Vishnu Sahasranama
Vishnu Sahasranama
By VyasaSanskrit170 Verses

Vishnu Sahasranama in Marathi

श्री विष्णु सहस्रनाम

The thousand names of Vishnu, with meaning

The hymn Bhishma taught Yudhishthira: every verse in Devanagari and in English letters, with its meaning, each verse open word by word, and each of the thousand names on a page of its own.

Read the Sahasranama

About the Vishnu Sahasranama

The Vishnu Sahasranama is a hymn of the thousand names of Vishnu. In the Anushasana Parva of the Mahabharata, Yudhishthira asks the dying Bhishma who the one God is and what a person should chant to be free, and Bhishma answers with these names, each a quality of the Lord: the one who pervades all, the one who sustains, the one who removes fear.

It is one of the most chanted hymns in India. Families recite it at dawn and at dusk, temples sing it on festival days, and many people know it by heart. Its names are read one at a time in archana, each offered with a salutation, and the great teachers have written on them, Adi Shankaracharya first among them.

The Purva Bhaga, the thousand names and the Phala Shruti here are the text of the BORI Critical Edition of the Mahabharata (Anushasana Parva 135). The opening invocations, the nyasa and dhyana, and the closing verses are recited around the hymn in the southern tradition and are not part of its chapter of the Mahabharata, though three of the closing verses come from the Bhagavad Gita. Each is marked as such.

The Thousand Names

Each of the 1,000 names with its meaning as Adi Shankaracharya read it, the form chanted in archana, and the verse it comes from.

See all the names

Vishnu Sahasranama Lyrics with Meaning

Opening Invocations

पूर्वपीठिका7 verses

Southern recitation tradition

हा प्रारंभीचा विभाग दक्षिणेकडील पठण परंपरेचा आहे आणि तो महाभारताचा भाग नाही. सहस्र नामांसाठी मन तयार करण्यासाठी पठण करणारे तो महाभारताच्या पाठापूर्वी जोडतात. विघ्ने दूर व्हावीत म्हणून शुभ्र वस्त्रधारी, चंद्रवर्णी आणि चतुर्भुज विष्णूंच्या ध्यानाने त्याची सुरुवात होते, आणि गजमुखाच्या नेतृत्वाखाली ज्यांचे पार्षद प्रत्येक अडथळ्याचा नाश करतात, त्या विष्वक्सेनांना तो शरण जातो. त्यानंतर तो व्यासांचा त्यांच्या वंशपरंपरेद्वारे गौरव करतो आणि ते विष्णूंशी एकरूप आहेत असे घोषित करतो. ज्यांचे केवळ स्मरण, श्लोकांनुसार, जन्म आणि सांसारिक अस्तित्वाच्या बंधनातून मुक्त करते, त्या निर्विकार, शाश्वत विष्णूंना नमस्कार करून तो पूर्ण होतो.

Invocation 1

हरिः ओम् ।शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये

Hari Om |Shuklambaradharam Vishnum Shashivarnam Chaturbhujam |Prasannavadanam Dhyayet Sarva Vighnopashantaye

हरी ॐ. सर्व विघ्ने दूर व्हावीत म्हणून, शुभ्र वस्त्रे धारण करणाऱ्या, चंद्रासारख्या वर्णाच्या, चार भुजा असलेल्या आणि सौम्य, प्रसन्न मुख असलेल्या विष्णूंचे ध्यान करावे.

Word by word meaning

Invocation 2

यस्य द्विरदवक्त्राद्याः पारिषद्याः परःशतम् ।विघ्नं निघ्नन्ति सततं विष्वक्सेनं तमाश्रये

Yasya Dvirada Vaktradyah Parishadyah Parah Shatam |Vighnam Nighnanti Satatam Vishvaksenam Tamashraye

ज्यांचे शंभराहून अधिक पार्षद, गजमुखाच्या नेतृत्वाखाली, सतत प्रत्येक विघ्नाचा नाश करतात, त्या विष्वक्सेनांना मी शरण जातो.

Word by word meaning

Invocation 3

व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम् ।पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम्

Vyasam Vasishtha Naptaram Shakteh Pautram Akalmasham |Parasharatmajam Vande Shukatatam Taponidhim

वसिष्ठांचे पणतू, शक्तींचे निष्कलंक नातू, पराशरांचे पुत्र, शुकांचे पिता आणि तपाचे भांडार असलेल्या व्यासांना मी वंदन करतो.

Word by word meaning

Invocation 4

व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे ।नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः

Vyasaya Vishnu Rupaya Vyasa Rupaya Vishnave |Namo Vai Brahma Nidhaye Vasishthaya Namo Namah

विष्णूंचे रूप असलेल्या व्यासांना आणि व्यासांचे रूप असलेल्या विष्णूंना नमस्कार असो. पवित्र ज्ञानाचे भांडार असलेल्या, वसिष्ठांच्या वंशजांना खरोखरच नमस्कार असो; पुन्हा पुन्हा नमस्कार असो.

Word by word meaning

Invocation 5

अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने ।सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे

Avikaraya Shuddhaya Nityaya Paramatmane |Sadaika Rupa Rupaya Vishnave Sarva Jishnave

जे कधीही बदलत नाहीत, जे शुद्ध, नित्य आणि परमात्मा आहेत, त्यांना; ज्यांचे रूप सदैव एकच आणि तेच राहते, त्यांना; सर्वांवर विजय मिळवणाऱ्या विष्णूंना.

Word by word meaning

Invocation 6

यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात् ।विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे

Yasya Smarana Matrena Janma Samsara Bandhanat |Vimuchyate Namastasmai Vishnave Prabha Vishnave

ज्यांच्या केवळ स्मरणाने जन्म आणि सांसारिक अस्तित्वाच्या बंधनातून मुक्ती मिळते, त्या सर्वशक्तिमान विष्णूंना नमस्कार असो.

Word by word meaning

Invocation 7

ओं नमो विष्णवे प्रभविष्णवे

Om Namo Vishnave | Prabhavishnave

ॐ, सर्वशक्तिमान प्रभू विष्णूंना नमस्कार.

Word by word meaning

Purva Bhaga

पूर्वभागः13 verses

Mahabharata 13.135.1 to 13.135.13 in the BORI Critical Edition.

हा विभाग म्हणजे सहस्र नामांसाठी महाभारताची स्वतःची चौकट आहे, आणि त्याचे निवेदन वैशंपायन करतात. धर्मावरील उपदेश संपूर्ण ऐकल्यानंतर युधिष्ठिर प्रश्नांचा एक संच घेऊन भीष्मांकडे वळतात: एकमेव दैवत आणि एकमेव परम आश्रय कोण, कल्याण प्राप्त करण्यासाठी लोकांनी कोणाची स्तुती आणि उपासना करावी, कोणता धर्म सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि कशाचे पठण केल्याने जीव जन्म आणि संसाराच्या बंधनातून मुक्त होतो. भीष्म उत्तर देतात की अनंत परम पुरुष विष्णूंची सहस्र नामांद्वारे भक्तिभावाने स्तुती आणि उपासना करणे हाच सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे. ते विष्णूंचे वर्णन पवित्र करणाऱ्यांनाही पवित्र करणारे, सर्व प्राणिमात्रांचे उगम आणि ज्यांच्यामध्ये ते परत जातात असे करतात, आणि मग नामांचे पठण करण्याचे वचन देतात; श्लोकांनुसार ही नामे दुष्कर्माचे भय दूर करतात आणि कल्याण करतात.

Purva Bhaga 1

वैशंपायन उवाच ।श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः ।युधिष्ठिरः शांतनवं पुनरेवाभ्यभाषत

Vaishampayana Uvacha |Shrutva Dharman Asheshena Pavanani Cha Sarvashah |Yudhishthirah Shantanavam Punar Evabhyabhashata

वैशंपायन म्हणाले—सर्व धर्म आणि सर्व प्रकारचे पावन उपदेश पूर्णपणे ऐकून युधिष्ठिराने पुन्हा शांतनव (भीष्म) यांना संबोधिले।

Word by word meaning

Purva Bhaga 2

किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् ।स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम्

Kim Ekam Daivatam Loke Kim Vapyekam Parayanam |Stuvantah Kam Kam Archantah Prapnuyur Manavah Shubham

या लोकी एकमेव दैवत कोण आणि एकमेव परम आश्रय कोणता? कोणाची स्तुती करून व कोणाची अर्चना करून मानव कल्याण प्राप्त करतात?

Word by word meaning

Purva Bhaga 3

को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः ।किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्

Ko Dharmah Sarva Dharmanam Bhavatah Paramo Matah |Kim Japan Muchyate Jantur Janma Samsara Bandhanat

सर्व धर्मांमध्ये आपल्या मते परम धर्म कोणता? कोणाचा जप केल्याने प्राणी जन्म-संसाराच्या बंधनातून मुक्त होतो?

Word by word meaning

Purva Bhaga 4

भीष्म उवाच ।जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् ।स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः

Bhishma Uvacha: Jagat Prabhum Deva Devam Anantam Purushottamam |Stuvan Nama Sahasrena Purushah Satatotthitah

भीष्म म्हणाले—जो पुरुष जगत्प्रभू, देवदेव, अनंत पुरुषोत्तम यांचे सहस्रनामांनी सतत स्तवन करतो, तो सदा उन्नत अवस्थेत स्थिर राहतो।

Word by word meaning

Purva Bhaga 5

तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् ।ध्यायन्स्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च

Tameva Charchayan Nityam Bhaktya Purushamavyayam |Dhyayan Stuvan Namasyanshcha Yajamanastameva Cha

त्या अव्यय पुरुषाचीच नित्य भक्तीने आराधना करून—त्याचे ध्यान, स्तवन, नमस्कार करून आणि त्यालाच अर्पण-यजन करून—मनुष्य त्या मार्गात दृढ होतो।

Word by word meaning

Purva Bhaga 6

अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ।लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत्

Anadi Nidhanam Vishnum Sarva Loka Maheshwaram |Lokadhyaksham Stuvan Nityam Sarva Duhkhatigo Bhavet

आदि-अंत रहित, सर्वलोकांचे महेश्वर, लोकाध्यक्ष विष्णूचे जो नित्य स्तवन करतो, तो सर्व दुःखांवर मात करतो।

Word by word meaning

Purva Bhaga 7

ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् ।लोकनाथं महद्भूतं सर्वभूतभवोद्भवम्

Brahmanyam Sarva Dharmajnam Lokanam Kirti Vardhanam |Lokanatham Mahadbhutam Sarva Bhuta Bhavodbhavam

तो ब्राह्मण्यधर्माचा पोषक, सर्व धर्मांचा ज्ञाता, लोकांची कीर्ती वाढविणारा; लोकनाथ, महाभूत आणि सर्व प्राण्यांच्या अस्तित्वाचा उद्गम आहे।

Word by word meaning

Purva Bhaga 8

एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः ।यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा

Esha Me Sarva Dharmanam Dharmo Dhikatamo Matah |Yad Bhaktya Pundarikaksham Stavair Archen Narah Sada

माझ्या मते सर्व धर्मांमध्ये हाच धर्म सर्वोच्च आहे—की मनुष्याने भक्तीने पुण्डरीकाक्षाचे सदा स्तोत्रांनी अर्चन करावे।

Word by word meaning

Purva Bhaga 9

परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम्

Paramam Yo Mahat Tejah Paramam Yo Mahat Tapah |Paramam Yo Mahad Brahma Paramam Yah Parayanam

जो परम महान तेज आहे, जो परम महान तप आहे; जो परम महान ब्रह्म आहे, आणि जो परम परायण—अंतिम आश्रय आहे।

Word by word meaning

Purva Bhaga 10

पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् ।दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता

Pavitranam Pavitram Yo Mangalanam Cha Mangalam |Daivatam Devatanam Cha Bhutanam Yo'vyayah Pita

जो पवित्रांमध्येही परम पवित्र आहे, आणि मंगळांमध्येही परम मंगळ; जो देवतांचा दैवत आहे, आणि सर्व भूतांचा अव्यय पिता आहे।

Word by word meaning

Purva Bhaga 11

यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये

Yatah Sarvani Bhutani Bhavantyadi Yugagame |Yasminscha Pralayam Yanti Punareva Yugakshaye

ज्याच्यापासून आदियुगाच्या आरंभी सर्व भूतांची उत्पत्ती होते, आणि ज्याच्यामध्ये युगाच्या शेवटी ते पुन्हा प्रलयास जाऊन लीन होतात।

Word by word meaning

Purva Bhaga 12

तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।विष्णोर्नामसहस्रं मे शृणु पापभयापहम्

Tasya Lokapradhanasya Jagannathasya Bhupate |Vishnor Nama Sahasram Me Shrunu Papa Bhayapaham

हे भूपते! त्या लोकप्रधान, जगन्नाथ विष्णूची सहस्र नावे माझ्याकडून ऐक—जी पापभय (आणि त्याचे फल) दूर करणारी आहेत।

Word by word meaning

Purva Bhaga 13

यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ।ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये

Yani Namani Gaunani Vikhyatani Mahatmanah |Rishibhih Parigitani Tani Vakshyami Bhutaye

महात्म्याची जी गौण (उपाधिरूप) नावे विख्यात आहेत, आणि जी ऋषींनी परिगीत केली आहेत—ती मी तुझ्या कल्याण व अभ्युदयासाठी सांगतो।

Word by word meaning

Nyasa and Dhyana

न्यासः ध्यानम्11 verses

Southern recitation tradition

हा विभाग दक्षिणेकडील पठण परंपरेचा आहे आणि महाभारताचा भाग नाही. सहस्र नामांचे पठण सुरू होण्यापूर्वी तो पठण करणाऱ्याची तयारी करून घेतो. न्यासाचे श्लोक (3.1 ते 3.4) या स्तोत्राचे ऋषी वेदव्यास, छंद अनुष्टुप आणि देवता देवकीपुत्र श्रीमहाविष्णू, नारायण असल्याचे सांगतात. त्यानंतर ते स्तोत्रातीलच नावे त्याचे बीज, शक्ती, हृदय, कवच आणि इतर अंगे म्हणून नेमून देतात, आणि शांतीसाठी तसेच महाविष्णूंच्या प्रसन्नतेसाठी त्याचा विनियोग होतो असे सांगतात. ध्यानाचे सात श्लोक (3.5 ते 3.11) पठण करणाऱ्याला मनात धरून ठेवण्यासाठी प्रतिमा देतात: क्षीरसागराच्या किनाऱ्यावर विराजमान मुकुंद, ज्यांचे शरीर तिन्ही लोक आहे असे विष्णू, सर्पावर विश्राम करणारे शांत प्रभू, शंख आणि चक्र धारण करणारे चतुर्भुज, आणि शेवटी पारिजात वृक्षाखाली सुवर्ण सिंहासनावर रुक्मिणी आणि सत्यभामा यांच्यासह विराजमान कृष्ण.

