Sukta 60
Sukta 3.60
Viśvāmitra Gāthina (traditional for much of Maṇḍala 3; specific hymn 3.60 traditionally to the Ṛbhus by Viśvāmitra)
Ṛbhus (Saudhanvanas), divine artisans of perfection
Jagatī (probable for 3.60.1 due to longer cadence)
हे सूक्त ऋभू (सौधन्वन) या दिव्य कारागिरांची स्तुती करते; त्यांच्या “सु-घडवलेल्या कर्मां”मुळे यज्ञकर्मे परिपूर्ण होतात आणि मर्त्यांना उत्कर्षाकडे उचलले जाते. “मनाच्या नात्याने/आत्मीयतेने” त्यांना यज्ञस्थानी आमंत्रित केले आहे; पिळलेल्या सोमाजवळ इंद्रासह त्यांच्या अपरिमित कौशल्याचा व कीर्तीचा गौरव केला आहे; आणि शेवटी साधकासाठी बहुविध मार्गदर्शन घेऊन इंद्र-ऋभूंनी एकत्र अर्पणाकडे यावे, असा संयुक्त आवाहन करून सूक्त समाप्त होते.
Mantras
Mantra 1
इहेह वो मनसा बन्धुता नर उशिजो जग्मुरभि तानि वेदसा । याभिर्मायाभिः प्रतिजूतिवर्पसः सौधन्वना यज्ञियं भागमानश ॥
इथेच, इथेच, हे वीर नरांनो! मनाच्या बंधुत्वाने उशिज् (उत्सुक साधक) वेदसा (ज्ञानाने) त्या कर्मप्रवृत्तींना अभिमुख झाले—ज्या मायांनी (रचनाशक्तींनी), प्रतिजूति-वर्पस् (प्रतिउत्तेजक तेजस्वी बलरूप) होऊन, सौधन्वन (सुधन्वाचे पुत्र) यज्ञास योग्य असा भाग प्राप्त केला.
Mantra 2
याभिः शचीभिश्चमसाँ अपिंशत यया धिया गामरिणीत चर्मणः । येन हरी मनसा निरतक्षत तेन देवत्वमृभवः समानश ॥
ज्या शचीः (कुशल शक्तीं)ने त्यांनी चमस (यज्ञपात्रे) घडविली; ज्या धिया (दृष्टी/बुद्धी)ने त्यांनी चर्मणः (चर्म)पासून गौ निर्माण केली. आणि ज्याने त्यांनी मनसा (मनाने) हरी—दोन तेजस्वी अश्व—घडविले; त्याच्याच बळाने ऋभुजन सर्वांनी मिळून देवत्व प्राप्त केले.
Mantra 3
इन्द्रस्य सख्यमृभवः समानशुर्मनोर्नपातो अपसो दधन्विरे । सौधन्वनासो अमृतत्वमेरिरे विष्ट्वी शमीभिः सुकृतः सुकृत्यया ॥
मनूचे पुत्र ऋभू इंद्राचे सख्य प्राप्त करून गेले; त्यांनी आपली कर्मे प्रवर्तित केली आणि कार्यकारी शक्ती अधिक तीव्र केल्या. हे सौधन्वन ऋभू अमृतत्वाकडे उन्नत झाले—शमी (कौशल्यपूर्ण उपाय/समन्वय) यांनी सर्व क्षेत्र व्यापून; सु-कर्माने सु-कृत, आपल्या सुकृत्येने सिद्ध.
Mantra 4
इन्द्रेण याथ सरथं सुते सचाँ अथो वशानां भवथा सह श्रिया । न वः प्रतिमै सुकृतानि वाघतः सौधन्वना ऋभवो वीर्याणि च ॥
इंद्रासह तुम्ही एकाच रथावर युक्त होऊन, पिळलेल्या सोमाजवळ चालता; आणि श्रीसह तुम्ही शक्तींचे स्वामी होता. हे सौधन्वन ऋभूंनो, तुमची सु-रचित कर्मे व तुमची वीर्यकृत्ये कोणताही स्तोता मोजू शकत नाही.
Mantra 5
इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितं सुतं सोममा वृषस्वा गभस्त्योः । धियेषितो मघवन्दाशुषो गृहे सौधन्वनेभिः सह मत्स्वा नृभिः ॥
हे इंद्रा, वाजसमृद्ध ऋभूंंसह, दोन्ही गभस्त्यांमध्ये (हातांत) तो पिळलेला व परिपूर्ण केलेला सोम पान कर. धियेने प्रेरित होऊन, हे मघवन्, दाशुष (यजमान) यांच्या घरी, सौधन्वनांसह, नरां (वीर शक्तीं) सह, आनंदाने मत्सर (उल्लास) कर.
Mantra 6
इन्द्र ऋभुमान्वाजवान्मत्स्वेह नोऽस्मिन्त्सवने शच्या पुरुष्टुत । इमानि तुभ्यं स्वसराणि येमिरे व्रता देवानां मनुषश्च धर्मभिः ॥
हे इंद्रा! ऋभूंनी समृद्ध, बलवैभवाने परिपूर्ण, बहु-स्तुत्य—तुझ्या शक्तीने या आमच्या सोम-प्रसवनात इथेच आनंद मान. या ‘भगिनी-शक्ती’ (स्वसाराणि) तुझ्यासाठी योजिल्या/जोडिल्या आहेत—देवांच्या व्रतांनुसार आणि मनुष्यांच्या धर्म-विधींनुसार, जे ऋत (सत्य-व्यवस्था) धारण करतात।
Mantra 7
इन्द्र ऋभुभिर्वाजिभिर्वाजयन्निह स्तोमं जरितुरुप याहि यज्ञियम् । शतं केतेभिरिषिरेभिरायवे सहस्रणीथो अध्वरस्य होमनि ॥
हे इंद्रा! ऋभूंनी आणि वेगवान वाजींनी सहित, इथे ‘वाज’ (समृद्धी/बल) वाढवीत, यज्ञिय—गायकाच्या स्तोत्राजवळ ये. साधकासाठी शंभर तीक्ष्ण केतूंनी (प्रज्ञा-चिन्हांनी) युक्त, ‘सहस्र-नीथ’ (हजार मार्गांनी नेतृत्त्व करणारा) तू अध्वराच्या होम-स्थानी उपस्थित राहा।
Frequently Asked Questions
The Ṛbhus are divine artisan-beings (called Saudhanvanas) praised for extraordinary skill and “well-wrought” works that perfect and renew the forms used in sacrifice and life.
The hymn portrays them as companions near the pressed Soma: Indra embodies victorious power, while the Ṛbhus embody perfected skill—together they bring prosperity, mastery, and ritual success.
It asks the gods to come to the offering-place, accept Soma and praise, and grant abundance (vāja), splendor (śrī), and sharp, guiding perceptions (ketu) to the seeker and the community.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.