Sukta 1

Mantra 1

सोमस्य मा तवसं वक्ष्यग्ने वह्निं चकर्थ विदथे यजध्यै । देवाँ अच्छा दीद्यद्युञ्जे अद्रिं शमाये अग्ने तन्वं जुषस्व ॥

हे अग्ने! माझ्यासाठी सोमस्य तवस—बलवान् आनंद—वहन कर; यज्ञ-विदथात यजनासाठी तू वह्नि—वाहक ज्वाला—घडविली आहेस. देवांना जवळ आणण्यासाठी तू दीप्त होऊन अद्रि—सोम-पेषण शिला—युग्मित करतोस. शम—शांती व सामंजस्य—यासाठी, हे अग्ने, आमची तन्व—देहधारी सत्ता—स्वीकार कर आणि तिच्यात रम.

Mantra 2

प्राञ्चं यज्ञं चकृम वर्धतां गीः समिद्भिरग्निं नमसा दुवस्यन् । दिवः शशासुर्विदथा कवीनां गृत्साय चित्तवसे गातुमीषुः ॥

आम्ही यज्ञ प्राञ्च—अग्रसर—केला आहे; धिषणा-प्रेरित गीः—प्रेरित वाणी—वाढो. समिधांनी नमसा—विनयार्पण—करत आम्ही अग्नीची सेवा करतो. दिवः पासून कवींचे विदथ—यज्ञ-सत्र—स्थापित झाले; आणि गृत्समद—बलवान् ऋषी—याच्यासाठीही त्यांनी गातुम्—गमन-पथ—शोधला, जेणेकरून चित्तवस्—अंतर्बळ—पुढे जाण्यास अवकाश मिळावा.

Mantra 3

मयो दधे मेधिरः पूतदक्षो दिवः सुबन्धुर्जनुषा पृथिव्याः । अविन्दन्नु दर्शतमप्स्वन्तर्देवासो अग्निमपसि स्वसॄणाम् ॥

त्याने आमच्यात आनंद (मयस्) ठेवला—तो मेधावी, शुद्ध-विवेकवान (पूतदक्ष), आणि पृथ्वीपासून जन्म घेऊन दिवःचा खरा बंधु आहे. देवांनी अप्सु (जलप्रवाहांत), भगिनींच्या (स्वसृ) कर्मात, लपलेला दर्शनीय अग्नी शोधून काढला—गहिऱ्यातून गूढ ज्वाला प्रकट केली.

Mantra 4

अवर्धयन्त्सुभगं सप्त यह्वीः श्वेतं जज्ञानमरुषं महित्वा । शिशुं न जातमभ्यारुरश्वा देवासो अग्निं जनिमन्वपुष्यन् ॥

सात याह्वी (महान् जलधारा) त्या सुभगाला वाढवीत राहिल्या—जन्मी श्वेत, महत्त्वाने अरुण. जसे अश्व नवजात शिशूकडे धावतात, तसे देव अग्नीकडे धावले; त्यांनी त्याच्या जन्मप्रक्रियेला पोषण दिले आणि त्याचे रूप तेजस्वी केले.

Mantra 5

शुक्रेभिरङ्गै रज आततन्वान्क्रतुं पुनानः कविभिः पवित्रैः । शोचिर्वसानः पर्यायुरपां श्रियो मिमीते बृहतीरनूनाः ॥

दीप्त अंगांनी तो रजः (अंतरिक्ष-प्रदेश) व्यापून पसरतो; कवींनी घडविलेल्या पवित्रांनी (पवित्रैः) क्रतु (संकल्प-शक्ती) शुद्ध करीत. शोचि (ज्वाला) धारण करून तो अपां (जल) यांच्या आयुः (जीवन-प्रवाह) ला सर्व बाजूंनी वेढतो; तो त्यांच्या श्रियः (शोभा-समृद्धी) मोजतो—विस्तीर्ण, न क्षीण होणाऱ्या, अक्षय परिपूर्णता.

Mantra 6

वव्राजा सीमनदतीरदब्धा दिवो यह्वीरवसाना अनग्नाः । सना अत्र युवतयः सयोनीरेकं गर्भं दधिरे सप्त वाणीः ॥

त्या तेजस्वी होऊन चालल्या—नाद करणाऱ्या, अजेय—द्युलोकातील त्या महती प्रवाहिणी, वाहणाऱ्या, अग्निरहित. येथे सनातन काळापासून त्या युवती, एकाच योनीत सहस्थित, एकाच गर्भाला धारण करीत आल्या; सात वाणी एकाच गूढ जन्माला—ऋताचे एक अग्नि-बीज—धारण करतात.

Mantra 7

स्तीर्णा अस्य संहतो विश्वरूपा घृतस्य योनौ स्रवथे मधूनाम् । अस्थुरत्र धेनवः पिन्वमाना मही दस्मस्य मातरा समीची ॥

त्याच्यासाठी विश्वरूप शक्ती एकत्र होऊन पसरल्या आहेत; घृताच्या योनीत मधुर रसांच्या धारा वाहतात. येथे पोषण देणाऱ्या धेनू/धारा वाढीने फुगून उभ्या आहेत—दस्म (अद्भुत-कर्मी) याच्या दोन महती माता, एकाच संगतीने एकत्र चालणाऱ्या.