Nyasa 1

ऋषिर्नाम्नां सहस्रस्य वेदव्यासो महामुनिः ।छन्दोऽनुष्टुप् तथा देवो भगवान् देवकीसुतः

Rishir Namnam Sahasrasya Vedavyaso Mahamunih |Chhando'nushtup Tatha Devo Bhagavan Devakisutah

या सहस्र नामांचे ऋषी महान मुनी वेदव्यास आहेत. छंद अनुष्टुप आहे आणि देवता देवकीपुत्र भगवान आहेत.

Word by word meaning

Nyasa 2

अमृतांशूद्भवो बीजं शक्तिर्देवकिनन्दनः ।त्रिसामा हृदयं तस्य शान्त्यर्थे विनियुज्यते

Amritamshudbhavo Bijam Shaktir Devakinandanah |Trisama Hridayam Tasya Shantyarthe Viniyujyate

अमृतांशूद्भव, म्हणजे ज्यांच्यापासून अमृतमय किरणांचा चंद्र उत्पन्न झाला, हे याचे बीज आहे; देवकीनंदन, म्हणजे देवकीचे पुत्र, ही याची शक्ती आहे; त्रिसामा, म्हणजे तीन साम गायनांत ज्यांची स्तुती होते, हे याचे हृदय आहे. शांतीसाठी याचा विनियोग केला जातो.

Word by word meaning

Nyasa 3

विष्णुं जिष्णुं महाविष्णुं प्रभविष्णुं महेश्वरम् ।अनेकरूपदैत्यान्तं नमामि पुरुषोत्तमम्

Vishnum Jishnum Mahavishnum Prabhavishnum Maheshvaram |Aneka Rupa Daityantam Namami Purushottamam

परम पुरुष पुरुषोत्तमांना मी नमन करतो: विष्णू, म्हणजे सर्वव्यापी; जिष्णू, म्हणजे सदैव विजयी; महाविष्णू, म्हणजे महान विष्णू; प्रभविष्णू, म्हणजे सामर्थ्यशाली; आणि महेश्वर, म्हणजे अनेक रूपांच्या दैत्यांचा अंत करणारे महान प्रभू.

Word by word meaning

Nyasa 4

अस्य श्रीविष्णोर्दिव्यसहस्रनामस्तोत्रमहामन्त्रस्य श्रीवेदव्यासो भगवान् ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । श्रीमहाविष्णुः परमात्मा श्रीमन्नारायणो देवता । अमृतांशूद्भवो भानुरिति बीजम् । देवकीनन्दनः स्रष्टेति शक्तिः । उद्भवः क्षोभणो देव इति परमो मन्त्रः । शङ्खभृन्नन्दकी चक्रीति कीलकम् । शार्ङ्गधन्वा गदाधर इत्यस्त्रम् । रथाङ्गपाणिरक्षोभ्य इति नेत्रम् । त्रिसामा सामगः सामेति कवचम् । आनन्दं परब्रह्मेति योनिः । ऋतुः सुदर्शनः काल इति दिग्बन्धः । श्रीविश्वरूप इति ध्यानम् । श्रीमहाविष्णुप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः

Asya Shri Vishnor Divya Sahasranama Stotra Mahamantrasya Shri Vedavyaso Bhagavan Rishih | Anushtup Chandah | Shri Mahavishnuh Paramatma Shriman Narayano Devata | Amritamshudbhavo Bhanuriti Bijam | Devakinandanah Srashteti Shaktih | Udbhavah Kshobhano Deva Iti Paramo Mantrah | Shankhabhrin Nandaki Chakriti Kilakam | Sharngadhanva Gadadhara Ityastram | Rathangapanir Akshobhya Iti Netram | Trisama Samagah Sameti Kavacham | Anandam Parabrahmeti Yonih | Rituh Sudarshanah Kala Iti Digbandhah | Shri Vishvarupa Iti Dhyanam | Shri Mahavishnu Prityarthe Jape Viniyogah

श्रीविष्णूंच्या सहस्र नामांचे दिव्य स्तोत्र असलेल्या या महामंत्राचे ऋषी भगवान श्री वेदव्यास आहेत, छंद अनुष्टुप आहे आणि देवता परमात्मा श्रीमहाविष्णू, श्रीनारायण आहेत. 'ज्यांच्यापासून अमृतमय किरणांचा चंद्र उत्पन्न झाला ते, तेजस्वी' हे बीज आहे; 'देवकीला आनंद देणारे, सृष्टिकर्ते' ही शक्ती आहे; 'उगम, क्षोभ निर्माण करणारे, प्रभू' हा परम मंत्र आहे; 'शंख धारण करणारे, नंदक खड्ग चालवणारे, चक्र धारण करणारे' ही त्याला घट्ट बसवणारी खुंटी आहे; 'शार्ङ्ग हे ज्यांचे धनुष्य आहे ते, गदा धारण करणारे' हे अस्त्र आहे; 'हातात चाक धारण करणारे, अविचल' हे नेत्र आहे. 'तीन सामांनी युक्त, सामगान करणारे, स्वतः साम' हे कवच आहे; 'आनंद, परब्रह्म' हा उगम आहे; 'ऋतू, मंगल दर्शन असलेले, काळ' हे दिशांचे बंधन आहे; 'श्रीविश्वरूप, म्हणजे विश्व हेच ज्यांचे रूप आहे असे प्रभू' हे ध्यान आहे. श्रीमहाविष्णूंच्या प्रसन्नतेसाठी जपात याचा विनियोग केला जातो.

Word by word meaning

Dhyana 1

ध्यानम् ।क्षीरोदन्वत्प्रदेशे शुचिमणिविलसत्सैकते मौक्तिकानां मालाक्लृप्तासनस्थः स्फटिकमणिनिभैर्मौक्तिकैर्मण्डिताङ्गः ।शुभ्रैरभ्रैरदभ्रैरुपरिविरचितैर्मुक्तपीयूषवर्षैरानन्दी नः पुनीयादरिनलिनगदाशङ्खपाणिर्मुकुन्दः

Dhyanam |Kshirodanvat Pradeshe Shuchimani Vilasat Saikate Mauktikanam Malaklupta Asanasthah Sphatika Mani Nibhair Mauktikair Mandita Angah |Shubhrair Abhrair Adabhrair Upari Virachitair Mukta Piyusha Varshair Anandi Nah Puniyad Ari Nalina Gada Shankha Panir Mukundah

ध्यान: ज्याची वाळू शुद्ध रत्नांनी चमकते अशा क्षीरसागराच्या किनाऱ्यावर, मोत्यांच्या माळांनी बनवलेल्या आसनावर ते विराजमान आहेत, आणि त्यांचे शरीर स्फटिकासारख्या झळाळणाऱ्या मोत्यांनी सुशोभित आहे. त्यांच्या वर अमृताचा वर्षाव करणारे विपुल शुभ्र मेघ जमतात, आणि ते आनंदाने परिपूर्ण आहेत. हातांमध्ये चक्र, कमळ, गदा आणि शंख धारण करणारे मुकुंद आम्हाला पवित्र करोत.

Word by word meaning

Dhyana 2

भूःपादौ यस्य नाभिर्वियदसुरनिलश्चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे कर्णावाशाः शिरो द्यौर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमब्धिः ।अन्तःस्थं यस्य विश्वं सुरनरखगगोभोगिगन्धर्वदैत्यैश्चित्रं रंरम्यते तं त्रिभुवनवपुषं विष्णुमीशं नमामि

Bhuh Padau Yasya Nabhir Viyad Asur Anilash Chandra Suryau Cha Netre Karnav Ashah Shiro Dyaur Mukham Api Dahano Yasya Vasteyam Abdhih |Antahstham Yasya Vishvam Sura Nara Khaga Go Bhogi Gandharva Daityaish Chitram Ram Ramyate Tam Tribhuvana Vapusham Vishnum Isham Namami

ज्यांचे शरीर तिन्ही लोक आहे, त्या प्रभू विष्णूंना मी नमन करतो: पृथ्वी त्यांचे पाय, आकाश त्यांची नाभी, वायू त्यांचा श्वास, चंद्र आणि सूर्य त्यांचे नेत्र, दिशा त्यांचे कान, स्वर्ग त्यांचे मस्तक, अग्नी त्यांचे मुख आणि समुद्र त्यांचे उदर आहे. त्यांच्या आत संपूर्ण विश्व वसते, जे देव, मानव, पक्षी, गुरेढोरे, सर्प, गंधर्व आणि दैत्य यांच्या विविधतेने अद्भुत आहे आणि अखंड आनंदात रमते.

Word by word meaning

Dhyana 3

शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वाकारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् ।लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिहृद्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्

Shantakaram Bhujagashayanam Padmanabham Suresham Vishwakaram Gaganasadrisham Meghavarnam Shubhangam |Lakshmikantam Kamalanayanam Yogihriddhyanagamyam Vande Vishnum Bhavabhayaharam Sarvalokaikanatham

ज्यांचे रूप शांत आहे, जे सर्पावर विश्राम करतात, ज्यांच्या नाभीतून कमळ उगवते, जे देवांचे स्वामी आहेत; ज्यांचे रूप विश्व आहे, जे आकाशासारखे आहेत, ज्यांचा वर्ण पावसाळी मेघासारखा आहे, ज्यांचे अवयव मंगल आहेत; जे लक्ष्मीचे प्रिय आहेत, कमळनयन आहेत, योगी हृदयात ध्यान करून ज्यांना प्राप्त करतात; जे सांसारिक अस्तित्वाचे भय दूर करतात आणि सर्व जगांचे एकमेव स्वामी आहेत, त्या विष्णूंना मी वंदन करतो.

Word by word meaning

Dhyana 4

मेघश्यामं पीतकौशेयवासं श्रीवत्साङ्कं कौस्तुभोद्भासिताङ्गम् ।पुण्योपेतं पुण्डरीकायताक्षं विष्णुं वन्दे सर्वलोकैकनाथम्

Meghashyamam Pitakausheyavasam Shrivatsankam Kaustubhodbhasitangam |Punyopetam Pundarikayataksham Vishnum Vande Sarvalokaikanatham

सर्व जगांचे एकमेव स्वामी असलेल्या विष्णूंना मी वंदन करतो. ते पावसाळी मेघासारखे श्यामवर्ण आहेत आणि पिवळी रेशमी वस्त्रे परिधान करतात. ते श्रीवत्स चिन्ह धारण करतात, त्यांचे शरीर कौस्तुभ रत्नाने झळाळते, ते पावित्र्याने परिपूर्ण आहेत आणि त्यांचे नेत्र शुभ्र कमळासारखे दीर्घ आहेत.

Word by word meaning

Dhyana 5

सशङ्खचक्रं सकिरीटकुण्डलं सपीतवस्त्रं सरसीरुहेक्षणम् ।सहारवक्षःस्थलकौस्तुभश्रियं नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम्

Sashankha Chakram Sakirita Kundalam Sapita Vastram Sarasiruhekshanam |Sahara Vakshahsthala Kaustubha Shriyam Namami Vishnum Shirasa Chaturbhujam

शंख आणि चक्र धारण करणाऱ्या, मुकुट आणि कुंडले घातलेल्या, पिवळी वस्त्रे परिधान केलेल्या, कमळासारखे नेत्र असलेल्या आणि हाराने सुशोभित असलेले ज्यांचे वक्षस्थळ कौस्तुभ रत्नाच्या तेजाने झळाळते, अशा चतुर्भुज प्रभू विष्णूंना मी मस्तक नमवून वंदन करतो.

Word by word meaning

Dhyana 6

छायायां पारिजातस्य हेमसिंहासनोपरि ।आसीनमम्बुदश्याममायताक्षमलंकृतम्

Chhayayam Parijatasya Hema Simhasanopari |Aasinam Ambuda Shyamam Ayataksham Alankritam

पारिजात वृक्षाच्या छायेत, सुवर्ण सिंहासनावर विराजमान, पावसाळी मेघासारखे श्यामवर्ण, दीर्घ विशाल नेत्रांचे आणि विपुल अलंकारांनी सजलेले, अशा त्यांना.

Word by word meaning

Dhyana 7

चन्द्राननं चतुर्बाहुं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ।रुक्मिणीसत्यभामाभ्यां सहितं कृष्णमाश्रये

Chandrananam Chaturbahum Shrivatsankita Vakshasam |Rukmini Satyabhamabhyam Sahitam Krishnam Ashraye

ज्यांचे मुख चंद्रासारखे आहे, ज्यांना चार भुजा आहेत, ज्यांच्या वक्षस्थळावर श्रीवत्साचे चिन्ह आहे आणि ज्यांच्यासोबत रुक्मिणी आणि सत्यभामा आहेत, त्या कृष्णांना मी शरण जातो.

Word by word meaning

The Thousand Names

नामसहस्रम्107 verses

Mahabharata 13.135.14 to 13.135.120 in the BORI Critical Edition.

