
Sukta 3.5
Viśvāmitra Gāthina (attribution for RV 3.5)
Triṣṭubh
हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—उषा (प्रभात) यांना भेटणारी जागृत ज्वाला म्हणून, जी “अंधाराचे दरवाजे उघडते” आणि ऋषींना प्रकाशमय मार्गावर नेते. यात अग्नीला जाणता, उत्तमरीत्या प्रज्वलित पुरोहित व दैवी ऋत (धर्म/व्यवस्था) याचा रक्षक, तसेच प्रेरित कारागिरी/कर्मकौशल्याचा संरक्षक म्हणून गौरविले आहे. शेवटी अग्नीच्या सद्भावाखाली इळा (पोषक समृद्धी/अंतर्दृष्टी), टिकाऊ लाभ आणि बलवान संतती यांसाठी प्रार्थना केली आहे.
Mantra 1
प्रत्यग्निरुषसश्चेकितानोऽबोधि विप्रः पदवीः कवीनाम् । पृथुपाजा देवयद्भिः समिद्धोऽप द्वारा तमसो वह्निरावः ॥
उषेकडे उन्मुख होऊन, चेतन होत अग्नी जागा झाला—विप्र, कवींना मार्ग दाखविणारा. व्यापक बळाचा, देवास शोधणाऱ्यांनी प्रज्वलित केलेला तो वह्नि अंधाराची दारे उघडतो.
Mantra 2
प्रेद्वग्निर्वावृधे स्तोमेभिर्गीर्भिः स्तोतॄणां नमस्य उक्थैः । पूर्वीॠतस्य संदृशश्चकानः सं दूतो अद्यौदुषसो विरोके ॥
खरोखरच अग्नी स्तोत्रांनी, गीतांनी, आणि स्तोत्यांच्या नमस्कारयुक्त उक्थांनी वाढला आहे. ऋताच्या प्राचीन दर्शनांत आनंद मानून, दूत (अग्नी) उषेच्या विस्तीर्ण प्रकाश-प्रदेशात एकत्र तेजस्वी झाला आहे.
Mantra 3
अधाय्यग्निर्मानुषीषु विक्ष्वपां गर्भो मित्र ऋतेन साधन् । आ हर्यतो यजतः सान्वस्थादभूदु विप्रो हव्यो मतीनाम् ॥
मग अग्नी मनुष्यांच्या कुलांमध्ये स्थापन झाला—आपः (जल) यांचा गर्भ, ऋताने साध्य करणारा मित्र. सुवर्णिम (दीप्त) यजत म्हणून तो शिखरावर उभा राहिला; तो विप्र झाला—आमच्या मतिंचा हव्य (अर्पणयोग्य) बलरूप.
Mantra 4
मित्रो अग्निर्भवति यत्समिद्धो मित्रो होता वरुणो जातवेदाः । मित्रो अध्वर्युरिषिरो दमूना मित्रः सिन्धूनामुत पर्वतानाम् ॥
अग्नी जेव्हा प्रज्वलित होतो, तेव्हा तो मित्र होतो; होतृ म्हणून तो मित्र, जातवेदस् म्हणून वरुण. अध्वर्यु म्हणून तो मित्र—वेगवान, गृहस्वामी; नद्यांचाही मित्र, आणि पर्वतांचाही मित्र.
Mantra 5
पाति प्रियं रिपो अग्रं पदं वेः पाति यह्वश्चरणं सूर्यस्य । पाति नाभा सप्तशीर्षाणमग्निः पाति देवानामुपमादमृष्वः ॥
तो आक्रमकापासून प्रिय, अग्र पद (स्थान) जपतो; यह्व (महाबल) सूर्याचा चरण/मार्ग जपतो. अग्नी नाभि—सप्तशीर्ष (सात-शिरांची शक्ति)—जपतो; उंच (ऋष्व) देवांचा उपमाद (निकट-आनंद, यज्ञरस) जपतो.
Mantra 6
ऋभुश्चक्र ईड्यं चारु नाम विश्वानि देवो वयुनानि विद्वान् । ससस्य चर्म घृतवत्पदं वेस्तदिदग्नी रक्षत्यप्रयुच्छन् ॥
ऋभूने वंदनीय, रम्य नाम घडविले—तो देव सर्व वयुन (कौशल्ये/विधी) जाणणारा. त्याने वेनासाठी वृषभाचे चर्म केले—घृतसमृद्ध पद (दीप्त मधुरतेने भरलेले स्थान); त्याचेच रक्षण अग्नी न चुकता, अखंड करीत राहतो.
