Sukta 29

Mantra 1

अस्तीदमधिमन्थनमस्ति प्रजननं कृतम् । एतां विश्पत्नीमा भराग्निं मन्थाम पूर्वथा ॥

इथे अधिमन्थन (मंथन-दंड) आहे; इथे प्रजननाचे साधन सिद्ध झाले आहे. गृहिणी—विश्पत्नीला आणा; चला, पूर्वीप्रमाणे अग्नीचे मंथन करू.

Mantra 2

अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुधितो गर्भिणीषु । दिवेदिव ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ॥

दोन अरणींमध्ये जातवेदस् गर्भासारखा निहित आहे—गर्भिणींमध्ये सुस्थिर झालेल्या भ्रूणाप्रमाणे. दिवसेंदिवस हविष्यासह जागृत मनुष्यांकडून अग्नी वंदनीय व स्तुत्य आहे.

Mantra 3

उत्तानायामव भरा चिकित्वान्त्सद्यः प्रवीता वृषणं जजान । अरुषस्तूपो रुशदस्य पाज इळायास्पुत्रो वयुनेऽजनिष्ट ॥

उत्तान (खालील) अरणी-लाकडावर ते खाली आणा—हे जाणकारा; प्रेरित मंथनाने तत्क्षणी बलवान वृषभ (अग्नी) जन्माला येतो. अरुण-शिखाधारी, ज्याचा तेज झळाळते—इळेचा पुत्र, यज्ञाच्या गूढ वयुनाने जन्मतो.

Mantra 4

इळायास्त्वा पदे वयं नाभा पृथिव्या अधि । जातवेदो नि धीमह्यग्ने हव्याय वोळ्हवे ॥

इळेच्या पदावर, पृथ्वीच्या नाभीवर, हे जातवेदस्, आम्ही तुला स्थापतो. हे अग्ने, आमचे हवि वाहून नेण्यासाठी दृढपणे स्थित हो—यज्ञाचा देव-आदानप्रदान सम्यक् चालो.

Mantra 5

मन्थता नरः कविमद्वयन्तं प्रचेतसममृतं सुप्रतीकम् । यज्ञस्य केतुं प्रथमं पुरस्तादग्निं नरो जनयता सुशेवम् ॥

हे नर (यजमानहो), मंथन करा—अग्नीला जन्म द्या: तो कवी, अद्वय, अचलचित्त, प्रचेतस्, अमृत, सुप्रतीक (दीप्तमुख) आहे. यज्ञाचा केतु म्हणून त्याला प्रथम, अग्रभागी, स्थापा—हे नरहो, सুশेव (कल्याणकारी) अग्नी उत्पन्न करा.

Mantra 6

यदी मन्थन्ति बाहुभिर्वि रोचतेऽश्वो न वाज्यरुषो वनेष्वा । चित्रो न यामन्नश्विनोरनिवृतः परि वृणक्त्यश्मनस्तृणा दहन् ॥

जेव्हा ते आपल्या बाहूंनी मंथन करतात, तेव्हा तो प्रकट होऊन तेजाने उजळतो—वनांत बलवान्, वेगवान् अरुण अश्वासारखा; अश्विनांच्या उज्ज्वल, अवरोधहीन यात्रेसारखा तो सर्वत्र परिभ्रमण करीत, पाषाणासारखी कठोरता आणि अस्तित्वातील कोरडी तृणे दग्ध करीत राहतो.

Mantra 7

जातो अग्नी रोचते चेकितानो वाजी विप्रः कविशस्तः सुदानुः । यं देवास ईड्यं विश्वविदं हव्यवाहमदधुरध्वरेषु ॥

जन्मताच अग्नी तेजाने प्रकाशतो—जागृत, विवेकी; वाज-विजयी, विप्र, कवींनी स्तुत केलेला, सुदानु (उदार दाता)। ज्याला देवांनी अध्वर-यज्ञांत स्थापिले आहे—ईड्य, विश्वविद्, हव्यवाह.

Mantra 8

सीद होतः स्व उ लोके चिकित्वान्त्सादया यज्ञं सुकृतस्य योनौ । देवावीर्देवान्हविषा यजास्यग्ने बृहद्यजमाने वयो धाः ॥

हे होतृ, आपल्या स्व-लोकात (स्व-धाम) जाणकार होऊन बस; सु-कृत कर्माच्या योनीत यज्ञ स्थापन कर. देवांचा सहाय्यक होऊन, हविषाने देवांचे यजन कर; हे अग्ने, यजमानात विस्तृत वयस्—जीवनशक्ती व वाढ—स्थापित कर.