Mantra 8

बभ्राणः सूनो सहसो व्यद्यौद्दधानः शुक्रा रभसा वपूंषि । श्चोतन्ति धारा मधुनो घृतस्य वृषा यत्र वावृधे काव्येन ॥

हे सहसाचा सूनु, तो दीप्त होऊन व्यापक चमकतो, उज्ज्वल व वेगवान रूपे धारण करतो. मधु व घृताच्या धारा टपकत राहतात, जिथे कवी (ऋषी) यांच्या प्रेरित कलेने तो वृषभ वाढतो.

Mantra 9

पितुश्चिदूधर्जनुषा विवेद व्यस्य धारा असृजद्वि धेनाः । गुहा चरन्तं सखिभिः शिवेभिर्दिवो यह्वीभिर्न गुहा बभूव ॥

पित्याचेही ऊधर तो जन्मतःच जाणतो; त्याने आपल्या धारा प्रवाहित केल्या, पोषण देणाऱ्या शक्ती मुक्त केल्या. गुहेत संचार करणारा, शुभ सख्यांसह, दिव्य प्रबळ शक्तींसह—तो आता लपलेला राहिला नाही.

Mantra 10

पितुश्च गर्भं जनितुश्च बभ्रे पूर्वीरेको अधयत्पीप्यानाः । वृष्णे सपत्नी शुचये सबन्धू उभे अस्मै मनुष्ये नि पाहि ॥

पित्याचा आणि जनकाचा गर्भ त्याने धारण केला; एकट्यानेच त्याने अनेक शक्तींना पान करविले, त्या परिपूर्ण झाल्या. वृषभासाठी, शुचि (पवित्र) यासाठी—स्पर्धकही आणि बंधुही अशा दोन भगिनी—या मनुष्याकरिता, त्याच्यासाठी योग्य स्थापनाचे रक्षण तुम्ही दोघी करा.

Mantra 11

उरौ महाँ अनिबाधे ववर्धापो अग्निं यशसः सं हि पूर्वीः । ऋतस्य योनावशयद्दमूना जामीनामग्निरपसि स्वसॄणाम् ॥

विस्तीर्ण, महान, अडथळारहित स्थानी तो वाढला आहे; प्राचीन आपः (जल) यांनी आपले यश अग्नीत एकवटले आहे. ऋताच्या योनीत तो विसावतो—गृहवासी; जामींच्या, स्वसृ-शक्तींच्या कर्मात अग्नि.

Mantra 12

अक्रो न बभ्रिः समिथे महीनां दिदृक्षेयः सूनवे भाऋजीकः । उदुस्रिया जनिता यो जजानापां गर्भो नृतमो यह्वो अग्निः ॥

महासमिधेत धूसर-तांबूसवर्ण वेगवान अश्वासारखा, तो तेजस्वी पुत्र—भाऋजीक—दर्शनास योग्य आहे. त्याने उजळ गायींचे कळप उंचावले; जो त्यांचा जनक आहे—अपां गर्भ, नृतम, यह्व—तोच अग्नि.

Mantra 13

अपां गर्भं दर्शतमोषधीनां वना जजान सुभगा विरूपम् । देवासश्चिन्मनसा सं हि जग्मुः पनिष्ठं जातं तवसं दुवस्यन् ॥

अपां गर्भ—दर्शनिय; ओषधींची वाढ—तोच. वनांनी शुभग, विरूप (बहुरूप) याला जन्म दिला. देवही मनाने एकत्र झाले, अद्भुत-जन्मा, बलवान, पणिष्ठ याची सेवा करण्यासाठी.

Mantra 14

बृहन्त इद्भानवो भाऋजीकमग्निं सचन्त विद्युतो न शुक्राः । गुहेव वृद्धं सदसि स्वे अन्तरपार ऊर्वे अमृतं दुहानाः ॥

विशाल किरणे तेजस्वी भाऋजीक अग्नीशी उजळ विजेसारखी जुळतात. आपल्या स्वसदनाच्या आत, गुहेत वाढलेल्या-सा, ती अपार विस्तारात अमृताचे दुहन करतात.

Mantra 15

ईळे च त्वा यजमानो हविर्भिरीळे सखित्वं सुमतिं निकामः । देवैरवो मिमीहि सं जरित्रे रक्षा च नो दम्येभिरनीकैः ॥

हे अग्ने! यजमान मी हविर्भि—हव्य-आहुतिंनी—तुझे स्तवन करतो; हे सखा, तुझी सख्यता आणि सुमती—कल्याणकारी अनुग्रह—यांची इच्छा धरून तुला पूजतो. देवांसह जरीत्र (स्तोत्रकर्ता) याच्यासाठी आपली मदत मोजून दे; आणि आपल्या गृहज (दम्य) तेजस्वी मुखांनी/रूपांनी आमचे रक्षण कर.

