
Sukta 3.2
Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for RV 3.2)
Triṣṭubh
ऋग्वेद ३.२ हे अग्नीला उद्देशून रचलेले त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त आहे. यात अग्नीची स्तुती दिव्य तेजाने उजळलेल्या पुरोहित-शक्ती म्हणून केली आहे; देव स्वतः क्रतु (संकल्प/इच्छाशक्ती) आणि दक्ष (कौशल्य) यांच्या द्वारा त्याला “जन्माला घालतात” असे वर्णन आहे. द्रष्टा वाज (विजयी समृद्धी) प्राप्त करण्यासाठी अग्नीला सर्वाधिक वरणीय साधन म्हणून शोधतो; त्याला भृगु-प्रदत्त, सिंहासारखा वैश्वानर, आणि यजमानाला धन-रत्ने उदारपणे वाटणारा दाता म्हणून चित्रित करतो.
Mantra 1
वैश्वानराय धिषणामृतावृधे घृतं न पूतमग्नये जनामसि । द्विता होतारं मनुषश्च वाघतो धिया रथं न कुलिशः समृण्वति ॥
ऋतात वाढ करणारा वैश्वानर—अग्नी—जो धिषणा (प्रेरित बुद्धी) वाढवितो, त्याच्यासाठी आम्ही शुद्ध तुपासारखे परिपूत हव्य सिद्ध करतो. मनुष्य उपासक (वाघत) होताराला पुन्हा घडवितो; जसे धिया (विचार) ने रथ घडतो, तसे कुलिश (हातोडा) ने लोहार त्याला सुदृढ करतो.
Mantra 2
स रोचयज्जनुषा रोदसी उभे स मात्रोरभवत्पुत्र ईड्यः । हव्यवाळग्निरजरश्चनोहितो दूळभो विशामतिथिर्विभावसुः ॥
त्याने आपल्या जन्मानेच रोदसी—दोन्ही लोक—प्रकाशित केले; दोन मातांपासून तो वंदनीय पुत्र झाला. हव्यवाह अग्नी—अजर, आमच्या हितासाठी स्थापित—दुर्लभ असूनही जनांचा अतिथी आहे; तो विभावसु, बहुविध प्रकाशमान.
Mantra 3
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥
क्रतु (संकल्प-शक्ती) आणि दक्ष (कौशल्य-प्रभाव) यांच्या बळावर, विधर्मणि—ऋताच्या सुव्यवस्थित विधानात—देव चित्ती (दीप्त जाणिवा) यांच्या द्वारा अग्नीला जन्म देतात. जो भानु व ज्योतीच्या प्रकाशाने उजळतो—महामत्य, जणू विशालतेचा वेगवान ‘वाज’ (विजय-बल)—त्याला मी आवाहन करतो, वाज प्राप्त करण्याच्या इच्छेने.
Mantra 4
आ मन्द्रस्य सनिष्यन्तो वरेण्यं वृणीमहे अह्रयं वाजमृग्मियम् । रातिं भृगूणामुशिजं कविक्रतुमग्निं राजन्तं दिव्येन शोचिषा ॥
आनंदाच्या लाभासाठी आम्ही सर्वाधिक वरेण्याला निवडतो—अग्नीला: अच्युत, ऋग्मिय स्तोत्रांनी गातलेली बल-समृद्धी; भृगूंची राती (दान), उशिज्-ज्वाला, कवी-क्रतु—दिव्य शोचिषाने दीप्त.
Mantra 5
अग्निं सुम्नाय दधिरे पुरो जना वाजश्रवसमिह वृक्तबर्हिषः । यतस्रुचः सुरुचं विश्वदेव्यं रुद्रं यज्ञानां साधदिष्टिमपसाम् ॥
दिव्य सुम्नासाठी जनांनी अग्नीला पुरःस्थ केले—इथे, ज्यांचे बर्हिस् पसरलेले आहे. संयत स्रुचांसह ते सुरुचि, विश्वदेव्य, रुद्र-शक्तीला प्रतिष्ठित करतात—जो आपल्या अपस् (कर्मां)ची इष्टि, यज्ञांची सिद्धी, साधतो.
