) ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਕਤ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਅੰਦਰਮੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਹੀ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਤ (ਸੱਚ-ਕ੍ਰਮ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਕੱਠੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Mandala 3 is a “family book” attributed to the seer Viśvāmitra Gāthina and his descendants. Its hymns preserve that lineage’s characteristic liturgical style, especially Agni-centered priestly themes and Savitṛ-oriented illumination.
The best-known is 3.62, which contains the Gāyatrī Mantra (3.62.10) addressed to Savitṛ. It is widely recited as a prayer for inspired intellect and divine illumination.
The mandala repeatedly presents Agni as the flawlessly installed Hotṛ and Jātavedas who establishes the sacrifice, carries Soma, and grants immortality and varchas. Indra (often with Agni) is invoked to arrive swiftly for Soma, grow in power through repeated pressings, and secure victory, strength, and nourishment for the sacrificer.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.