Sukta 2

Mantra 1

वैश्वानराय धिषणामृतावृधे घृतं न पूतमग्नये जनामसि । द्विता होतारं मनुषश्च वाघतो धिया रथं न कुलिशः समृण्वति ॥

ऋतात वाढ करणारा वैश्वानर—अग्नी—जो धिषणा (प्रेरित बुद्धी) वाढवितो, त्याच्यासाठी आम्ही शुद्ध तुपासारखे परिपूत हव्य सिद्ध करतो. मनुष्य उपासक (वाघत) होताराला पुन्हा घडवितो; जसे धिया (विचार) ने रथ घडतो, तसे कुलिश (हातोडा) ने लोहार त्याला सुदृढ करतो.

Mantra 2

स रोचयज्जनुषा रोदसी उभे स मात्रोरभवत्पुत्र ईड्यः । हव्यवाळग्निरजरश्चनोहितो दूळभो विशामतिथिर्विभावसुः ॥

त्याने आपल्या जन्मानेच रोदसी—दोन्ही लोक—प्रकाशित केले; दोन मातांपासून तो वंदनीय पुत्र झाला. हव्यवाह अग्नी—अजर, आमच्या हितासाठी स्थापित—दुर्लभ असूनही जनांचा अतिथी आहे; तो विभावसु, बहुविध प्रकाशमान.

Mantra 3

क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥

क्रतु (संकल्प-शक्ती) आणि दक्ष (कौशल्य-प्रभाव) यांच्या बळावर, विधर्मणि—ऋताच्या सुव्यवस्थित विधानात—देव चित्ती (दीप्त जाणिवा) यांच्या द्वारा अग्नीला जन्म देतात. जो भानु व ज्योतीच्या प्रकाशाने उजळतो—महामत्य, जणू विशालतेचा वेगवान ‘वाज’ (विजय-बल)—त्याला मी आवाहन करतो, वाज प्राप्त करण्याच्या इच्छेने.

Mantra 4

आ मन्द्रस्य सनिष्यन्तो वरेण्यं वृणीमहे अह्रयं वाजमृग्मियम् । रातिं भृगूणामुशिजं कविक्रतुमग्निं राजन्तं दिव्येन शोचिषा ॥

आनंदाच्या लाभासाठी आम्ही सर्वाधिक वरेण्याला निवडतो—अग्नीला: अच्युत, ऋग्मिय स्तोत्रांनी गातलेली बल-समृद्धी; भृगूंची राती (दान), उशिज्-ज्वाला, कवी-क्रतु—दिव्य शोचिषाने दीप्त.

Mantra 5

अग्निं सुम्नाय दधिरे पुरो जना वाजश्रवसमिह वृक्तबर्हिषः । यतस्रुचः सुरुचं विश्वदेव्यं रुद्रं यज्ञानां साधदिष्टिमपसाम् ॥

दिव्य सुम्नासाठी जनांनी अग्नीला पुरःस्थ केले—इथे, ज्यांचे बर्हिस् पसरलेले आहे. संयत स्रुचांसह ते सुरुचि, विश्वदेव्य, रुद्र-शक्तीला प्रतिष्ठित करतात—जो आपल्या अपस् (कर्मां)ची इष्टि, यज्ञांची सिद्धी, साधतो.

Mantra 6

पावकशोचे तव हि क्षयं परि होतर्यज्ञेषु वृक्तबर्हिषो नरः । अग्ने दुव इच्छमानास आप्यमुपासते द्रविणं धेहि तेभ्यः ॥

हे पावक-शोचे! हे होतृ! तुझ्या क्षय (धाम) भोवती यज्ञांत सुस्थित बर्हि असलेले नर एकवटतात. हे अग्ने! सेवा आणि अंतःस्थ आप्य (पूर्णता/तृप्ती) यांची इच्छा धरून ते उपासनेत तुझ्या जवळ बसतात; त्यांच्यात द्रविण (धन/समृद्धी) तू स्थापित कर.

Mantra 7

आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अधारयन् । सो अध्वराय परि णीयते कविरत्यो न वाजसातये चनोहितः ॥

त्याने रोदसी (द्यावा-पृथिवी) भरून टाकल्या, आणि महत् स्वः (दीप्त लोक)ही भरून टाकला—जन्मकाळी अपस् (कर्मशक्ती) यांनी त्याला धारण केले तेव्हा. मग कवि अध्वर (यज्ञ)ासाठी परि-नीयते—वाजसाति (विजय/समृद्धी) मिळविण्यास वेगवान अश्वासारखा—आपल्या हितासाठी आपल्यात स्थापित.

Mantra 8

नमस्यत हव्यदातिं स्वध्वरं दुवस्यत दम्यं जातवेदसम् । रथीॠतस्य बृहतो विचर्षणिरग्निर्देवानामभवत्पुरोहितः ॥

हव्यदाति (हविर्दाता) याला नमस्कार करा; स्वध्वर (सुयोग्य/सरळ यज्ञ) याचा स्वामी, अजेय जातवेदस याची सेवा करा. ऋताच्या बृहद् (विस्तीर्ण) रथी, सर्वदर्शी अग्नि देवांचा पुरोहित—अग्रस्थ नेता—झाला आहे.