Mantra 6
पावकशोचे तव हि क्षयं परि होतर्यज्ञेषु वृक्तबर्हिषो नरः । अग्ने दुव इच्छमानास आप्यमुपासते द्रविणं धेहि तेभ्यः ॥
हे पावक-शोचे! हे होतृ! तुझ्या क्षय (धाम) भोवती यज्ञांत सुस्थित बर्हि असलेले नर एकवटतात. हे अग्ने! सेवा आणि अंतःस्थ आप्य (पूर्णता/तृप्ती) यांची इच्छा धरून ते उपासनेत तुझ्या जवळ बसतात; त्यांच्यात द्रविण (धन/समृद्धी) तू स्थापित कर.
Mantra 7
आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अधारयन् । सो अध्वराय परि णीयते कविरत्यो न वाजसातये चनोहितः ॥
त्याने रोदसी (द्यावा-पृथिवी) भरून टाकल्या, आणि महत् स्वः (दीप्त लोक)ही भरून टाकला—जन्मकाळी अपस् (कर्मशक्ती) यांनी त्याला धारण केले तेव्हा. मग कवि अध्वर (यज्ञ)ासाठी परि-नीयते—वाजसाति (विजय/समृद्धी) मिळविण्यास वेगवान अश्वासारखा—आपल्या हितासाठी आपल्यात स्थापित.
Mantra 8
नमस्यत हव्यदातिं स्वध्वरं दुवस्यत दम्यं जातवेदसम् । रथीॠतस्य बृहतो विचर्षणिरग्निर्देवानामभवत्पुरोहितः ॥
हव्यदाति (हविर्दाता) याला नमस्कार करा; स्वध्वर (सुयोग्य/सरळ यज्ञ) याचा स्वामी, अजेय जातवेदस याची सेवा करा. ऋताच्या बृहद् (विस्तीर्ण) रथी, सर्वदर्शी अग्नि देवांचा पुरोहित—अग्रस्थ नेता—झाला आहे.
Mantra 9
तिस्रो यह्वस्य समिधः परिज्मनोऽग्नेरपुनन्नुशिजो अमृत्यवः । तासामेकामदधुर्मर्त्ये भुजमु लोकमु द्वे उप जामिमीयतुः ॥
यह्व (महावेगी) अग्नीच्या तीन समिधा परिज्मन् (परिभ्रमणशील) होत्या; उशिज्—अमृत्य (अमर) व उत्सुक—त्यांना शुद्ध करीत होते. त्यांपैकी एक त्यांनी मर्त्याच्या भोगासाठी ठेवली; दोन वर आपल्या स्वजन-लोकाकडे जाऊन मिळाल्या.
Mantra 10
विशां कविं विश्पतिं मानुषीरिषः सं सीमकृण्वन्त्स्वधितिं न तेजसे । स उद्वतो निवतो याति वेविषत्स गर्भमेषु भुवनेषु दीधरत् ॥
मानुषी इषा (प्रेरणा) त्याला एकाग्र करतात—विशांचा कवी, विश्पति अग्नी—तेजासाठी धार लावलेल्या स्वधिति (कुऱ्हाड) प्रमाणे। तो उंचावरून व खोलवरून, वेविषत् (कंपित-बलयुक्त) होत चालतो; या भुवनांत तो दिव्य गर्भ धारण करतो.
Mantra 11
स जिन्वते जठरेषु प्रजज्ञिवान्वृषा चित्रेषु नानदन्न सिंहः । वैश्वानरः पृथुपाजा अमर्त्यो वसु रत्ना दयमानो वि दाशुषे ॥
तो जठरांत पुन्हा पुन्हा जन्मतो; वृषभासारखा, चित्र (दीप्त) रूपांत सिंहाप्रमाणे गर्जतो. वैश्वानर, पृथुपाजा (विस्तीर्ण-शक्ती) अमर्त्य—वसु व रत्ने वाटीत—दात्यास विविध रीतींनी प्रदान करतो.