हे विष्णुसहस्रनामाचे हृदय आहे: स्वतः सहस्र नामे, जी महाभारताच्या अनुशासन पर्वातील 107 श्लोकांमध्ये युधिष्ठिरांना भीष्मांनी दिलेले उत्तर म्हणून मांडलेली आहेत. प्रत्येक श्लोक अनेक नावे एकत्र गुंफतो, ज्यामुळे विष्णूंना विश्व, भूत, वर्तमान आणि भविष्य यांचे अधिपती, प्राणिमात्रांचा अंतरात्मा आणि मुक्तांचे परम लक्ष्य म्हटले जाते. ही नावे वैदिक यज्ञकर्म, तत्त्वज्ञान आणि कथा यांमध्ये मुक्तपणे संचार करतात. ते यज्ञ आणि यज्ञाचे स्वामी आहेत, ॐकार आहेत, काळ आणि वर्ष आहेत, क्षेत्राचे ज्ञाता आहेत, आणि नरसिंह, वामन, राम, देवकीपुत्र कृष्ण, महान वराह आणि केशी व कालनेमी यांचा वध करणारेही आहेत. शिव, रुद्र, स्कंद आणि इंद्र यांसारखी सामान्यतः इतर देवतांशी जोडलेली नावे सूर्य, वायू, अग्नी, पृथ्वी आणि पवित्र अश्वत्थ वृक्ष यांच्यासह एकाच प्रभूमध्ये सामावली जातात. संपूर्ण नामावलीत परस्परविरोधी जोड्या पुन्हा पुन्हा येतात: एक आणि अनेक, साकार आणि निराकार, सूक्ष्म आणि विशाल, भय देणारे आणि भय दूर करणारे. नावांचा एक मोठा समूह लक्ष्मीचे निवासस्थान आणि स्वामी म्हणून त्यांची स्तुती करतो. शेवटाकडे श्लोक त्यांना असे म्हणतात की ज्यांचे श्रवण आणि कीर्तन पुण्य देते आणि जे दुःस्वप्ने दूर करतात; भक्त याला स्वतः पठणाशीच जोडलेले वचन मानतात. हा विभाग त्यांच्या आयुधांनी संपतो: शंख, नंदक खड्ग, चक्र, शार्ङ्ग धनुष्य आणि गदा.

Shloka 1

विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः ।भूतकृद्भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः

Vishwam Vishnur Vashatkaro Bhuta Bhavya Bhavat Prabhuh |Bhutakrid Bhutabhrid Bhavo Bhutatma Bhutabhavanah

तोच समग्र विश्व आहे; तोच विष्णु आहे; यज्ञातील वषट्कार तोच आहे; भूत-भविष्य-वर्तमान यांचा प्रभू तोच आहे। तोच भूतकृत्, भूतभृत्, भावस्वरूप; तोच भूतात्मा आणि भूतांना फुलविणारा आहे।

Its names, one by one

Shloka 2

पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः ।अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च

Putatma Paramatma Cha Muktanam Parama Gatih |Avyayah Purushah Sakshi Kshetrajno Kshara Eva Cha

तो पूतात्मा आहे आणि परमात्माही तोच; मुक्तांची परम गती तोच आहे। तो अव्यय पुरुष, साक्षी; क्षेत्र (देह-मन) जाणणारा क्षेत्रज्ञ; आणि अक्षर, अचल तत्त्व तोच आहे।

Its names, one by one

Shloka 3

योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वरः ।नारसिंहवपुः श्रीमान्केशवः पुरुषोत्तमः

Yogo Yogavidam Neta Pradhana Purusheshvarah |Narasimha Vapuh Shriman Keshavah Purushottamah

तोच योग आहे आणि योगविदांचा नेता आहे; प्रधान व पुरुष यांचा ईश्वर आहे। नरसिंहवपु, श्रीमान केशव—तोच पुरुषोत्तम आहे।

Its names, one by one

Shloka 4

सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः ।संभवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः

Sarvah Sharvah Shivah Sthanur Bhutadir Nidhir Avyayah |Sambhavo Bhavano Bharta Prabhavah Prabhur Ishvarah

तो सर्व आहे; तोच शर्व, तोच शिव, तोच स्थाणु (अचल) आहे। तो भूतांचा आदि आणि अव्यय निधी आहे। तो संभव, भावन, भर्ता; तोच प्रभव, प्रभु आणि ईश्वर आहे।

Its names, one by one

Shloka 5

स्वयंभूः शंभुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः ।अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः

Svayambhuh Shambhur Adityah Pushkaraksho Mahasvanah |Anadi Nidhano Dhata Vidhata Dhatur Uttamah

तो स्वयंभू आहे; तोच शंभु, तोच आदित्य; कमलनयन आणि महास्वन आहे। त्याला न आदि न अंत; तोच धाता (आधार), तोच विधाता (नियंता), आणि उत्तम धातु—परम अधिष्ठान—आहे।

Its names, one by one

Shloka 6

अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः ।विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः

Aprameyo Hrishikeshah Padmanabho Maraprabhuh |Vishwakarma Manus Tvashta Sthavishthah Sthaviro Dhruvah

तो अप्रमेय आहेत; हृषीकेश (इंद्रियांचे अधिपती) आहेत; पद्मनाभ आहेत; अमरांचे प्रभू आहेत. ते विश्वकर्मा, मनु, त्वष्टा; परम स्थूल, प्राचीन आणि ध्रुव—अचल-अढळ आहेत.

Its names, one by one

Shloka 7

अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः ।प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्रं मङ्गलं परम्

Agrahyah Shashvatah Krishno Lohitakshah Pratardanah |Prabhutas Trikakub Dhama Pavitram Mangalam Param

ते अग्राह्य आहेत; शाश्वत आहेत; कृष्ण आहेत; लोहिताक्ष आहेत; विरोधी शक्तींचा प्रतर्दन करणारे आहेत. ते प्रभूत; त्रिककुब्धाम (त्रिदिशा/त्रिलोकीचे धाम); पावन करणारे आणि परम मंगळ आहेत.

Its names, one by one

Shloka 8

ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः ।हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः

Ishanah Pranadah Prano Jyeshthah Shreshthah Prajapatih |Hiranyagarbho Bhugarbho Madhavo Madhusudanah

ते ईशान आहेत; प्राण देणारे; स्वयं प्राण; ज्येष्ठ; श्रेष्ठ; प्रजापती आहेत. ते हिरण्यगर्भ, भूगर्भ; माधव आणि मधुसूदन आहेत.

Its names, one by one

Shloka 9

ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ।अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान्

Ishwaro Vikrami Dhanvi Medhavi Vikramah Kramah |Anuttamo Duradharshah Kritajnah Kritiratmavan

ते ईश्वर आहेत; पराक्रमी आहेत; धनुर्धर आहेत; मेधावी आहेत; स्वयं पराक्रम आणि क्रम (सुव्यवस्थित गती) आहेत. ते अनुत्तम; दुराधर्ष; कृतज्ञ; कृतिशील; आणि आत्मवान्—स्वसंयमी आहेत.

Its names, one by one

Shloka 10

सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः ।अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः

Sureshah Sharanam Sharma Vishwareta Prajabhavah |Ahah Samvatsaro Vyalah Pratyayah Sarvadarshanah

ते सुरेश आहेत; शरण आहेत; शर्म—रक्षण व शांती आहेत; विश्वरेताः—जगाचे बीज आहेत; प्रजाभव—प्राणिमात्रांचा उगम आहेत. ते अहः—दिन; संवत्सर—वर्ष; व्याल—महाबली; प्रत्यय—विश्वासाचा आधार; आणि सर्वदर्शन—सर्वद्रष्टा आहेत.

Its names, one by one

Shloka 11

अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः ।वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः

Ajah Sarveshvarah Siddhah Siddhih Sarvadir Achyutah |Vrishakapir Ameyatma Sarva Yoga Vinihsritah

तो अजन्मा, सर्वेश्वर, सिद्ध आणि स्वयं सिद्धि आहेत; सर्वांचा आदिकारण, अच्युत; वृषाकपी, अमेयस्वरूप, आणि सर्व योगमार्गांपलीकडे आहेत।

Its names, one by one

Shloka 12

वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्मा संमितः समः ।अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः

Vasur Vasumanah Satyah Samatma Sammitah Samah |Amoghah Pundarikaksho Vrishakarma Vrishakritih

तो वसु, उत्तम मनाचे, सत्यस्वरूप; समात्मा, सुयोग्य मोजलेले, समदर्शी; अमोघ, पुण्डरीकाक्ष; ज्यांचे कर्म धर्ममय आणि ज्यांची आकृतीच धर्म आहे।

Its names, one by one

Shloka 13

रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ।अमृतः शाश्वतः स्थाणुर्वरारोहो महातपाः

Rudro Bahushira Babhrur Vishvayonih Shuchishravah |Amritah Shashvatah Sthanur Vararoho Mahatapah

तो रुद्र, बहुशिर, बभ्रु; विश्वयोनि, शुचिश्रवा; अमृत, शाश्वत, स्थाणु; श्रेष्ठ आरोहण करणारे आणि महातपस्वी आहेत।

Its names, one by one

Shloka 14

सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः ।वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित्कविः

Sarvagah Sarvavid Bhanur Vishvakseno Janardanah |Vedo Vedavid Avyango Vedango Vedavit Kavih

तो सर्वग, सर्वज्ञ, सूर्यसम तेजस्वी; विष्वक्सेन, जनार्दन; स्वयं वेद, वेदज्ञ, अव्यंग; वेदांगस्वरूप, वेदवित् आणि कवि-ऋषी आहेत।

Its names, one by one

Shloka 15

लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः ।चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः

Lokadhyakshah Suradhyaksho Dharmadhyakshah Kritakritah |Chaturatma Chaturvyuhas Chaturdamshtras Chaturbhujah

तो लोकाध्यक्ष, सुराध्यक्ष, धर्माध्यक्ष; कृत-अकृताचे कारण; चतुरात्मा, चतुर्व्यूह; चतुर्दंष्ट्र आणि चतुर्भुज आहेत।

Its names, one by one

Shloka 16

भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः ।अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः

Bhrajishnur Bhojanam Bhokta Sahishnur Jagadadijah |Anagho Vijayo Jeta Vishvayonih Punarvasuh

तो तेजस्वी आहे; तोच जगाचे पोषण करणारे अन्न-स्वरूप आहे; तोच भोक्ता आहे; तो सहिष्णु आहे; जगाच्या आदिकाळी प्रकट झालेला आहे; निष्पाप आहे; विजय-स्वरूप आहे; तोच विजेता आहे; विश्वाचा कारण-योनि आहे; आणि पुनर्वसु—नित्य समृद्धीचा अधिष्ठाता आहे।

Its names, one by one

Shloka 17

उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः ।अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः

Upendro Vamanah Pramshur Amoghah Shuchir Urjitah |Atindrah Sangrahah Sargo Dhritatma Niyamo Yamah

तो उपेन्द्र (इन्द्राचा अनुज) आहे; वामन (त्रिविक्रम) आहे; उन्नत आहे; अमोघ—ज्याचा संकल्प कधी निष्फळ होत नाही; शुचि—परम पवित्र; ऊर्जित—बलवान; अतीन्द्र—इन्द्रापलीकडचा; संग्रह—सर्वांना धारण करणारा; सर्ग—सृष्टीचा प्रवर्तक; धृतात्मा—संयतचित्त; नियम—अनुशासन-स्वरूप; आणि यम—संयमाचा अधिपती आहे।

Its names, one by one

Shloka 18

वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः ।अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः

Vedyo Vaidyah Sadayogi Veeraha Madhavo Madhuh |Atindriyo Mahamayo Mahotsaho Mahabalah

तो परम ज्ञेय आहे; वैद्य—भव-रोगाचा वैद्य; सदायोगी—नित्य योगयुक्त; वीरहा—दुष्ट वीरांचा संहारक; माधव—श्रीपति; मधु—मधुर-स्वरूप; अतीन्द्रिय—इन्द्रियांपलीकडचा; महामाय—महामायेचा धारक; महोत्साह—महान् उत्साहवान; आणि महाबल—अतुल बलवान आहे।

Its names, one by one

Shloka 19

महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः ।अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक्

Mahabuddhir Mahaviryo Mahashaktir Mahadyutih |Anirdeshyavapuh Shriman Ameyatma Mahadridhrik

तो महाबुद्धि—महान् प्रज्ञावान; महावीर्य—महापराक्रमी; महाशक्ति—असीम सामर्थ्यवान; महाद्युति—महाप्रभायुक्त; अनिर्देश्यवपु—ज्याचे रूप वर्णनातीत; श्रीमान—श्रीसम्पन्न; अमेयात्मा—अपरिमेय स्वरूप; आणि महाद्रिधृक—महापर्वत धारण करणारा आहे।

Its names, one by one

Shloka 20

महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः ।अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः

Maheshvaso Mahibharta Shrinivasah Satam Gatih |Aniruddhah Suranando Govindo Govidam Patih

तो महेष्वास—महाधनुर्धर आहे; महीभर्ता—पृथ्वीचा धारक आहे; श्रीनिवास—लक्ष्मीचे धाम आहे; सतां गति—सज्जनांची परम शरण आहे; अनिरुद्ध—अप्रतिहत आहे; सुरानन्द—देवांचा आनंद आहे; गोविन्द—गौ व ब्राह्मणांचा हितैषी आहे; आणि गोविदां पति—गोविद, म्हणजे वेदविदांचा स्वामी आहे।

Its names, one by one

Shloka 21

मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ।हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः

Marichir Damano Hamsah Suparno Bhujagottamah |Hiranyanabhah Sutapah Padmanabhah Prajapatih

तो मरीचि आहे, दमन करणारा आहे, हंस आहे, सुपर्ण आहे, नागांमध्ये श्रेष्ठ आहे; हिरण्यनाभ, सुतपा, पद्मनाभ आणि प्रजापती—प्रजासंततीचा अधिपती—तोच आहे.

Its names, one by one

Shloka 22

अमृत्युः सर्वदृक्सिंहः संधाता संधिमान्स्थिरः ।अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा

Amrityuh Sarvadrik Simhah Sandhata Sandhiman Sthirah |Ajo Durmarshanah Shasta Vishrutatma Surariha

तो अमृत्यु (मृत्युरहित), सर्वदृक्-सिंह (सर्वदर्शी सिंहासारखा), संधाता (समन्वय करणारा), संधिमान् (संधी घडविणारा), स्थिर, अज (अजन्मा), दुर्मर्षण (अधर्मासाठी असह्य), शास्ता (नियंता), विश्रुतात्मा (प्रसिद्ध स्वरूप) आणि सुरारिहा (देवविरोधी शक्तींचा संहारक) आहे.

Its names, one by one

Shloka 23

गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः ।निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः

Gurur Gurutamo Dhama Satyah Satyaparakramah |Nimisho Nimishah Sragvi Vachaspatir Udaradhih

तो गुरु आहे, गुरूंमध्ये परम गुरु; धाम—परम आश्रय; सत्य आहे, ज्याचे पराक्रम सत्यावर प्रतिष्ठित आहे; निमिष आणि अनिमिष; स्रग्वी (मालाधारी); वाचस्पती (वाणीचा स्वामी); आणि उदारधी (विस्तीर्ण बुद्धीचा) आहे.

