
Sukta 3.23
Viśvāmitra Gāthina (RV 3.23)
Agni Jātavedas
Triṣṭubh (probable; confirm by metrical scan)
हे लघु अग्निसूक्त नवप्रज्वलित जातवेदसाची स्तुती करते—जो यज्ञाचा सुदृढपणे प्रतिष्ठित पुरोहित असून यज्ञासनात “अमृतत्व” आणतो. यात मंथन व प्रज्वलनातून अग्नीचा जन्म, मातृसमूहात (समिधा/जल) त्याचा आनंद यांचे वर्णन आहे; आणि उपासकासाठी इळा-प्रेरित समृद्धी, गो-धन/तेज तसेच बलवान संतती सिद्ध व्हावी अशी प्रार्थना केली आहे.
Mantra 1
निर्मथितः सुधित आ सधस्थे युवा कविरध्वरस्य प्रणेता । जूर्यत्स्वग्निरजरो वनेष्वत्रा दधे अमृतं जातवेदाः ॥
मंथनातून उत्पन्न होऊन आणि सुदृढरीत्या प्रतिष्ठित होऊन तो यज्ञ-आसन (सधस्थ) येथे येतो—युवा कवी, अध्वर-यात्रेचा प्रणेता. वाढत्या वनांत अजर अग्नी—जातवेदाः—याने इथेच अमृतत्व (अमृत) स्थापित केले आहे.
Mantra 2
अमन्थिष्टां भारता रेवदग्निं देवश्रवा देववातः सुदक्षम् । अग्ने वि पश्य बृहताभि रायेषां नो नेता भवतादनु द्यून् ॥
हे भारता, तुम्ही तेजस्वी अग्नीला मंथून प्रकट केले—देवश्रवा, देववात—सुकर्मात सुदक्ष. हे अग्ने, बृहद्सह व्यापक दृष्टीने पाहा; या महान रय/समृद्धींकडे आमचा नेता हो, दिवसेंदिवस मार्गदर्शक ठर.
Mantra 3
दश क्षिपः पूर्व्यं सीमजीजनन्त्सुजातं मातृषु प्रियम् । अग्निं स्तुहि दैववातं देवश्रवो यो जनानामसद्वशी ॥
दहा वेगवान प्रज्वलनांनी त्याला जन्म दिला—त्या प्राचीनाला, सुजाताला, मातृ-देवींमध्ये प्रिय असणाऱ्याला। हे देवश्रवस्, जनांमध्ये वशी होऊन अधिष्ठित असलेल्या त्या देवप्रेरित अग्नीची स्तुती कर.
Mantra 4
नि त्वा दधे वर आ पृथिव्या इळायास्पदे सुदिनत्वे अह्नाम् । दृषद्वत्यां मानुष आपयायां सरस्वत्यां रेवदग्ने दिदीहि ॥
मी तुला पृथ्वीवरील वरित स्थानी, इळेच्या आसनी, दिवसांच्या उज्ज्वल सौभाग्यासाठी स्थापीत करतो। दृषद्वतीत, मनुष्यांच्या प्रदेशात, आपयात, सरस्वतीत—हे तेजस्वी अग्ने, प्रकाशमान हो.
Mantra 5
इळामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्वत्तमं हवमानाय साध । स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥
हे अग्ने, तुला हाक मारणाऱ्यासाठी इळेला सिद्ध कर—बहु-प्रज्ञेने दीप्त, अनेक कर्मांनी समृद्ध—आणि गोः (किरणे/गायी) यांचे शाश्वत लाभ दे। आमच्यासाठी पुत्र, तनय होवो—जन्मांत व वाढीत विजयी। तीच तुझी सुमती आमच्यावर होवो.
The hymn praises Agni as Jātavedas—Fire who “knows all births”—the priestly power that leads the sacrifice and carries offerings to the gods.
It means the rightly kindled sacred fire brings a deathless, enduring vitality—clarity, strength, and continuity—into the worship and into the sacrificer’s life.
The worshipper asks for Iḷā-like inspired prosperity, lasting gain of ‘go’ (cattle or radiant powers), and a strong, victorious child, all through Agni’s gracious favor (sumati).
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.