Mantra 12
वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवस्पृष्ठं भन्दमानः सुमन्मभिः । स पूर्ववज्जनयञ्जन्तवे धनं समानमज्मं पर्येति जागृविः ॥
वैश्वानर (अग्नी) प्राचीन पद्धतीने नाक (स्वर्ग) चढून दिव्य लोकाच्या प्रकाशमान शिखरावर आरूढ झाला; सुमनांनी (शुभ विचारांनी) हसतमुख झाला. तो जागृत राहून, पूर्ववत्, जन्तु/प्रजेसाठी धन उत्पन्न करतो आणि त्याच समान मार्गावर परिभ्रमण करीत राहतो.
Mantra 13
ऋतावानं यज्ञियं विप्रमुक्थ्यमा यं दधे मातरिश्वा दिवि क्षयम् । तं चित्रयामं हरिकेशमीमहे सुदीतिमग्निं सुविताय नव्यसे ॥
ऋतवान्, यज्ञयोग्य, विप्र व उक्थ्य—त्या अग्नीला आम्ही शोधतो व आवाहन करतो, ज्याला मातरिश्वाने दिवी निवासस्थान म्हणून स्थापित केले. विचित्रयाम (बहुगामी), हरिकेश (सुवर्णकेशी), सुदीति (सु-प्रदीप्त) अशा त्या अग्नीची आम्ही नव्य व सुविताय (उत्तम प्रगती/कल्याण) यासाठी उपासना करतो.
Mantra 14
शुचिं न यामन्निषिरं स्वर्दृशं केतुं दिवो रोचनस्थामुषर्बुधम् । अग्निं मूर्धानं दिवो अप्रतिष्कुतं तमीमहे नमसा वाजिनं बृहत् ॥
गती-पथासारखा शुचि, तेजात तीक्ष्ण, स्वर्दृश (स्वर्-प्रकाशाचा द्रष्टा), दिवः केतु—रोचनस्थ (दीप्त लोकांत स्थित) व उषर्बुध (उषेसह जागृत) असा त्या अग्नीचा आम्ही नमस्कारपूर्वक ध्यास घेतो. दिवःचा मूर्धा—अप्रतिष्कुत (अप्रतिहत, हटविता न येणारा) असा तो महान् वाजिन् (बलवान्/विजयदायी) आम्ही नमस्काराने वंदितो.
Mantra 15
मन्द्रं होतारं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम् । रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिद्राय ईमहे ॥
आम्ही त्या आनंदमय अग्नीचे आवाहन करतो—शुचि होतृ, अद्वयगामी, गृहस्वामी, स्तुतीस योग्य, सर्व जनांत विश्वव्यापी कर्म करणारा। तो रथासारखा उज्ज्वल व अद्भुत, आत्मस्वरूपासाठी दर्शनीय आहे; मनूने स्थापित केलेला, इंद्रासाठी या सदनात सदा आम्ही त्यालाच ईमहे.
Agni is invoked as the chosen, most worthy flame—delightful and unerring—whose radiance is divine and whose presence makes the rite effective.
The hymn unfolds Agni’s origin and mode of manifestation: the gods generate him through kratu and dakṣa, and he appears in many luminous forms as the seer-will guiding right workings.
Agni as Vaiśvānara is depicted as repeatedly born, roaring like a bull and lion, wide in power and immortal—then explicitly as the generous distributor of riches and treasures to the sacrificer.
The praise resolves into a practical boon: may this radiant priest secure vāja and prosperity, rewarding the giver and stabilizing the sacrificial order.
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥vṛṇīmahe … vareṇyam
vi dāśuṣe
It is a hymn to Agni describing him as the radiant priest and messenger who makes the sacrifice work and brings victory-like strength (vāja) and prosperity to the worshipper.
It highlights that sacred fire is not just physical flame: it is a divine power established through right order, conscious will (kratu), and effective skill (dakṣa), awakened through luminous insight (citti).
Vaiśvānara is Agni as the ‘universal’ fire—present in many forms, repeatedly kindled, mighty and protective, and especially generous in giving wealth and treasures to the one who offers.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.