Mantra 16

उपक्षेतारस्तव सुप्रणीतेऽग्ने विश्वानि धन्या दधानाः । सुरेतसा श्रवसा तुञ्जमाना अभि ष्याम पृतनायूँरदेवान् ॥

हे अग्ने! तुझ्या सुप्रणीत—सद्‌नेतृत्वाखाली—आम्ही तुझ्या समीप वसणारे होऊ, आणि सर्व धन्यताः (कल्याण-समृद्धी) धारण करू. श्रेष्ठ वीर्य-बीज आणि यशस्वी श्रवस् यांच्या बळावर पुढे झेपावत, देवहीन युद्धलोलुपांवर आम्ही विजय मिळवू.

Mantra 17

आ देवानामभवः केतुरग्ने मन्द्रो विश्वानि काव्यानि विद्वान् । प्रति मर्ताँ अवासयो दमूना अनु देवान्रथिरो यासि साधन् ॥

हे अग्ने! तू देवांचा केतु—संकेत-ज्योती—झालास; मन्द्र (आनंददायक) बळाने तू सर्व काव्य—प्रेरित वाणी व गुह्य ज्ञान—जाणणारा आहेस. हे दमूना (गृह-रक्षक), तू मर्त्यांना देव-धामाकडे उन्मुख करतोस; आणि सिद्ध रथीराप्रमाणे देवांच्या मागोमाग जात, कार्य साधत पुढे चालतोस.

Mantra 18

नि दुरोणे अमृतो मर्त्यानां राजा ससाद विदथानि साधन् । घृतप्रतीक उर्विया व्यद्यौदग्निर्विश्वानि काव्यानि विद्वान् ॥

गृहात तो आसनस्थ झाला—मर्त्यांमध्ये अमृत, राजा—सभांच्या (विदथा) कर्मांना साधणारा. घृत-प्रतीक (घृत-दीप्त मुख) होऊन तो विस्तीर्णपणे उजळला; अग्नी, सर्व काव्य-प्रेरणांचा जाणकार.

Mantra 19

आ नो गहि सख्येभिः शिवेभिर्महान्महीभिरूतिभिः सरण्यन् । अस्मे रयिं बहुलं संतरुत्रं सुवाचं भागं यशसं कृधी नः ॥

आमच्याकडे ये, शिव सख्यभावांसह; हे महाबल, महान व विशाल ऊतींसह—ज्या आम्हाला सुरक्षित पार नेतात. आमच्यासाठी बहुल रयि (समृद्धि) घडव—सर्व पार-उतारांत विजयी ठरणारा परिपूर्ण साठा; आणि सुवाच, यशस्वी असा भाग आम्हाला दे.

Mantra 20

एता ते अग्ने जनिमा सनानि प्र पूर्व्याय नूतनानि वोचम् । महान्ति वृष्णे सवना कृतेमा जन्मञ्जन्मन्निहितो जातवेदाः ॥

हे अग्ने! ही तुझी प्राचीन जन्मे आहेत; आणि आद्य (पूर्व्य) सत्तेसाठी तुझी नूतन जन्मेही मी उच्चारतो. वृषभासाठी केलेली ही सोम-सवने महान आहेत; जन्मोन्मजन्मी जातवेदाः अंतरी निहित असतो—गुप्त, प्रज्वलित होण्यासाठी.

Mantra 21

जन्मञ्जन्मन्निहितो जातवेदा विश्वामित्रेभिरिध्यते अजस्रः । तस्य वयं सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम ॥

जन्मोन्मजन्मी जातवेदाः अंतरी निहित असतो; आणि विश्वामित्रांद्वारे तो अखंड प्रज्वलित केला जातो. त्या यज्ञ्य (पूजनीय) अग्नीच्या सुमतीत आम्ही राहो; आणि भद्र सौमनस्य—मंगल, उज्ज्वल हृदय-समरसता—यातही आम्ही स्थित होवो.

Mantra 22

इमं यज्ञं सहसावन्त्वं नो देवत्रा धेहि सुक्रतो रराणः । प्र यंसि होतर्बृहतीरिषो नोऽग्ने महि द्रविणमा यजस्व ॥

हे सहसावन् (पराक्रमी)! हे सुक्रतो (शुद्ध-संकल्प)! आनंदित होऊन हा यज्ञ आमच्यासाठी देवत्रा—देवांच्या दिशेने—स्थापित कर. हे होतः! आमच्यासाठी समृद्धीच्या विशाल प्रेरणा प्रवाहित कर; हे अग्ने! यजन कर आणि महत् द्रविण—महान धन/सम्पदा—इथे आण.

Mantra 23

इळामग्ने पुरुदंसं सनिं गोः शश्वत्तमं हवमानाय साध । स्यान्नः सूनुस्तनयो विजावाग्ने सा ते सुमतिर्भूत्वस्मे ॥

हे अग्ने, अनेक कर्मांनी समृद्ध इळा—जी तुला हाक मारते—तिच्यासाठी गौ (किरण/प्रकाश) याचे शाश्वत संपादन सिद्ध कर. आमच्यासाठी जन्मातच विजय देणारा पुत्र, तनय होवो. हे अग्ने, तीच तुझी सुमती आमच्यावर होवो.