Sukta 62
Sukta 3.62
Viśvāmitra Gāthina (RV 3.62 traditionally Viśvāmitra)
Indra–Varuṇa (dual)
Triṣṭubh (common in 3.62; confirm by scan)
ऋग्वेद 3.62 हे स्तुतीसूक्त असून त्यात मुख्यतः इंद्र–वरुण यांच्या युग्म सार्वभौमत्व व सामर्थ्याचे आवाहन केले आहे—विजय-बलाला नैतिक-विश्वात्मक ऋत-व्यवस्थेशी जोडून—मित्रांचे रक्षण करणे, शत्रुत्वपूर्ण दडपणांवर मात करणे, आणि समुदायाला परिपूर्णता देणारी देवांची प्रसिद्ध “महिमा” पुन्हा प्रस्थापित करणे, हा त्याचा हेतू आहे. या सूक्तातच सवितृला उद्देशून विख्यात गायत्री मंत्र (3.62.10) येतो; तो स्तुतीला अंतर्मुख करून बुद्धीच्या प्रकाशासाठी प्रार्थना करतो. अशा रीतीने बाह्य विजय आणि अंतःकरणातील योग्य मार्गदर्शन हे दोन्ही ऋत (सत्य-व्यवस्था) अंतर्गत एकत्र जुळून येतात.
Mantras
Mantra 1
इमा उ वां भृमयो मन्यमाना युवावते न तुज्या अभूवन् । क्व त्यदिन्द्रावरुणा यशो वां येन स्मा सिनं भरथः सखिभ्यः ॥
हे अस्वस्थ, चंचल बल स्वतःला सामर्थ्यवान मानूनही, सदैव तरुण-पराक्रमी असलेल्या तुमच्या दोघांवर खरेच आघात करू शकले नाहीत. हे इंद्र–वरुणा! तो तुमचा यशःप्रभव कुठे आहे, ज्याच्या बळावर तुम्ही आमच्या सख्यांसाठी विजययुक्त परिपूर्णता (सिन) आणत असत?
Mantra 2
अयमु वां पुरुतमो रयीयञ्छश्वत्तममवसे जोहवीति । सजोषाविन्द्रावरुणा मरुद्भिर्दिवा पृथिव्या शृणुतं हवं मे ॥
हा (ऋषी) शाश्वत धन-समृद्धीसाठी आणि चिरस्थायी सहाय्यासाठी तुम्हा दोघांना अत्यंत प्रचुरतेने हाक देतो. हे इंद्र–वरुणा! मरुतांसह, द्यावा-पृथ्वीवरून, माझा हा हव/आवाहन ऐका.
Mantra 3
अस्मे तदिन्द्रावरुणा वसु ष्यादस्मे रयिर्मरुतः सर्ववीरः । अस्मान्वरूत्रीः शरणैरवन्त्वस्मान्होत्रा भारती दक्षिणाभिः ॥
हे इंद्र–वरुणा! ते कल्याण आमच्यात स्थिर होवो; हे मरुतांनो! सर्ववीर-समृद्ध रयि (संपत्तीचा पूर) आमच्यात असो. रक्षणकर्त्या देवता आश्रयांनी आम्हांला वाचवोत; आणि होत्री भारती आपल्या दक्षिणा (यज्ञ-दान) यांनी आम्हांला धारण करो.
Mantra 4
बृहस्पते जुषस्व नो हव्यानि विश्वदेव्य । रास्व रत्नानि दाशुषे ॥
हे बृहस्पते, हे विश्वदेव्य (सर्व देवांची शक्ति), आमची हव्य-नैवेद्ये प्रसन्न होऊन स्वीकार. दान करणाऱ्या यजमानाला रत्न-धन दे—ती तेजस्वी समृद्धी जी अस्तित्वाला पूर्णत्व देते.
Mantra 5
शुचिमर्कैर्बृहस्पतिमध्वरेषु नमस्यत । अनाम्योज आ चके ॥
तेजस्वी ऋचांनी अध्वरांमध्ये (यज्ञांत) बृहस्पतीला नमस्कार करा. कारण त्याने ‘अनाम्य ओज’—न वाकणारी, न ढळणारी शक्ती—सिद्ध/प्रकट केली आहे.
Mantra 6
वृषभं चर्षणीनां विश्वरूपमदाभ्यम् । बृहस्पतिं वरेण्यम् ॥
जनसमुदायांचा वृषभ, विश्वरूप आणि अदाभ्य (अजिंक्य/अवंचनीय) बृहस्पती—त्यालाच आम्ही वरेण्य, परम वांछनीय शक्ती म्हणून वरण करतो.
Mantra 7
इयं ते पूषन्नाघृणे सुष्टुतिर्देव नव्यसी । अस्माभिस्तुभ्यं शस्यते ॥
हे पूषन्, हे आघृणे (दीप्तिमान)! तुझ्यासाठी ही नवी व सुबद्ध स्तुती; आमच्याकडून तुलाच अर्पून उच्चारली जाते.