Its names, one by one

Shloka 24

अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान्न्यायो नेता समीरणः ।सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

Agranir Gramanih Shriman Nyayo Neta Samiranah |Sahasramurdha Vishvatma Sahasrakshah Sahasrapat

तो अग्रणी (अग्रसर नेता), ग्रामणी (समुदायाचा मार्गदर्शक), श्रीमान् (ऐश्वर्यसंपन्न), न्याय (धर्मयुक्त न्याय), नेता, समीरण (वाऱ्यासारखा प्रेरक) आहे; तो सहस्रमूर्धा, विश्वात्मा, सहस्राक्ष आणि सहस्रपात् आहे.

Its names, one by one

Shloka 25

आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः संप्रमर्दनः ।अहः संवर्तको वह्निरनिलो धरणीधरः

Avartano Nivruttatma Samvrutah Sampramardanah |Ahah Samvartako Vahniranilo Dharanidharah

तो आवर्तन (चक्रे फिरविणारा), निवृत्तात्मा (आसक्तीपासून निवृत्त चित्त), संवृत (गूढ/आवृत), संप्रमर्दन (विघ्नांचा नाश करणारा) आहे; तोच अहः (दिवस), संवर्तक (प्रलयचक्र प्रवर्तक), वह्नि (अग्नी), अनिल (वारा) आणि धरणीधर (पृथ्वीचा धारक) आहे.

Its names, one by one

Shloka 26

सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृग्विश्वभुग्विभुः ।सत्कर्ता सत्कृतः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः

Suprasadah Prasannatma Vishwadhrig Vishwabhug Vibhuh |Satkarta Satkritah Sadhur Jahnur Narayano Narah

तो सुप्रसाद—निर्मळ कृपा देणारा; प्रसन्नात्मा—शांत स्वरूप; विश्वधृक्—जग धारण करणारा; विश्वभुक्—जग पोसणारा; विभु—सर्वव्यापी आहे। तो सत्कर्ता—सज्जनांचा सन्मान करणारा, सत्कृत—सज्जनांनी पूजित, साधु—धर्मात्मा, जह्नु, नारायण आणि नर आहे।

Its names, one by one

Shloka 27

असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः ।सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः

Asankhyeyo Prameyatma Vishishtah Shishtakrich Chuchih |Siddharthah Siddhasankalpah Siddhidah Siddhisadhanah

तो असंख्येय—गणनेपलीकडचा; अप्रमेयात्मा—अमाप्य स्वरूप; विशिष्ट—अतुल्य श्रेष्ठ; शिष्टकृत्—शिष्टाचार व धर्मव्यवस्थेचा रक्षक; शुचि—परम पवित्र आहे। तो सिद्धार्थ—ज्याचा हेतु सिद्ध; सिद्धसंकल्प—ज्याचा संकल्प अचूक; सिद्धिद—सिद्धी देणारा; आणि सिद्धिसाधन—सिद्धीचे साधन आहे।

Its names, one by one

Shloka 28

वृषाही वृषभो विष्णुर्वृषपर्वा वृषोदरः ।वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः

Vrishahi Vrishabho Vishnur Vrishaparva Vrishodarah |Vardhano Vardhamanashcha Viviktah Shrutisagarah

तो वृषाही, वृषभ—धर्माचा वृषभचिन्ह; विष्णु; वृषपर्वा; वृषोदर आहे। तो वर्धन—वृद्धी करणारा; वर्धमान—नित्य वाढणारा; विविक्त—अतींद्रिय एकांतस्वरूप; आणि श्रुतिसागर—वेदश्रुतीचा महासागर आहे।

Its names, one by one

Shloka 29

सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः ।नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः

Subhujo Durdharo Vagmi Mahendro Vasudo Vasuh |Naikarupo Brihadrupah Shipivishtah Prakashanah

तो सुभुज—बलवान भुजांचा; दुर्धर—असह्य/अपराजेय; वाग्मी—वाणीवैभवयुक्त; महेन्द्र—महान अधिपती आहे। तो वसुद—समृद्धी देणारा; वसु—कल्याणमय; नैकरूप—अनेक रूपांचा; बृहद्रूप—विराट स्वरूप; शिपिविष्ट; आणि प्रकाशन—प्रकाश करणारा आहे।

Its names, one by one

Shloka 30

ओजस्तेजो द्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः ।ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशुर्भास्करद्युतिः

Ojas Tejo Dyutidharah Prakashatma Pratapanah |Riddhah Spashtaksharo Mantrash Chandramshur Bhaskaradyutih

तो ओज—जीवनबल; तेज—दीप्त शक्ती; द्युतिधर—कांती धारण करणारा; प्रकाशात्मा—ज्याचे स्वरूप प्रकाश; प्रतापन—पराक्रम प्रज्वलित करणारा आहे। तो ऋद्ध—पूर्ण ऐश्वर्ययुक्त; स्पष्टाक्षर—स्पष्ट वर्णांचा; मंत्र—मंत्रस्वरूप; चंद्रांशु—चंद्रकिरणसम; आणि भास्करद्युति—सूर्यतुल्य तेजस्वी आहे।

Its names, one by one

Shloka 31

अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः ।औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः

Amritamshudbhavo Bhanuh Shashabinduh Sureshwarah |Aushadham Jagatah Setuh Satya Dharma Parakramah

तो अमृतमय किरणांपासून उद्भवलेला सूर्य—भानु आहे; तोच शशबिंदु आणि देवांचा ईश्वर आहे. तो जगाचे औषध आहे, जगाचा सेतू आहे—ज्याचे पराक्रम सत्य व धर्मावर अधिष्ठित आहे.

Its names, one by one

Shloka 32

भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनिलः ।कामहा कामकृत्कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः

Bhuta Bhavya Bhavan Nathah Pavanah Pavano Nilah |Kamaha Kamakrit Kantah Kamah Kamapradah Prabhuh

तो भूत-भविष्य-वर्तमानाचा नाथ आहे. तोच पवन—पावन, अनिल आहे. तो कामाचा हंता, कामाचा कर्ता, प्रिय आहे; तोच काम, इच्छित फल देणारा प्रभु आहे.

Its names, one by one

Shloka 33

युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः ।अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित्

Yugadikrid Yugavarto Naikamayo Mahashanah |Adrishyo Vyaktarupashcha Sahasrajid Anantajit

तो युगांचा आदिकर्ता आणि युगचक्रांचा प्रवर्तक आहे. तो अनेक माया-शक्तींनी युक्त, महाशन (महाभक्षक) आहे. तो अदृश्यही आहे आणि व्यक्तरूपही; तो सहस्राचा व अनंताचाही विजेता आहे.

Its names, one by one

Shloka 34

इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृषः ।क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः

Ishto Vishishtah Shishteshtah Shikhandi Nahusho Vrishah |Krodhaha Krodhakrit Karta Vishvabahur Mahidharah

तो इष्ट (प्रिय), विशिष्ट आणि शिष्टांना प्रिय आहे. तो शिखंडी, नहुष आणि वृष आहे. तो क्रोधाचा हंता, धर्मव्यवस्थेत क्रोधाचा निमित्तकर्ता, आणि कर्ता आहे; तो विश्वबाहु व महीधर आहे.

Its names, one by one

Shloka 35

अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः ।अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः

Achyutah Prathitah Pranah Pranado Vasavanujah |Apam Nidhir Adhishthanam Apramattah Pratishthitah

तो अच्युत, प्रथित आहे; तो प्राण आहे आणि प्राण देणारा आहे. तो वासवानुज (वासव/इंद्राचा अनुज) आहे. तो अपांचा निधी व अधिष्ठान आहे; तो अप्रमत्त आणि दृढप्रतिष्ठित आहे.

Its names, one by one

Shloka 36

स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः ।वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरंदरः

Skandah Skandadharo Dhuryo Varado Vayuvahanah |Vasudevo Brihadbhanur Adidevah Purandarah

तो स्कंद आहे, स्कंदधारक आहे, भारवाहनास समर्थ धुर्य आहे, वर देणारा आहे आणि वायुवाहन आहे। तोच वासुदेव, महान् तेजस्वी, आदिदेव आणि पुरंदर आहे।

Its names, one by one

Shloka 37

अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः ।अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः

Ashokas Taranas Tarah Shurah Shaurir Janeshvarah |Anukulah Shatavartah Padmi Padmanibhekshanah

तो अशोक (शोकविरहित), तारक, तारणारा व मार्गदर्शक तारा आहे। तो शूर, शौरि आणि जनांचा ईश्वर आहे। तो अनुकूल, अनेक आवर्तांचा (शतावर्त), पद्मधारी आणि पद्मनेत्र आहे।

Its names, one by one

Shloka 38

पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् ।महर्द्धिरृद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः

Padmanabho Ravindakshah Padmagarbhah Sharirabhrit |Maharddhir Riddho Vriddhatma Mahaksho Garudadhvajah

तो पद्मनाभ व अरविंदाक्ष आहे; तो पद्मगर्भ आणि देहधारी जीवांचा धारक-पोषक आहे। तो महान् ऐश्वर्यवान, समृद्ध, परिपक्व आत्मा, विशाल नेत्रांचा आणि गरुडध्वज आहे।

Its names, one by one

Shloka 39

अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः ।सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान्समितिंजयः

Atulah Sharabho Bhimah Samayajno Havirharih |Sarvalakshana Lakshanyo Lakshmivan Samitinjayah

तो अतुलनीय, शरभ व भीम आहे। तो समय जाणणारा आणि हवि स्वीकारणारा हरि आहे। तो सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, लक्ष्मीवान आणि सभासमितीत जय मिळवणारा आहे।

Its names, one by one

Shloka 40

विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः ।महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः

Vikshharo Rohito Margo Hetur Damodarah Sahah |Mahidharo Mahabhago Vegavan Amitashanah

तो अविनाशी, रोहित, मार्ग आणि हेतु आहे। तो दामोदर आणि सहनशील आहे। तो पृथ्वीधारक, महाभाग्यवान, वेगवान आणि अमिताशन (असीम सामर्थ्यवान) आहे।

Its names, one by one

Shloka 41

उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ।करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः

Udbhavah Kshobhano Devah Shrigarbhah Parameshvarah |Karanam Karanam Karta Vikarta Gahano Guhah

तो उद्भव, परिवर्तनास उद्वेलित करणारा क्षोभण, देव, श्रीगर्भ आणि परमेश्वर आहे। तोच करण (साधन), कारण, कर्ता, विकर्ता, गहन आणि गुहा—अंतर्यामी रहस्य—आहे।

Its names, one by one

Shloka 42

व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ।परर्द्धिः परमः स्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः

Vyavasayo Vyavasthanah Samsthanah Sthanado Dhruvah |Pararddhih Paramaspashtas Tushtah Pushtah Shubhekshanah

तो व्यवसाय (दृढ संकल्प), व्यवस्थान (स्थिर व्यवस्था), संस्थान (रचना), स्थानद (पद-प्रतिष्ठा देणारा) आणि ध्रुव (अचल) आहे। तो परर्द्धि (परम ऐश्वर्य), परम, स्पष्ट, तुष्ट, पुष्ट आणि शुभेक्षण (मंगलदृष्टी) आहे।

Its names, one by one

Shloka 43

रामो विरामो विरतो मार्गो नेयो नयोऽनयः ।वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः

Ramo Viramo Virato Margo Neyo Nayo Nayah |Veerah Shaktimatam Shreshtho Dharmo Dharmaviduttamah

तो राम (आनंददायक), विराम (विश्रांती), विरत (वैराग्ययुक्त) आणि मार्ग आहे; तोच नेय (ज्याच्या द्वारा जीवाचे नेतृत्व होते), नय (सद्निती) आणि अनय (कुनीतीचा निवारक) आहे। तो वीर, शक्तिमानांमध्ये श्रेष्ठ, स्वयं धर्म आणि धर्मविदांमध्ये उत्तम आहे।

Its names, one by one

Shloka 44

वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः ।हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः

Vaikunthah Purushah Pranah Pranadah Pranavah Prithuh |Hiranyagarbhah Shatrughno Vyapto Vayur Adhokshajah

तो वैकुण्ठ, पुरुष, प्राण, प्राणद, प्रणव आणि पृथु (विस्तीर्ण) आहे। तो हिरण्यगर्भ, शत्रुघ्न, व्याप्त, वायु आणि अधोक्षज—इंद्रियांपलीकडील—आहे।

Its names, one by one

Shloka 45

ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः ।उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः

Rituh Sudarshanah Kalah Parameshthi Parigrahah |Ugrah Samvatsaro Daksho Vishramo Vishwadakshinah

तो ऋतु (ऋत-व्यवस्था), सुदर्शन, काळ, परमेष्ठी आणि परिग्रह (पालक-ग्राही) आहे। तो उग्र, संवत्सर, दक्ष, विश्राम आणि विश्वदक्षिण (समस्त जगाचा उपकारक) आहे।

Its names, one by one

Shloka 46

विस्तारः स्थावरः स्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् ।अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः

Vistarah Sthavarah Sthanuh Pramanam Bijamavyayam |Artho Nartho Mahakosho Mahabhogo Mahadhanah

तोच विस्तार, तोच स्थावर व स्थाणु—अचल; तोच प्रमाण आणि अव्यय बीज आहे। तोच अर्थ आणि तोच अनर्थही; तोच महाकोश, महाभोग आणि महाधन आहे।

Its names, one by one

Shloka 47

अनिर्विण्णः स्थविष्ठो भूर्धर्मयूपो महामखः ।नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः

Anirvinnah Sthavishtho Bhur Dharmayupo Mahamakhah |Nakshatranemir Nakshatri Kshamah Kshamah Samihanah

तो अनिर्विण्ण—अथक, स्थविष्ठ—अतिदृढ, भू—धारण करणारी भूमी; धर्मयूप—धर्माचा स्तंभ, आणि महामख—महायज्ञ आहे। तो नक्षत्रनेमि—नक्षत्रचक्राची धुरी, नक्षत्री—नक्षत्रांचा अधिपती; तो क्षमाशील, क्षाम—तपाने कृश, आणि समीहन—प्रयत्न प्रवर्तक आहे।