Mantra 7
आ योनिमग्निर्घृतवन्तमस्थात्पृथुप्रगाणमुशन्तमुशानः । दीद्यानः शुचिॠष्वः पावकः पुनःपुनर्मातरा नव्यसी कः ॥
अग्नी घृतसमृद्ध योनि (गर्भ) मध्ये येऊन उभा राहिला आहे; विस्तीर्ण अग्र-गान असलेला तो इच्छितो आणि तोच इच्छामय ज्वाला आहे. दीप्त, शुचि, उंच, पावक—तो पुन्हा पुन्हा दोन मातांना नित्य-नवीन करतो; ते कोण मोजू शकेल?
Mantra 8
सद्यो जात ओषधीभिर्ववक्षे यदी वर्धन्ति प्रस्वो घृतेन । आप इव प्रवता शुम्भमाना उरुष्यदग्निः पित्रोरुपस्थे ॥
सद्योजात अग्नी औषधींच्या शक्तींनी तत्क्षणी वाढतो; त्या घृत-दीप्तीने त्याचा अग्र-उभार वाढवितात तेव्हा. जसा उतारावरून वाहणारा जलप्रवाह स्वतःला शोभवितो, तसा अग्नी दोन्ही माता-पित्यांच्या (द्यौः–पृथिवी) कुशीत विस्तार पावून रक्षण करतो.
Mantra 9
उदु ष्टुतः समिधा यह्वो अद्यौद्वर्ष्मन्दिवो अधि नाभा पृथिव्याः । मित्रो अग्निरीड्यो मातरिश्वा दूतो वक्षद्यजथाय देवान् ॥
समिधेने स्तुत झालेला हा यह्व (प्रचंड) आज वर उफाळून प्रज्वलित झाला—दिवाच्या शिखरावर, पृथ्वीच्या नाभीवर। मित्रस्वरूप, वंदनीय अग्नी—मातरिश्वा हा दूत—यज्ञार्पणासाठी देवांना वहन करील.
Mantra 10
उदस्तम्भीत्समिधा नाकमृष्वोऽग्निर्भवन्नुत्तमो रोचनानाम् । यदी भृगुभ्यः परि मातरिश्वा गुहा सन्तं हव्यवाहं समीधे ॥
समिधेने त्याने जणू स्वर्गाला स्तंभित केले; उंचावलेला अग्नी, प्रकाशमान लोकांमध्ये सर्वोच्च झाला। जेव्हा मातरिश्वाने भृगूंसाठी गुहेत गुप्त असलेल्या हव्यवाह (आहुती-वाहक) अग्नीला प्रज्वलित केले.
Mantra 11
इळामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्वत्तमं हवमानाय साध । स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥
हे अग्ने, जो तुला हाक मारतो त्याच्यासाठी इळा (इडा) सिद्ध कर—बहुकर्मसमृद्ध, आणि गो (गावः) म्हणजे ज्ञानकिरणांचा शाश्वत लाभ देणारी. आम्हांस पुत्र, तनय, बलवान् संतती लाभो; हे अग्ने, तेच आमच्यावर तुझी सुमती होवो.
Agni awakens facing Dawn, becoming conscious and opening the doors of darkness.
Agni is praised as inspired priest and guide of seers, kindled by seekers, and as protector of a luminous, ghee-rich station tied to divine workmanship and right order.
The revelation of Agni as guardian of the ‘ghṛtavat padam’—the stable seat of sweetness/light—who does not fail in protection.
The hymn closes with direct requests: abundant Iḷā, enduring gain of the ‘Cow’ (rays/knowledge), vigorous progeny, and Agni’s lasting goodwill.
apo dvārā tamaso vahnir āvaḥ
ghṛtavat padaṃ
इळामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्वत्तमं हवमानाय साध । स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥It presents Agni as the awakened fire that rises with Dawn, dispels darkness, guides inspired vision, and protects the sacred order of the rite while granting prosperity and strength.
Dawn symbolizes the first opening of light; the hymn pairs that moment with Agni’s awakening, showing how outer sunrise and inner clarity arise together through the sacred fire.
It asks for Iḷā (nourishing abundance/insight), enduring gains symbolized by the ‘Cow’ (rays/knowledge), protection of what is sacred, and vigorous offspring and well-being.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.