Mantra 9

तिस्रो यह्वस्य समिधः परिज्मनोऽग्नेरपुनन्नुशिजो अमृत्यवः । तासामेकामदधुर्मर्त्ये भुजमु लोकमु द्वे उप जामिमीयतुः ॥

यह्व (महावेगी) अग्नीच्या तीन समिधा परिज्मन् (परिभ्रमणशील) होत्या; उशिज्—अमृत्य (अमर) व उत्सुक—त्यांना शुद्ध करीत होते. त्यांपैकी एक त्यांनी मर्त्याच्या भोगासाठी ठेवली; दोन वर आपल्या स्वजन-लोकाकडे जाऊन मिळाल्या.

Mantra 10

विशां कविं विश्पतिं मानुषीरिषः सं सीमकृण्वन्त्स्वधितिं न तेजसे । स उद्वतो निवतो याति वेविषत्स गर्भमेषु भुवनेषु दीधरत् ॥

मानुषी इषा (प्रेरणा) त्याला एकाग्र करतात—विशांचा कवी, विश्पति अग्नी—तेजासाठी धार लावलेल्या स्वधिति (कुऱ्हाड) प्रमाणे। तो उंचावरून व खोलवरून, वेविषत् (कंपित-बलयुक्त) होत चालतो; या भुवनांत तो दिव्य गर्भ धारण करतो.

Mantra 11

स जिन्वते जठरेषु प्रजज्ञिवान्वृषा चित्रेषु नानदन्न सिंहः । वैश्वानरः पृथुपाजा अमर्त्यो वसु रत्ना दयमानो वि दाशुषे ॥

तो जठरांत पुन्हा पुन्हा जन्मतो; वृषभासारखा, चित्र (दीप्त) रूपांत सिंहाप्रमाणे गर्जतो. वैश्वानर, पृथुपाजा (विस्तीर्ण-शक्ती) अमर्त्य—वसु व रत्ने वाटीत—दात्यास विविध रीतींनी प्रदान करतो.

Mantra 12

वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवस्पृष्ठं भन्दमानः सुमन्मभिः । स पूर्ववज्जनयञ्जन्तवे धनं समानमज्मं पर्येति जागृविः ॥

वैश्वानर (अग्नी) प्राचीन पद्धतीने नाक (स्वर्ग) चढून दिव्य लोकाच्या प्रकाशमान शिखरावर आरूढ झाला; सुमनांनी (शुभ विचारांनी) हसतमुख झाला. तो जागृत राहून, पूर्ववत्, जन्तु/प्रजेसाठी धन उत्पन्न करतो आणि त्याच समान मार्गावर परिभ्रमण करीत राहतो.

Mantra 13

ऋतावानं यज्ञियं विप्रमुक्थ्यमा यं दधे मातरिश्वा दिवि क्षयम् । तं चित्रयामं हरिकेशमीमहे सुदीतिमग्निं सुविताय नव्यसे ॥

ऋतवान्, यज्ञयोग्य, विप्र व उक्थ्य—त्या अग्नीला आम्ही शोधतो व आवाहन करतो, ज्याला मातरिश्वाने दिवी निवासस्थान म्हणून स्थापित केले. विचित्रयाम (बहुगामी), हरिकेश (सुवर्णकेशी), सुदीति (सु-प्रदीप्त) अशा त्या अग्नीची आम्ही नव्य व सुविताय (उत्तम प्रगती/कल्याण) यासाठी उपासना करतो.

Mantra 14

शुचिं न यामन्निषिरं स्वर्दृशं केतुं दिवो रोचनस्थामुषर्बुधम् । अग्निं मूर्धानं दिवो अप्रतिष्कुतं तमीमहे नमसा वाजिनं बृहत् ॥

गती-पथासारखा शुचि, तेजात तीक्ष्ण, स्वर्दृश (स्वर्-प्रकाशाचा द्रष्टा), दिवः केतु—रोचनस्थ (दीप्त लोकांत स्थित) व उषर्बुध (उषेसह जागृत) असा त्या अग्नीचा आम्ही नमस्कारपूर्वक ध्यास घेतो. दिवःचा मूर्धा—अप्रतिष्कुत (अप्रतिहत, हटविता न येणारा) असा तो महान् वाजिन् (बलवान्/विजयदायी) आम्ही नमस्काराने वंदितो.

Mantra 15

मन्द्रं होतारं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम् । रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिद्राय ईमहे ॥

आम्ही त्या आनंदमय अग्नीचे आवाहन करतो—शुचि होतृ, अद्वयगामी, गृहस्वामी, स्तुतीस योग्य, सर्व जनांत विश्वव्यापी कर्म करणारा। तो रथासारखा उज्ज्वल व अद्भुत, आत्मस्वरूपासाठी दर्शनीय आहे; मनूने स्थापित केलेला, इंद्रासाठी या सदनात सदा आम्ही त्यालाच ईमहे.