Its names, one by one

Shloka 48

यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः ।सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम्

Yajna Ijyo Mahejyashcha Kratuh Satram Satam Gatih |Sarvadarshi Vimuktatma Sarvajno Jnanamuttamam

तो यज्ञ आहे; तो इज्य—पूज्य आणि महेज्य—अतिमहापूज्य आहे; तो क्रतु—यज्ञसंकल्प, सत्र—दीर्घ अनुष्ठान, आणि सत्पुरुषांची गति—परम ध्येय आहे। तो सर्वदर्शी, विमुक्तात्मा, सर्वज्ञ, आणि उत्तम ज्ञानस्वरूप आहे।

Its names, one by one

Shloka 49

सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् ।मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः

Suvratah Sumukhah Sukshmah Sughoshah Sukhadah Suhrut |Manoharo Jitakrodho Virabahur Vidaranah

तो सुव्रत—श्रेष्ठ व्रतपालक, सुमुख—मंगलमुख, सूक्ष्म आहे; तो सुघोष—शुभ घोष करणारा, सुखद—सुख देणारा, आणि सुहृत्—हितैषी आहे। तो मनोहर, जितक्रोध—क्रोधजयी, वीरबाहु, आणि विदारण—अडथळे फोडणारा आहे।

Its names, one by one

Shloka 50

स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् ।वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः

Svapanah Svavasho Vyapi Naikatma Naikakarmakrit |Vatsaro Vatsalo Vatsi Ratnagarbho Dhaneshvarah

तो स्वापन—विश्रांती/निद्रा देणारा, स्ववश—स्वाधीन, व्यापी—सर्वव्यापी; तो नैकात्मा—अनेक रूपांचा, आणि नैककर्मकृत्—अनेक कर्मांचा कर्ता आहे। तो वत्सर—वर्ष, वत्सल—स्नेहमय, वत्सी—पाल्यांचा पोषक; तो रत्नगर्भ—रत्नांचा निधी, आणि धनेश्वर—धनाचा स्वामी आहे।

Its names, one by one

Shloka 51

धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् ।अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः

Dharmagub Dharmakrid Dharmi Sadasat Ksharam Aksharam |Avijnata Sahasramshur Vidhata Kritalakshanah

तो धर्माचा रक्षक, धर्म स्थापणारा आणि स्वयं धर्मस्वरूप आहे; तो सत्-असत्, क्षर-अक्षर दोन्ही आहे. सामान्य बुद्धीने अविज्ञेय, सहस्रकिरणांनी दीप्त, विधाता व सिद्धलक्षणांनी युक्त आहे.

Its names, one by one

Shloka 52

गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः ।आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः

Gabhastinemih Sattvasthah Simho Bhutamaheshvarah |Adidevo Mahadevo Devesho Devabhrid Guruh

तो किरणांचा नाभिकेंद्र (गभस्तिनेमि), सत्त्वात स्थित; सिंहासारखा, भूतांचा महेश्वर आहे. तो आदिदेव, महादेव, देवेश आणि देवांचा आधार व गुरु आहे.

Its names, one by one

Shloka 53

उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ।शरीरभूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः

Uttaro Gopatir Gopta Jnanagamyah Puratanah |Sharira Bhuta Bhrid Bhokta Kapindro Bhuri Dakshinah

तो उत्तम (उत्तरो), गोपति व गोप्ता; ज्ञानाने गम्य आणि पुरातन आहे. तो देहधारी जीवांचा धारक व भोक्ता; कपीन्द्र आणि अत्यंत दानशील आहे.

Its names, one by one

Shloka 54

सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः ।विनयो जयः सत्यसंधो दाशार्हः सात्वतां पतिः

Somapo Mritapah Somah Purujit Purusattamah |Vinayo Jayah Satyasandho Dasharhah Satvatam Patih

तो सोमपान करणारा व अमृतपान करणारा; स्वयं सोम; अनेकांना जिंकणारा, पुरुषोत्तम। तो विनय, जय, सत्यसंकल्प; दाशार्ह आणि सात्वतांचा अधिपती आहे.

Its names, one by one

Shloka 55

जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः ।अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः

Jivo Vinayita Sakshi Mukundo Amita Vikramah |Ambho Nidhir Anantatma Mahodadhi Shayo Antakah

तो जीवस्वरूप, विनय करणारा व साक्षी आहे. तो मुकुन्द, अमित पराक्रमी; अम्भोनिधीसारखा, अनंतात्मा; महोदधीवर शयन करणारा आणि अंतक (संहारकर्ता) आहे.

Its names, one by one

Shloka 56

अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः ।आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः

Ajo Maharhah Svabhavyo Jitamitrah Pramodanah |Anando Nandano Nandah Satyadharma Trivikramah

तो अजन्मा, परम पूज्य, स्वभावतः स्वयंसिद्ध; शत्रूंना जिंकणारा आणि प्रमोदाचा स्रोत आहे। तो आनंद, आनंद देणारा व आनंदस्वरूप; ज्याचा धर्म सत्य आहे—तो त्रिविक्रम आहे।

Its names, one by one

Shloka 57

महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः ।त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत्

Maharshih Kapilacharyah Kritajno Medinipatih |Tripadas Tridashadhyaksho Mahashringah Kritantakrit

तो महर्षी, कपिलाचार्य; कृतज्ञ आणि पृथ्वीचा अधिपती आहे। तो त्रिपद, त्रिदशांचा अध्यक्ष; महाशृंग (महाबली) आणि कालचक्राची पूर्णता करणारा आहे।

Its names, one by one

Shloka 58

महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी ।गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः

Mahavaraho Govindah Sushenah Kanakangadi |Guhyo Gabhiro Gahano Guptash Chakragadadharah

तो महावराह, गोविंद; सुषेण आणि सुवर्ण बाहुभूषणधारी आहे। तो गुह्य, गंभीर, दुर्गम; गुप्त आणि चक्र-गदा धारण करणारा आहे।

Its names, one by one

Shloka 59

वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः संकर्षणोऽच्युतः ।वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः

Vedhah Svango'jitah Krishno Dridhah Sankarshano'chyutah |Varuno Vaaruno Vrikshah Pushkaraksho Mahamanah

तो वेधा (सृष्टीकर्ता), स्वांग (स्वरूपाने पूर्ण), अजित; कृष्ण, दृढ; संकर्षण आणि अच्युत आहे। तो वरुण, वारुणस्वभाव; वृक्ष (आधार), पुष्कराक्ष आणि महामना आहे।

Its names, one by one

Shloka 60

भगवान्भगहा नन्दी वनमाली हलायुधः ।आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः

Bhagavan Bhagahanandi Vanamali Halayudhah |Adityo Jyotiradityah Sahishnur Gatisattamah

तो भगवान, अमंगलनाशक; नंदी, वनमाळाधारी आणि हलायुध आहे। तो आदित्य, आदित्याचे तेज; सहिष्णु आणि गतिश्रेष्ठ—परम आश्रय व परम मार्ग आहे।

Its names, one by one

Shloka 61

सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः ।दिवःस्पृक्सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः

Sudhanva Khanda Parashur Daruno Dravina Pradah |Divah Sprik Sarva Drig Vyaso Vachaspatir Ayonijah

तो सुदन्वा (श्रेष्ठ धनुर्धर), खण्डपरशु (परशुधारी), दारुण (अढळ तपस्वी) व द्रविणप्रद (समृद्धी देणारा) आहे. तो दिवःस्पृक् (स्वर्गस्पर्शी), सर्वदृक् (सर्वदर्शी), व्यास (विस्तारक/व्यवस्थापक), वाचस्पति (वाणीचा स्वामी) आणि अयोनिज (अजन्मा) आहे.

Its names, one by one

Shloka 62

त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् ।संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम्

Trisama Samagah Sama Nirvanam Bheshajam Bhishak |Sannyasakrich Chamah Shanto Nishtha Shantih Parayanam

तो त्रिसामा (त्रिविध सामस्तुतींनी युक्त), सामग (सामगान करणारा) आणि साम (स्वतः साम) आहे. तो निर्वाण (मोक्ष), भेषज (औषध) व भिषक् (वैद्य) आहे. तो संन्यासकृत् (वैराग्याचा प्रवर्तक), क्षमा (सहनशीलता), शान्त (प्रशान्त), निष्ठा (अढळ स्थैर्य), शान्ति (परम शांती) आणि परायणम् (परम आश्रय/ध्येय) आहे.

Its names, one by one

Shloka 63

शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः ।गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः

Shubhangah Shantidah Srashta Kumudah Kuvaleshayah |Gohito Gopatir Gopta Vrishabhaksho Vrishapriyah

तो शुभाङ्ग (मंगलमय स्वरूप), शान्तिद (शांती देणारा) व स्रष्टा (सृष्टीकर्ता) आहे. तो कुमुद व कुवलेशय (कमलाशी संबद्ध) आहे. तो गोहित (गोधन/प्राण्यांचा हितकर्ता), गोपति (पालक-स्वामी) व गोप्ता (रक्षक) आहे. तो वृषभाक्ष (वृषभासारखी दृढ दृष्टी असलेला) आणि वृषप्रिय (धर्म/वृषचिन्हप्रिय) आहे.

Its names, one by one

Shloka 64

अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः ।श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः

Anivarti Nivruttatma Sankshepta Kshemakrucchivah |Shrivatsavakshah Shrivasah Shripatih Shrimatam Varah

तो अनिवर्ती (कधीही न हटणारा), निवृत्तात्मा (अंतर्मुख/संयमी), संक्षेप्ता (समेटून पूर्ण करणारा), क्षेमकृत् (कल्याण करणारा) व शिव (मंगलस्वरूप) आहे. तो श्रीवत्सवक्षाः (वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्हधारी), श्रीवास (श्रीचे निवासस्थान), श्रीपति (लक्ष्मीपति) आणि श्रीमतां वर (श्रीसम्पन्नांत श्रेष्ठ) आहे.

Its names, one by one

Shloka 65

श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः ।श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमांल्लोकत्रयाश्रयः

Shreedah Shreeshah Shreenivasah Shreenidhih Shreevibhavanah |Shreedharah Shreekarah Shreyah Shreeman Lokatrayashrayah

तो श्रीद (समृद्धी देणारा), श्रीश (श्रीचा स्वामी), श्रीनिवास (श्रीचे धाम), श्रीनिधि (श्रीचा भांडार) व श्रीविभावन (श्री प्रकट/वर्धित करणारा) आहे. तो श्रीधर (श्री धारण करणारा), श्रीकर (समृद्धी करणारा), श्रेयः (परम कल्याण) आणि श्रीमान्—त्रिलोकांचा आश्रय आहे.

Its names, one by one

Shloka 66

स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः ।विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः

Svakshah Svangah Shatanando Nandir Jyotir Ganeshvarah |Vijitatma Vidheyatma Satkirtish Chinna Samshayah

तो स्वक्ष (सुनेत्र), स्वङ्ग (उत्तम अवयवांचा), शतानन्द (अनेक आनंदांनी परिपूर्ण), नन्दि (आनंदस्वरूप), ज्योति (प्रकाश) आणि गणेश्वर (गणांचा अधिपती) आहे। तो विजितात्मा, विधेयात्मा, सत्कीर्ती व छिन्नसंशय आहे।

Its names, one by one

Shloka 67

उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतः स्थिरः ।भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः

Udirnah Sarvatash Chakshur Anishah Shashvatah Sthirah |Bhushayo Bhushano Bhutir Vishokah Shoka Nashanah

तो उदीर्ण (उन्नत/पूर्ण उदित), सर्वतश्चक्षु (सर्वदिशा-दर्शी), अनीश (पराधीन नाही), शाश्वत (नित्य) आणि स्थिर आहे। तो भूशय, भूषण, भूति, विशोक व शोकनाशन आहे।

Its names, one by one

Shloka 68

अर्चिष्मानर्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः ।अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः

Archishman Architah Kumbho Vishuddhatma Vishodhanah |Aniruddho Pratirathah Pradyumno Mitavikramah

तो अर्चिष्मान (दीप्तिमान), अर्चित (पूज्य), कुम्भ (धारण-पोषण करणारा पात्र), विशुद्धात्मा (परम पवित्र स्वभाव) आणि विशोधन (पवित्र करणारा) आहे। तो अनिरुद्ध, अप्रतिरथ, प्रद्युम्न व अमितविक्रम आहे।

Its names, one by one

Shloka 69

कालनेमिनिहा वीरः शूरः शौरिर्जनेश्वरः ।त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः

Kalaneminiha Veerah Shoorah Shaurir Janeshwarah |Trilokatma Trilokeshah Keshavah Keshiha Harih

तो कालनेमिनिहा, वीर, शूर, शौरि आणि जनेश्वर आहे। तो त्रिलोकात्मा, त्रिलोकेश, केशव, केशिहा व हरि आहे।

Its names, one by one

Shloka 70

कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः ।अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनंजयः

Kamadevah Kamapalah Kami Kantah Kritagamah |Anirdeshyavapur Vishnur Viro Ananto Dhananjayah

तो कामदेव, कामपाल, कामी, कान्त आणि कृतागम आहे। तो अनिर्देश्यवपु, विष्णु, वीर, अनंत व धनंजय आहे।

Its names, one by one

Shloka 71

ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः ।ब्रह्मविद्ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः

Brahmanyo Brahmakrid Brahma Brahma Brahmavivardhanah |Brahmavid Brahmano Brahmi Brahmajno Brahmanapriyah

तो ब्रह्मनिष्ठ, ब्राह्मण्यधर्म घडविणारा, स्वयं ब्रह्मा, ब्रह्मस्वरूप आणि ब्रह्मवर्धक आहे। तो ब्रह्मविद्, ब्राह्मणत्वाचा आदर्श, ब्रह्मात स्थित, ब्रह्मज्ञ आणि ब्राह्मणांना प्रिय आहे।

Its names, one by one

Shloka 72

महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः ।महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः

Mahakramo Mahakarma Mahateja Mahoragah |Mahakratur Mahayajva Mahayajno Mahahavih

तो महापावलांचा, महाकर्म करणारा, महातेजस्वी आणि महोरग—जगाचा आधाररूप प्रतीक आहे। तो महाक्रतु, महायज्वा, महायज्ञ आणि महाहवि—महान आहुती आहे।