Mantra 8
तां जुषस्व गिरं मम वाजयन्तीमवा धियम् । वधूयुरिव योषणाम् ॥
माझी ती वाणी स्वीकार; जी बल-समृद्धी (वाज) वाढविणारी आहे. आणि आमच्या धिया (अंतर्दृष्टी)-तही अवतर—जसा वर कन्येकडे आकृष्ट होतो तसा.
Mantra 9
यो विश्वाभि विपश्यति भुवना सं च पश्यति । स नः पूषाविता भुवत् ॥
जो सर्व भुवनांना जागृत दृष्टीने पाहतो आणि जगांना एकाच सम्यक् दर्शनात एकवटून पाहतो—तोच पूषा आमच्यासाठी अविता (रक्षक) होवो.
Mantra 10
तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
आम्ही सविता देवाच्या त्या परम वरेण्य भर्ग (दिव्य तेज) याचे ध्यान करतो; तो आमच्या धिया (बुद्धि-प्रेरणा) प्रेरित करून पुढे नेवो.
Mantra 11
देवस्य सवितुर्वयं वाजयन्तः पुरंध्या । भगस्य रातिमीमहे ॥
आम्ही, बलसमृद्धी पुढे नेत, अंतःपुर (आतील नगर) घडविणारी पुरंधी-धी घेऊन, देव सविताकडून भग (भगा) याची रति—दान—मागतो.
Mantra 12
देवं नरः सवितारं विप्रा यज्ञैः सुवृक्तिभिः । नमस्यन्ति धियेषिताः ॥
यज्ञांनी व सुबद्ध स्तुती-वाणीने, प्रेरित धिया असलेले विप्रजन सविता देवाची उपासना करतात; ते नमस्कार करून भक्तीने नतमस्तक होतात.
Mantra 13
सोमो जिगाति गातुविद्देवानामेति निष्कृतम् । ऋतस्य योनिमासदम् ॥
सोम मार्गांचा जाणकार होऊन पुढे जातो; तो देवांच्या नियत द्वार/उद्घाटनाकडे पोहोचतो. तो ‘ऋत’च्या योनीत—सत्य-व्यवस्थेच्या आपल्या स्वाभाविक पायाभूत आधारात—आसन घेतो.
Mantra 14
सोमो अस्मभ्यं द्विपदे चतुष्पदे च पशवे । अनमीवा इषस्करत् ॥
आमच्यासाठी—द्विपद व चतुष्पदांसाठी, सर्व पशु-प्राणशक्तींसाठी—सोम पोषणाच्या धारांना ‘अनामीव’ (रोगरहित), अहितरहित व अविभक्त करो.
Mantra 15
अस्माकमायुर्वर्धयन्नभिमातीः सहमानः । सोमः सधस्थमासदत् ॥
आमचे आयुष्य/जीवनबल वाढवत, शत्रुत्वपूर्ण दडपणांना सहन करून जिंकत, सोम ‘सधस्थ’—सामान्य अधिष्ठान—यात आसनस्थ झाला आहे; तो आमच्यात स्थिर आधार म्हणून प्रतिष्ठित होवो.
Mantra 16
आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । मध्वा रजांसि सुक्रतू ॥
हे मित्र-वरुणा! घृत-दीप्तीसह आमच्याकडे या; किरणांकडे नेणारा ‘गव्यूति’ मार्ग आमच्यासाठी उघडा करा. हे सुक्रतू! मधुरसाने ‘रजांसि’—समस्त अंतरिक्ष-लोक—परिपूर्ण करा.
Mantra 17
उरुशंसा नमोवृधा मह्ना दक्षस्य राजथः । द्राघिष्ठाभिः शुचिव्रता ॥
हे उरुशंसा! नमोवृधा—नमस्कार वाढविणारे—तुम महिमेने ‘दक्ष’च्या द्वारा राज्य करता. हे शुचिव्रता! दूरवर पसरलेल्या शक्तींनी (तुम) प्रभुत्व गाजविता.
Mantra 18
गृणाना जमदग्निना योनावृतस्य सीदतम् । पातं सोममृतावृधा ॥
जमदग्नीने स्तुत झाल्यावर, हे (देवहो)! ‘ऋत’च्या योनि—आधार-गर्भात—आसीन व्हा. हे ऋतावृधा—ऋत वाढविणारे—सोमाचे पान करा.
Frequently Asked Questions
Because the hymn seeks both kinds of divine help at once: Indra’s power to overcome obstacles and Varuṇa’s guardianship of Ṛta (truth, right order). Together they represent strength guided by law and conscience.
Vedic sūktas can include a key verse to another deity when it serves the hymn’s purpose. Here Savitṛ’s light is invoked to purify and propel the intellect, so outer success and inner right-guidance remain aligned with Ṛta.
Recite a short selection: begin with 3.62.1 as a prayer for protection and renewed strength, then chant 3.62.10 for clarity of mind, and end with a closing verse like 3.62.18 as an offering of gratitude and commitment to truth.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.