Its names, one by one

Shloka 73

स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः ।पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः

Stavyah Stavapriyah Stotram Stutih Stota Ranapriyah |Purnah Purayita Punyah Punyakirtir Anamayah

तो स्तवनिय व स्तवप्रिय; तोच स्तोत्र, स्तुती आणि स्तोता आहे। धर्मरक्षणासाठी शिस्तबद्ध रण त्याला प्रिय आहे। तो पूर्ण, पूरक, पुण्यस्वरूप, पुण्यकीर्ती आणि निरामय आहे।

Its names, one by one

Shloka 74

मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ।वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः

Manojavas Tirthakaro Vasureta Vasupradah |Vasuprado Vasudevo Vasur Vasumana Havih

तो मनोजव—विचारासारखा वेगवान, तीर्थकर्ता, समृद्धीचे बीजरूप आणि वसु (ऐश्वर्य) देणारा आहे। तो वसुप्रद, वासुदेव, स्वयं वसु, कल्याणाभिमुख मनाचा आणि हवी—आहुती आहे।

Its names, one by one

Shloka 75

सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः ।शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः

Sadgatih Satkritih Satta Sadbhutih Satparayanah |Shuraseno Yadushreshthah Sannivasah Suyamunah

तो सद्गती, सत्कृती आणि सत्तास्वरूप; सद्भूती आणि सत्पुरुषांचा परम आश्रय आहे। तो शूरसेनवंशी, यदूंमध्ये श्रेष्ठ, सर्वांचा सन्निवास आणि यमुना-प्रदेशाशी शुभरीत्या संबद्ध आहे।

Its names, one by one

Shloka 76

भूतावासो वासुदेवो सर्वासुनिलयोऽनलः ।दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः

Bhootavaso Vasudevah Sarvasunilayo Nalah |Darpaha Darpado Drupto Durdharo Thaparajitah

तो सर्व भूतांचा आवास—वासुदेव; सर्व प्राणांचा आश्रय आणि अदाह्य अनल आहे। तो दर्पहर, दर्प/आत्मविश्वास देणारा, अत्यंत तेजस्वी, दुर्धर आणि अपराजित आहे।

Its names, one by one

Shloka 77

विश्वमूर्तिर्महामूर्तिर्दीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् ।अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः

Vishwamurtir Mahamurtir Diptamurtir Amurtiman |Anekamurtir Avyaktah Shatamurtih Shatananah

तो विश्वरूप, महारूप, दीप्तरूप असूनही अरूपस्वरूप आहे। तो अनेक रूपांचा, अव्यक्त, शत-रूप आणि शत-मुख आहे।

Its names, one by one

Shloka 78

एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम् ।लोकबन्धुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः

Eko Naikah Savah Kah Kim Yat Tat Padam Anuttamam |Lokabandhur Lokanatho Madhavo Bhaktavatsalah

तो एक आहे, तरी केवळ एक नाही—अनेक रूपांनी प्रकटतो। तोच सव (प्रेरक) आहे; तोच ‘कोण?’ आणि ‘काय?’—ते अनुत्तम पद आहे। तो लोकबंधु, लोकनाथ, माधव आणि भक्तवत्सल आहे।

Its names, one by one

Shloka 79

सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी ।वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः

Suvarna Varno Hemango Varangash Chandanangadi |Viraha Vishamah Shunyo Ghritashir Achalash Chalah

तो सुवर्णवर्ण, हेमांग, वरांग असून चंदन व बाहुबंदांनी विभूषित आहे। तो ‘वीरहा’, विषम (सामान्य मापांपलीकडचा), शून्य (अगम्य), घृतासारख्या आशीर्वादांचा दाता, अचल—तरीही चल आहे।

Its names, one by one

Shloka 80

अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् ।सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः

Amani Manado Manyo Lokasvami Trilokadhrik |Sumedha Medhajo Dhanyah Satyamedha Dharadharah

तो अमानी (अहंकाररहित), मान देणारा, मान्य; लोकस्वामी आणि त्रिलोकधारक आहे। तो सुमेधा, मेधज (मेधेचा स्रोत), धन्य, सत्यमेधा आणि धराधर आहे।

Its names, one by one

Shloka 81

तेजो वृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।प्रग्रहो निग्रहोऽव्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः

Tejo Vrisho Dyutidharah Sarva Shastra Bhritam Varah |Pragraho Nigraho Vyagro Naika Shringo Gadagrajah

तो तेजस्वी आहे, धर्म-बलाचा वृषभ-चिन्ह आहे, द्युतिधर आहे आणि सर्व शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ आहे। तो नियामक व निग्रहकर्ता, अव्यग्र; अनेकशृंग—अनेक शक्तींनी युक्त—आणि गदेचा अग्रज (बलराम) म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Its names, one by one

Shloka 82

चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्व्यूहश्चतुर्गतिः ।चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात्

Chaturmurtis Chaturbahus Chaturvyuhas Chaturgatih |Chaturatma Chaturbhavas Chaturvedavid Ekapat

तो चतुर्मूर्ती व चतुर्भुज आहे; चतुर्व्यूह-रूपाने व्यवस्थित आहे आणि चतुर्गतिंचा (चार पथ/लक्ष्यांचा) आधार आहे। तो आत्मस्वरूप व भावस्थितीतही चतुर्विध आहे; चारही वेदांचा ज्ञाता आहे; आणि एकपात्—एकमेव परम तत्त्व म्हणून अवतरणारा—आहे।

Its names, one by one

Shloka 83

समावर्तो निवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः ।दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा

Samavarto Nivrittatma Durjayo Duratikramah |Durlabho Durgamo Durgo Duravaso Durariha

तो समावर्त—चक्रांची पूर्तता करून पुनः परत आणणारा—आहे; निवृत्तात्मा—आसक्तिरहित—आहे। तो दुर्जय व दुरतिक्रम आहे। तो दुर्लभ, दुर्गम आणि दुर्ग (अभेद्य आश्रय) आहे; अनुशासनहीनांसाठी दुरावास आहे; आणि शत्रुबळांसाठी दुरारिहा—दुस्तर—आहे।

Its names, one by one

Shloka 84

शुभाङ्गो लोकसारङ्गः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः ।इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः

Shubhango Lokasarangah Sutantus Tantuvardhanah |Indrakarma Mahakarma Kritakarma Kritagamah

तो शुभांग—कल्याणमय स्वरूप—आहे; लोकसारंग—जगाचा सार व आधार—आहे; तो सूक्ष्म तंतु आहे आणि तंतुवर्धन—त्या तंतूचा विस्तार करणारा—आहे। त्याची कर्मे इंद्रतुल्य; त्याची कार्ये महाकर्म; त्याची कृत्ये सिद्ध; आणि त्याचे आगम/उपदेश प्रतिष्ठित आहेत।

Its names, one by one

Shloka 85

उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननाभः सुलोचनः ।अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज्जयी

Udbhavah Sundarah Sundo Ratnanabhah Sulochanah |Arko Vajasanah Shringi Jayantah Sarvavijjayi

तो उद्भव—सर्वांचा स्रोत—आहे; सुंदर आहे; सुंद—मनोज्ञ—आहे; रत्ननाभ—रत्ननाभी—आहे; आणि सुलोचन—श्रेष्ठ दृष्टीचा—आहे। तो अर्क (सूर्य) आहे; वाजसन—बल व पोषण देणारा—आहे; शृंगी—पराक्रमाचे चिन्ह—आहे; जयंत—विजयी—आहे; आणि सर्वविज्जयी—सर्वांवर विजय मिळवणारा—आहे।

Its names, one by one

Shloka 86

सुवर्णबिन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः ।महाह्रदो महागर्तो महाभूतो महानिधिः

Suvarna Bindur Akshobhyah Sarva Vageeshwareshwarah |Mahahrado Mahagarto Mahabhuto Mahanidhih

तो सुवर्णबिंदू, अचल, आणि सर्व वागीश्वरांचा परमेश्वर आहे. तोच महाह्रद, महागर्त, महाभूत व महानिधी आहे.

Its names, one by one

Shloka 87

कुमुदः कुंदरः कुन्दः पर्जन्यः पवनोऽनिलः ।अमृतांशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः

Kumudah Kundarah Kundah Parjanyah Pavano Nilah |Amritamsho Mritavapuh Sarvajnah Sarvatomukhah

तो कुमुद, कुंदर व कुंद; पर्जन्य—वर्षाधारक; पवन व अनिल आहे. तो अमृतांश, अमृतवपु; सर्वज्ञ आणि सर्वतोमुख—सर्वत्र उपस्थित आहे.

Its names, one by one

Shloka 88

सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः ।न्यग्रोधोदुम्बरोऽश्वत्थश्चाणूरान्ध्रनिषूदनः

Sulabhah Suvratah Siddhah Shatrujit Chhatrutapanah |Nyagrodho Dumbaro Shvatthash Chanurandhra Nishudanah

तो सुलभ, सुव्रती व सिद्ध आहे. तो शत्रुजयी आणि शत्रुबळ दमन करणारा आहे. तो न्यग्रोध, उदुंबर व अश्वत्थ—पवित्र वृक्षस्वरूप; आणि चाणूर व आंध्रसेनांचा नाश करणारा आहे.

Its names, one by one

Shloka 89

सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तैधाः सप्तवाहनः ।अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो भयकृद्भयनाशनः

Sahasrarchih Saptajihvah Saptaidhah Saptavahanah |Amurtiranagho'chintyo Bhayakrid Bhayanashanah

तो सहस्रार्ची, सप्तजिह्वा, सप्तैधा व सप्तवाहन—वैदिक अग्नितत्त्व आहे. तो अमूर्त, अनघ, अचिंत्य; तो धर्मभय उत्पन्न करतो आणि भयाचा नाशही करतो.

Its names, one by one

Shloka 90

अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान् ।अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः

Anur Brihat Krishah Sthulo Gunabhrin Nirguno Mahan |Adhritah Svadhritah Svasyah Pragvamsho Vamsha Vardhanah

तो अणुही आहे आणि बृहतही; सूक्ष्मही आणि स्थूलही; गुणधारी असूनही निर्गुण, आणि महान आहे. तो अधृत, स्वधृत, स्वास्य—स्वयंपूर्ण; तोच आदिवंशाचा स्रोत आणि वंशवर्धक आहे.

Its names, one by one

Shloka 91

भारभृत्कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः ।आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः

Bharabhrit Kathito Yogi Yogishah Sarvakamadah |Ashramah Shramanah Kshamah Suparno Vayuvahanah

तो भार धारण करणारा, श्रुति-परंपरेत प्रसिद्ध, योगी व योगींचा ईश्वर, सर्व कामनांचा दाता आहे। तो आश्रय, श्रमण-तपस्वी, क्षीण-स्वरूप, गरुड-ध्वज आणि वायु-वाहन आहे।

Its names, one by one

Shloka 92

धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दमः ।अपराजितः सर्वसहो नियन्ता नियमो यमः

Dhanurdharo Dhanurvedo Dando Damayita Damah |Aparajitah Sarvasaho Niyanta Niyamo Yamah

तो धनुर्धर, धनुर्वेद-स्वरूप, शासनाचा दंड, दमन करणारा आणि आत्मसंयम आहे। तो अपराजित, सर्वसह, नियंता, नियम व यम (धर्मसंयम) आहे।

Its names, one by one

Shloka 93

सत्त्ववान्सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः ।अभिप्रायः प्रियार्होऽर्हः प्रियकृत्प्रीतिवर्धनः

Sattvavan Saattvikah Satyah Satyadharma Parayanah |Abhiprayah Priyarho Rhah Priyakrit Preetivardhanah

तो सत्त्वसंपन्न, सात्त्विक, सत्यस्वरूप आणि सत्यधर्मपरायण आहे। तो शुभ अभिप्राय, प्रियास योग्य, अर्ह/पूज्य, प्रिय-हित करणारा व प्रीती वाढविणारा आहे।

Its names, one by one

Shloka 94

विहायसगतिर्ज्योतिः सुरुचिर्हुतभुग्विभुः ।रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः

Vihayasagatir Jyotih Surucir Hutabhug Vibhuh |Ravir Virochanah Suryah Savita Ravilochanah

तो आकाशगती, ज्योती, परम दीप्तिमान, हविभोजी आणि विभू आहे। तोच रवि, विरोचन, सूर्य, सविता आणि रविलोचन (ज्याचे नेत्र सूर्य) आहे।

Its names, one by one

Shloka 95

अनन्तो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैकदोऽग्रजः ।अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतम्

Ananto Hutabhug Bhokta Sukhado Naikado'grajah |Anirvinnah Sadamarshi Lokadhishthanam Adbhutam

तो अनंत, हविभोजी, भोक्ता, सुखदाता, अनेक प्रकारे वर देणारा आणि अग्रज/अग्रणी आहे। तो अनिर्विण्ण, सदैव क्षमाशील, आणि लोकांचे अद्भुत अधिष्ठान व नियामक आहे।

Its names, one by one

Shloka 96

सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः ।स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्ति स्वस्तिभुक्स्वस्तिदक्षिणः

Sanat Sanatanatamah Kapilah Kapir Avyayah |Svastidah Svastikrit Svasti Svastibhuk Svastidakshinah

तो आदिकालापासून परम सनातन; कपिल, कपी आणि अव्यय आहेत. ते स्वस्ति देणारे, स्वस्ति घडविणारे, स्वयंस्वस्ति, स्वस्ति भोगणारे-रक्षण करणारे आणि ज्यांची दक्षिणा स्वस्ति आहे असे आहेत.

Its names, one by one

Shloka 97

अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यूर्जितशासनः ।शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः

Araudrah Kundali Chakri Vikramyurjita Shasanah |Shabdatigah Shabdasahah Shishirah Sharvarikarah

तो अरौद्र (अक्रोध), कुण्डली, चक्रधारी, पराक्रमवान आणि ज्यांचे शासन उर्जित आहे. ते शब्दातीत, शब्दसह; शिशिर (शीतल) आणि शर्वरी (रात्र) करणारे आहेत.

Its names, one by one

Shloka 98

अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः ।विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः

Akrurah Peshalo Daksho Dakshinah Kshaminam Varah |Vidvattamo Vitabhayah Punya Shravana Kirtanah

तो अक्रूर, पेशल, दक्ष, दक्षिण आणि क्षमाशीलांमध्ये श्रेष्ठ आहेत. ते परम विद्वान, वीतभय आहेत; आणि ज्यांचे श्रवण व कीर्तन पुण्यदायी आहे.

Its names, one by one

Shloka 99

उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्ननाशनः ।वीरहा रक्षणः सन्तो जीवनः पर्यवस्थितः

Uttarano Dushkritiha Punyo Duhsvapna Nashanah |Viraha Rakshanah Santo Jivanah Paryavasthitah

तो उत्तारण (संसारसागर पार नेणारे), दुष्कृतिहा, पुण्यस्वरूप आणि दुःस्वप्ननाशक आहेत. ते वीरहा, रक्षणकर्ता, सन्त, जीवनस्वरूप आणि दृढपणे स्थित आहेत.

Its names, one by one

Shloka 100

अनन्तरूपोऽनन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापहः ।चतुरस्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः

Anantarupo Nantashrir Jitamanyur Bhayapahah |Chaturasro Gabhiratma Vidisho Vyadisho Dishah

तो अनंतरूप, अनंतश्री, मन्यु (क्रोध) जिंकणारे आणि भय हरिणारे आहेत. ते चतुरस्र, गभीरात्मा, विदिशांचे अधिपती, नियंता-व्यवस्थापक आणि स्वयंच दिशा आहेत.

Its names, one by one

Shloka 101

अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिराङ्गदः ।जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रमः

Anadir Bhur Bhuvo Lakshmih Suviro Ruchirangadah |Janano Jana Janmadir Bhimo Bhima Parakramah

तो अनादी आहे; तोच भूः व भुवः आहे; तोच लक्ष्मी—समृद्धीचे स्वरूप आहे। तो श्रेष्ठ वीर, तेजस्वी अंगदांनी विभूषित आहे। तो जनक व प्रजांच्या जन्मांचा आदिकारण आहे; तो भीम, भीमपराक्रमी आहे।

Its names, one by one

Shloka 102

आधारनिलयो धाता पुष्पहासः प्रजागरः ।ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः

Adharanilayo Dhata Pushpahasah Prajagarah |Urdhvagah Satpathacharah Pranadah Pranavah Panah

तो आधारात अधिष्ठित असून धाता—धारण करणारा आहे। तो पुष्पहास—मंगलमय सौम्य, सदैव जागृत आहे। तो ऊर्ध्वगामी करणारा, सत्पथाचा आचरक आहे। तो प्राण देणारा; तो प्रणव ‘ॐ’; तो पवित्र पण—यज्ञीय अर्पण/प्रतिज्ञा आहे।

Its names, one by one

Shloka 103

प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणकृत्प्राणजीवनः ।तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः

Pramanam Prananilayah Pranakrut Pranajeevanah |Tattvam Tattvavid Ekatma Janma Mrutyu Jaratigah

तो प्रमाण—सम्यक् ज्ञानाचा मानदंड आहे; तो प्राणांचा निवास आहे। तो प्राणांचा कर्ता आणि प्राणांचे जीवन आहे। तो तत्त्व आहे; तत्त्वज्ञ आहे; एकात्मा आहे। तो जन्म, मृत्यु व जरा यांपलीकडे आहे।

Its names, one by one

Shloka 104

भूर्भुवः स्वस्तरुस्तारः सविता प्रपितामहः ।यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः

Bhurbhuvah Svastarus Tarah Savita Prapitamahah |Yajno Yajnapatir Yajva Yajnango Yajnavahanah

तो भूः व भुवः आहे; तो स्वर्गीय तरु आणि मार्गदर्शक तारा आहे। तो सविता—प्रेरक सूर्य; तो प्रपितामह—महापितामह आहे। तो यज्ञ आहे; यज्ञपती आहे; यजमान आहे। तो यज्ञाचे अंग आणि यज्ञवाहन आहे।

Its names, one by one

Shloka 105

यज्ञभृद्यज्ञकृद्यज्ञी यज्ञभुग्यज्ञसाधनः ।यज्ञान्तकृद्यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च

Yajnabhrud Yajnakrud Yajni Yajnabhug Yajnasadhanah |Yajnantakrud Yajnaguhyam Annam Annada Eva Cha

तो यज्ञभृत्—यज्ञ धारण करणारा, यज्ञकृत्—यज्ञ रचणारा, आणि यज्ञी—यज्ञ करणारा आहे। तो यज्ञभुक्—यज्ञाचा भोक्ता, यज्ञसाधन—यज्ञसिद्धीचे साधन आहे। तो यज्ञान्तकृत्—यज्ञसमाप्ती करणारा; तो यज्ञगुह्य—यज्ञाचे गूढ रहस्य आहे। तो अन्न आहे आणि अन्नाद—अन्नभोजकही आहे।

Its names, one by one

Shloka 106

आत्मयोनिः स्वयंजातो वैखानः सामगायनः ।देवकीनन्दनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः

Atmayonih Svayamjato Vaikhanah Samagayanah |Devakinandanah Srashta Kshitishah Papanashanah

तो आत्मयोनि, स्वयंजात आहे; वैखानस आहे; सामगान करणारा आहे। तो देवकीनंदन, स्रष्टा, पृथ्वीचा अधिपती आणि पापनाशक आहे।

Its names, one by one

Shloka 107

शङ्खभृन्नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः ।रथाङ्गपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः

Chanted after itसर्वप्रहरणायुध ओं नम इति

Shankhabhrin Nandaki Chakri Sharnga Dhanva Gadadharah |Rathanga Panir Akshobhyah Sarva Praharanayudhah

तो शंखधारी, नंदकी खड्गधारी, चक्रधारी आहे; शार्ङ्ग धनुष्य धारण करणारा व गदाधारी आहे। रथांग (चक्र) हातात असलेला तो अचल; सर्व प्रहरणायुधांनी सुसज्ज आहे।

Its names, one by one

Phala Shruti

फलश्रुतिः22 verses

Mahabharata 13.135.121 to 13.135.142 in the BORI Critical Edition.

फलश्रुती सहस्र नामांचा समारोप करते आणि त्यांचे श्रवण व पठण करणाऱ्यांना काय प्राप्त होते ते सांगते. भीष्म प्रथम घोषित करतात की केशवांची नामे संपूर्णपणे सांगितली गेली आहेत, आणि मग श्लोकांनी वचन दिलेली फळे सांगतात: जीवनातील प्रत्येक स्थानावर असणाऱ्यांसाठी यश, धर्म, धन, काम आणि संतती ही चार उद्दिष्टे, भय, रोग, बंधन आणि संकट यांपासून मुक्ती, आणि शेवटी शुद्धी आणि शाश्वत ब्रह्म. मधले श्लोक फळांकडून दर्शनाकडे वळतात आणि सांगतात की स्वर्ग, पृथ्वी, इंद्रिये, मन आणि ज्ञानाची प्रत्येक शाखा वासुदेवांपासून उत्पन्न होते आणि त्यांच्यातच स्थित असते. हे स्तोत्र सांगणारे म्हणून व्यासांचा उल्लेख करून, आणि पुष्कराक्षांची उपासना करणाऱ्यांचा कधीही पराभव होत नाही असे आश्वासन देऊन हा विभाग संपतो. प्रारंभीचे आवाहन, न्यास आणि ध्यान, आणि पठणाचे समारोपाचे श्लोक यांच्या विपरीत, हा विभाग स्वतः महाभारताचाच भाग आहे.

Phala Shruti 1

इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः ।नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम्

Itidam Kirtaniyasya Keshavasya Mahatmanah |Namnam Sahasram Divyanam Asheshena Prakirtitam

अशा प्रकारे कीर्तनयोग्य महात्मा केशवाच्या दिव्य नामांचे सहस्रक संपूर्णपणे प्रकीर्तित झाले आहे।

Word by word meaning

Phala Shruti 2

य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ।नाशुभं प्राप्नुयात्किंचित्सोऽमुत्रेह च मानवः

Ya Idam Shrunuyan Nityam Yash Chapi Parikirtayet |Nashubham Prapnuyat Kinchit So'mutreha Cha Manavah

जो मनुष्य हे नित्य ऐकतो आणि जो याचे कीर्तन/पाठही करतो, तो इहलोकी वा परलोकी कोणतेही अशुभ फळ प्राप्त करत नाही।

Word by word meaning

Phala Shruti 3

वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ।वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात्

Vedantago Brahmanah Syat Kshatriyo Vijayi Bhavet |Vaishyo Dhanasamriddhah Syat Shudrah Sukhamavapnuyat

ब्राह्मण वेदान्तात निष्णात होतो; क्षत्रिय विजयी होतो; वैश्य धनसमृद्ध होतो; आणि शूद्र सुख-कल्याण प्राप्त करतो।

Word by word meaning

Phala Shruti 4

धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ।कामानवाप्नुयात्कामी प्रजार्थी चाप्नुयात्प्रजाः

Dharmarthi Prapnuyad Dharmam Artharthi Chartham Apnuyat |Kaman Avapnuyat Kami Prajarthi Chapnuyat Prajah

धर्माची इच्छा करणारा धर्म प्राप्त करतो; अर्थाची इच्छा करणारा अर्थ प्राप्त करतो. कामना करणारा इच्छित भोग प्राप्त करतो आणि प्रजेची/संततीची इच्छा करणारा संतती प्राप्त करतो.

Word by word meaning

Phala Shruti 5

भक्तिमान्यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानसः ।सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नामेतत्प्रकीर्तयेत्

Bhaktiman Yah Sadotthaya Shuchis Tadgata Manasah |Sahasram Vasudevasya Namnam Etat Prakirtayet

जो भक्तियुक्त होऊन नित्य उठतो, शुचिर्भूत राहतो आणि ज्याचे मन त्यांच्यातच स्थिर असते—त्याने वासुदेवाच्या या सहस्र नामांचे कीर्तन करावे.

Word by word meaning

Phala Shruti 6

यशः प्राप्नोति विपुलं ज्ञातिप्राधान्यमेव च ।अचलां श्रियमाप्नोति श्रेयश्चाप्नोत्यनुत्तमम्

Yashah Prapnoti Vipulam Jnyati Pradhanyam Eva Cha |Achalam Shriyam Apnoti Shreyash Chapnotyanuttamam

तो विपुल यश प्राप्त करतो आणि आपल्या ज्ञातिबांधवांत प्रधानत्वही मिळवतो. तो अचल श्री-समृद्धी प्राप्त करतो आणि अनुत्तम श्रेयही प्राप्त करतो.

Word by word meaning

Phala Shruti 7

न भयं क्वचिदाप्नोति वीर्यं तेजश्च विन्दति ।भवत्यरोगो द्युतिमान्बलरूपगुणान्वितः

Na Bhayam Kvachid Apnoti Viryam Tejash Cha Vindati |Bhavaty Arogo Dyutiman Bala Rupa Gunanvitah

तो कुठेही भय प्राप्त करत नाही; तो वीर्य व तेज मिळवतो. तो निरोगी, द्युतिमान आणि बल, रूप व गुणांनी युक्त होतो.

Word by word meaning

Phala Shruti 8

रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।भयान्मुच्येत भीतश्च मुच्येतापन्न आपदः

Rogarto Muchyate Rogad Baddho Muchyeta Bandhanat |Bhayan Muchyeta Bhitashcha Muchyetapanna Apadah

रोगाने पीडित मनुष्य रोगातून मुक्त होतो; बंधनात पडलेला बंधनातून सुटतो. भयभीत भयातून मुक्त होतो आणि आपत्तीत पडलेला आपत्तीतून मुक्त होतो.

Word by word meaning

Phala Shruti 9

दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः

Durgany Atitaratyashu Purushah Purushottamam |Stuvan Nama Sahasrena Nityam Bhakti Samanvitah

जो पुरुष नित्य भक्तियुक्त होऊन पुरुषोत्तमाची सहस्रनामांनी स्तुती करतो, तो शीघ्रच सर्व दुर्गम संकटे पार करतो।

Word by word meaning

Phala Shruti 10

वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेवपरायणः ।सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम्

Vasudevashrayo Martyo Vasudevaparayanah |Sarvapapavishuddhatma Yati Brahma Sanatanam

जो मर्त्य वासुदेवाचा आश्रय घेऊन वासुदेवालाच परम ध्येय मानतो, तो सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन सनातन ब्रह्माला प्राप्त होतो।

Word by word meaning

Phala Shruti 11

न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।जन्ममृत्युजराव्याधिभयं वाप्युपजायते

Na Vasudeva Bhaktanam Ashubham Vidyate Kvachit |Janma Mrityu Jara Vyadhi Bhayam Vapyupajayate

वासुदेवभक्तांना कुठेही अशुभ नसते; आणि जन्म, मृत्यु, जरा व व्याधी यांचे भयही उत्पन्न होत नाही।

Word by word meaning

Phala Shruti 12

इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।युज्येतात्मसुखक्षान्तिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः

Imam Stavam Adhiyanah Shraddha Bhakti Samanvitah |Yujyetatma Sukha Kshanti Shri Dhriti Smriti Kirtibhih

जो श्रद्धा व भक्तियुक्त होऊन या स्तवाचा अध्ययन करतो, तो आत्मसुख, क्षान्ति, श्री, धैर्य, स्मृती व कीर्ती यांनी संपन्न होतो।

Word by word meaning

Phala Shruti 13

न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः ।भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे

Na Krodho Na Cha Matsaryam Na Lobho Nashubha Matih |Bhavanti Kritapunyanam Bhaktanam Purushottame

ज्यांनी पुण्य संचित केले आहे अशा पुरुषोत्तमाच्या भक्तांमध्ये क्रोध नाही, मत्सर नाही; लोभ नाही, अशुभ बुद्धीही नाही।

Word by word meaning

Phala Shruti 14

द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूर्महोदधिः ।वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः

Dyauh Sachandrarka Nakshatra Kham Disho Bhur Mahodadhih |Vasudevasya Viryena Vidhritani Mahatmanah

चंद्र-सूर्य-नक्षत्रांसह द्युलोक, आकाश, दिशा, भूमी व महोदधी—हे सर्व महात्मा वासुदेवाच्या पराक्रमाने धारण झाले आहे।

Word by word meaning

Phala Shruti 15

ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम्

Sasurasura Gandharvam Sayakshoraga Rakshasam |Jagadvashe Vartatedam Krishnasya Sacharacharam

देव-असुर-गंधर्व, यक्ष, नाग व राक्षसांसह—चराचर समस्त जगत् श्रीकृष्णाच्या अधीन वर्तते।

Word by word meaning

Phala Shruti 16

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ।वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च

Indriyani Mano Buddhih Sattvam Tejo Balam Dhritih |Vasudevatmakanyahuh Kshetram Kshetrajna Eva Cha

इंद्रिये, मन, बुद्धी, सत्त्व, तेज, बल व धैर्य—हे सर्व वासुदेवस्वरूप आहेत असे म्हणतात; तसेच क्षेत्र व क्षेत्रज्ञही।

Word by word meaning

Phala Shruti 17

सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्प्यते ।आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः

Sarvagamanam Acharah Prathamam Parikalpyate |Acharaprabhavo Dharmo Dharmasya Prabhur Achyutah

सर्व आगमांमध्ये प्रथम आचाराची स्थापना केली जाते। आचारातून धर्म उत्पन्न होतो, आणि धर्माचा प्रभू अच्युत आहे।

Word by word meaning

Phala Shruti 18

ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः ।जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन्नारायणोद्भवम्

Rishayah Pitaro Deva Mahabhutani Dhatavah |Jangamajangamam Chedam Jagan Narayanodbhavam

ऋषी, पितर, देव, महाभूतें व धातू—तसेच हे संपूर्ण जंगम-अजंगम जगत्—नारायणापासूनच उद्भवले आहे।

Word by word meaning

Phala Shruti 19

योगो ज्ञानं तथा सांख्यं विद्याः शिल्पानि कर्म च ।वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्वं जनार्दनात्

Yogo Jnanam Tatha Sankhyam Vidyah Shilpani Karma Cha |Vedah Shastrani Vijnanam Etat Sarvam Janardanat

योग, ज्ञान तसेच सांख्य; विविध विद्या, शिल्पकला आणि कर्म; वेद, शास्त्रे व विज्ञान—हे सर्व जनार्दनापासूनच आहे.

Word by word meaning

Phala Shruti 20

एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः ।त्रींल्लोकान्व्याप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुगव्ययः

Eko Vishnur Mahad Bhutam Prithag Bhutany Anekashah |Treen Lokan Vyapya Bhutatma Bhunkte Vishwabhug Avyayah

विष्णु एकच आहेत; तरी तेच महत्तत्त्व आणि तेच अनेक प्रकारे पृथक्‌-पृथक्‌ भूतसृष्टी. तिन्ही लोकांत व्यापून, अव्यय भूतात्मा—विश्वभोग्ता—सर्वांचा भोग करतो.

Word by word meaning

Phala Shruti 21

इमं स्तवं भगवतो विष्णोर्व्यासेन कीर्तितम् ।पठेद्य इच्छेत्पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च

Imam Stavam Bhagavato Vishnor Vyasena Kirtitam |Pathed Ya Icchet Purushah Shreyah Praptum Sukhani Cha

व्यासांनी कीर्तिलेल्या भगवान विष्णूच्या या स्तवाचा जो पुरुष पाठ करील, तो जर श्रेय आणि सुख-कल्याण प्राप्त करू इच्छित असेल, तर याचे पठण करावे.

Word by word meaning

Phala Shruti 22

विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ।भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम्

Chanted after itन ते यान्ति पराभवम् ओं नम इति

Vishweshvaram Ajam Devam Jagatah Prabhavapyayam |Bhajanti Ye Pushkaraksham Na Te Yanti Parabhavam

जे विश्वेश्वर, अज देव, जगताचा उद्भव व लय यांचे कारण असलेल्या पुष्कराक्षाचे भजन करतात—ते पराभवाला जात नाहीत.

Word by word meaning

Closing Verses

उत्तरपीठिका10 verses

Southern recitation tradition

Three of these verses come from the Bhagavad Gita.

समारोपाचे श्लोक सहस्र नामांच्या पठणाला हळुवारपणे विराम देतात. अर्जुन कृष्णांना त्यांच्या प्रेमळ भक्तांचे रक्षण करण्याची विनंती करतात, आणि कृष्ण उत्तर देतात की जो कोणी सहस्र नामांनी त्यांची स्तुती करू इच्छितो, त्याची स्तुती एका श्लोकातूनही ऐकली जाते. नंतर अनेक परंपरांमधील आवाज यात सामील होतात: व्यास वासुदेवांना सर्व प्राणिमात्रांचे निवासस्थान म्हणून नमस्कार करतात, शिव पार्वतीला सांगतात की रामनाम सहस्र नामांच्या बरोबरीचे आहे, ब्रह्मदेव हजार रूपांच्या प्रभूंना नमन करतात, आणि भगवद्गीतेतील परिचित श्लोक संरक्षणाचे आणि प्रत्येक युगात प्रभूंच्या पुनरागमनाचे वचन देतात. पीडित आणि भयभीत लोक केवळ नारायण नामाचा जप करून दुःखमुक्त होतात, या आश्वासनाने हा विभाग संपतो. ही उत्तरपीठिका दक्षिणेकडील पठण परंपरेची आहे आणि महाभारतातील विष्णुसहस्रनामाच्या पाठाचा भाग नाही, जरी तिचे काही श्लोक भगवद्गीतेतून घेतलेले आहेत.

Closing Verse 1

अर्जुन उवाच ।पद्मपत्रविशालाक्ष पद्मनाभ सुरोत्तम ।भक्तानामनुरक्तानां त्राता भव जनार्दन

Arjuna Uvacha |Padmapatra Vishalaksha Padmanabha Surottama |Bhaktanam Anuraktanam Trata Bhava Janardana

अर्जुन म्हणाले: हे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे विशाल नेत्र असलेल्या, हे पद्मनाभा, नाभीत कमळ असलेल्या प्रभो, हे देवांमधील श्रेष्ठा, हे जनार्दना, तुझ्यावर प्रेमाने अनुरक्त असलेल्या तुझ्या भक्तांचा तू रक्षणकर्ता हो.

Word by word meaning

Closing Verse 2

श्रीभगवानुवाच ।यो मां नामसहस्रेण स्तोतुमिच्छति पाण्डव ।सोऽहमेकेन श्लोकेन स्तुत एव न संशयः

Chanted after itस्तुत एव न संशय ओं नम इति

Shri Bhagavan Uvacha |Yo Mam Nama Sahasrena Stotum Icchati Pandava |So'ham Ekena Shlokena Stuta Eva Na Samshayah

श्रीभगवान म्हणाले: हे पांडुपुत्रा, जो कोणी सहस्र नामांनी माझी स्तुती करू इच्छितो, त्याच्याकडून एका श्लोकानेही माझी स्तुती होतेच; यात कोणताही संशय नाही.

Word by word meaning

Closing Verse 3

व्यास उवाच ।वासनाद्वासुदेवस्य वासितं ते जगत्त्रयम् ।सर्वभूतनिवासोऽसि वासुदेव नमोऽस्तु ते

Chanted after itवासुदेव नमोऽस्तु त ओं नम इति

Vyasa Uvacha |Vasanad Vasudevasya Vasitam Te Jagattrayam |Sarvabhuta Nivaso'si Vasudeva Namostu Te

व्यास म्हणाले: वासुदेवांच्या अंतर्यामी वासामुळे तिन्ही लोक तुझ्याद्वारे व्यापलेले आहेत. तू सर्व प्राणिमात्रांचे निवासस्थान आहेस. हे वासुदेवा, तुला नमस्कार असो.

Word by word meaning

Closing Verse 4

पार्वत्युवाच ।केनोपायेन लघुना विष्णोर्नामसहस्रकम् ।पठ्यते पण्डितैर्नित्यं श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

Parvatyuvacha |Kenopayena Laghuna Vishnor Nama Sahasrakam |Pathyate Panditair Nityam Shrotum Ichchamyaham Prabho

पार्वती म्हणाल्या: विद्वान लोक कोणत्या सोप्या उपायाने दररोज विष्णूंच्या सहस्र नामांचे पठण करतात? हे प्रभो, ते ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.

Word by word meaning

Closing Verse 5

ईश्वर उवाच ।श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे ।सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने

Chanted after itश्रीरामनाम वरानन ओं नम इति

Ishvara Uvacha |Shri Rama Rama Rameti Rame Rame Manorame |Sahasranama Tattulyam Ramanama Varanane

भगवान शिव म्हणाले: 'श्रीराम, राम, राम' असा जप करत, मनाला आनंद देणाऱ्या रामांच्या ठायी मी रममाण होतो. हे सुमुखी, रामनाम सहस्र नामांच्या बरोबरीचे आहे.

Word by word meaning

Closing Verse 6

ब्रह्मोवाच ।नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नमः

Chanted after itसहस्रकोटियुगधारिण ओं नम इति

Brahmovacha |Namostvanantaya Sahasramurtaye Sahasrapadakshi Shirorubahave |Sahasranamne Purushaya Shashvate Sahasrakoti Yugadharine Namah

ब्रह्मदेव म्हणाले: जे अनंत आहेत, ज्यांना हजार रूपे आहेत आणि हजार पाय, नेत्र, मस्तके, मांड्या आणि भुजा आहेत, त्यांना नमस्कार असो. ज्यांना हजार नावे आहेत आणि जे हजार कोटी युगे धारण करतात, त्या शाश्वत पुरुषाला नमस्कार असो.

Word by word meaning

Closing Verse 7

संजय उवाच ।यत्र योगीश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम

Sanjaya Uvacha |Yatra Yogeshwarah Krishno Yatra Partho Dhanurdharah |Tatra Shrir Vijayo Bhutir Dhruva Nitir Matir Mama

From Bhagavad Gita 18.78.

संजय म्हणाले: जेथे योग्यांचे स्वामी कृष्ण आहेत आणि जेथे धनुष्य धारण करणारे पार्थ आहेत, तेथे भाग्य, विजय, समृद्धी आणि अढळ नीतिमत्ता असते. हा माझा दृढ विश्वास आहे.

Word by word meaning

Closing Verse 8

श्रीभगवानुवाच ।अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्

Shri Bhagavan Uvacha |Ananyash Chintayanto Mam Ye Janah Paryupasate |Tesham Nityabhiyuktanam Yogakshemam Vahamyaham

From Bhagavad Gita 9.22.

श्रीभगवान म्हणाले: जे लोक दुसरा कोणताही विचार न करता माझे चिंतन करत माझी उपासना करतात, ते सदैव माझ्याशी युक्त असतात. त्यांना जे नाही ते मी मिळवून देतो आणि जे आहे त्याचे मी रक्षण करतो.

Word by word meaning

Closing Verse 9

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे

Paritranaya Sadhunam Vinashaya Cha Dushkritam |Dharma Samsthapanarthaya Sambhavami Yuge Yuge

From Bhagavad Gita 4.8.

सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी, दुष्कर्म करणाऱ्यांचा विनाश करण्यासाठी आणि धर्माची दृढ स्थापना करण्यासाठी मी युगायुगात प्रकट होतो.

Word by word meaning

Closing Verse 10

आर्ता विषण्णाः शिथिलाश्च भीताः घोरेषु च व्याधिषु वर्तमानाः ।संकीर्त्य नारायणशब्दमात्रं विमुक्तदुःखाः सुखिनो भवन्ति

Chanted after itओं तत्सत्

Arta Vishannah Shithilashcha Bhitah Ghoreshu Cha Vyadhishu Vartamanah |Sankirtya Narayana Shabda Matram Vimukta Duhkhah Sukhino Bhavanti

जे पीडित, खिन्न, दुर्बल आणि भयभीत आहेत, आणि जे भयंकर रोगांनी ग्रस्त आहेत, ते केवळ 'नारायण' या शब्दाचा मोठ्याने उच्चार केल्याने दुःखमुक्त आणि सुखी होतात.

Word by word meaning

Frequently Asked Questions

No. These seven invocations come from the southern recitation tradition, not from the Mahabharata. Reciters add them before the Mahabharata's own frame story, where Yudhishthira questions Bhishma.

The first verse asks the reciter to meditate on Vishnu, white-robed, moon-colored, four-armed and gracious of face, so that all obstacles may be removed. Devotees use it to clear the way before a sacred undertaking.

The verse names Vishvaksena as the one whose attendants, more than a hundred and led by the elephant-faced one, constantly destroy obstacles. The reciter takes refuge in him before going further.

Vyasa is traced through his lineage: great-grandson of Vasishtha, grandson of Shakti, son of Parashara and father of Shuka. The fourth verse goes further and salutes Vyasa as the form of Vishnu and Vishnu as the form of Vyasa, honoring him as a treasure-house of sacred knowledge.

He asks who is the single divinity in the world, what is the single highest refuge, by praising and by worshipping whom people attain well-being, which dharma is the highest of all, and by reciting what a being is released from the bondage of birth and saṃsāra. These questions are traditionally counted as six. Bhishma's reply to them is what leads into the thousand names.

In verse 2.8 Bhishma says that, in his view, the highest dharma among all dharmas is for a person always to worship Pundarikaksha, the lotus-eyed Vishnu, with devotion through hymns of praise. Earlier verses describe this worship as meditating on him, praising him, bowing to him and offering worship to him alone.

Yes. Unlike the opening invocations, the nyasa and dhyana, and the closing verses of the recitation, these thirteen verses belong to the Mahabharata itself. Here they follow the BORI critical edition. They are narrated by Vaishampayana and record the conversation between Yudhishthira and Bhishma.

The verses say that one who continually praises Vishnu may transcend all suffering, and that the thousand names remove fear of wrongdoing and its consequences. Bhishma says he will declare the names for Yudhishthira's welfare and flourishing. Devotees take these statements as the reason for regular recitation.

No. These verses come from the southern recitation tradition and are added around the Mahabharata text when the hymn is chanted. They prepare the reciter for the thousand names but are not found in the epic's account of Bhishma's teaching.

The nyasa names Vedavyasa, the great sage, as the seer and anushtubh as the meter. The deity is the son of Devaki, called in 3.4 Sri Mahavishnu, the Supreme Self, Sri Narayana.

Ask anything about the Vishnu Sahasranama

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Vishnu Sahasranama in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play

Vedapath Gold

Reading stays free, with or without Gold. It is for when you would rather listen: Sanskrit recitation and a spoken translation in 10 languages across the library, on this site and in the app, plus weekly Mudras for your questions and every comic and video episode open.

See what Gold opens