Mantra 9

कृणोत धूमं वृषणं सखायोऽस्रेधन्त इतन वाजमच्छ । अयमग्निः पृतनाषाट् सुवीरो येन देवासो असहन्त दस्यून् ॥

हे सख्यांनो, धुराला वृषभासारखा प्रबळ करा; न ढळता समृद्धी (वाज) कडे पुढे चला. हा तोच अग्नी आहे—रणजयी, सु-वीर—ज्याच्या बळावर देवांनी दस्यूंना, त्या तमसिक अडथळ्यांना, पराभूत केले.

Mantra 10

अयं ते योनिॠत्वियो यतो जातो अरोचथाः । तं जानन्नग्न आ सीदाथा नो वर्धया गिरः ॥

हे तुझा ऋतु-युक्त योनि-स्थान आहे; येथून जन्म घेऊन तू प्रकाशमान झालास. हे अग्ने, हे जाणून येथे आसनस्थ हो; मग आमच्यासाठी ‘गिरः’—प्रेरित वाणी—वाढव.

Mantra 11

तनूनपादुच्यते गर्भ आसुरो नराशंसो भवति यद्विजायते । मातरिश्वा यदमिमीत मातरि वातस्य सर्गो अभवत्सरीमणि ॥

तो ‘तनूनपात’ म्हणून ओळखला जातो—दीप्त शक्तीचा गर्भ; आणि जेव्हा तो प्रकट जन्म घेतो, तेव्हा ‘नराशंस’ होतो. आणि मातरिश्वाने त्याला ‘माता’मध्ये मोजले तेव्हा, ‘सरी’च्या प्रवाही मार्गावर वायूचा प्रवाह—मुक्त होऊन—उद्भवला.

Mantra 12

सुनिर्मथा निर्मथितः सुनिधा निहितः कविः । अग्ने स्वध्वरा कृणु देवान्देवयते यज ॥

सु-मथित, सु-उत्पन्न; सुस्थापित—कवि (अग्नी) अंतरीं निहित आहे। हे अग्ने, स्वध्वरा (सु-मार्गी यज्ञ) शोभनीय व सत्यपथयुक्त कर; देव-इच्छुक यजमानासाठी देवांचे यजन कर।

Mantra 13

अजीजनन्नमृतं मर्त्यासोऽस्रेमाणं तरणिं वीळुजम्भम् । दश स्वसारो अग्रुवः समीचीः पुमांसं जातमभि सं रभन्ते ॥

मर्त्यांनी अमृताला जन्म दिला—अडिग, शीघ्र तारक, दुर्ग-भंजक। दहा स्वसा, अग्रुवः (सरळ-गामी), समीचीः (एकदिशेने संयुक्त), नवजात पुरुष-शक्तीला चहुबाजूंनी कवेत घेतात।

Mantra 14

प्र सप्तहोता सनकादरोचत मातुरुपस्थे यदशोचदूधनि । न नि मिषति सुरणो दिवेदिवे यदसुरस्य जठरादजायत ॥

सनकाद् (आदिम मूळ) पासून सप्त-होता प्रकट होऊन तेजस्वी झाला, जेव्हा तो मातृ-उपस्थात—पोषणाच्या ऊधनात—प्रज्वलित झाला। तो सुरणः (सुदाता) दिवसेंदिवस निमिष करत नाही, कारण तो असुर (प्रभु-शक्ती) यांच्या जठरातून जन्मला।

Mantra 15

अमित्रायुधो मरुतामिव प्रयाः प्रथमजा ब्रह्मणो विश्वमिद्विदुः । द्युम्नवद्ब्रह्म कुशिकास एरिर एकएको दमे अग्निं समीधिरे ॥

शत्रुबळांविरुद्ध आयुधधारी, मरुतांच्या अग्रगामी झेपेसारख्या, वाणी (ब्रह्म) यांच्या या प्रथमजन्म प्रेरणा कर्माचे सर्व सत्य जाणतात. कुशिकांनी तेजस्वी, विजयदायी ब्रह्म-मंत्र उन्नत केला; आणि प्रत्येकाने आपल्या-आपल्या गृहात (दमे) अग्नी सम्यक् प्रज्वलित केला—शक्तीच्या एकाच ज्वालेत.

Mantra 16

यदद्य त्वा प्रयति यज्ञे अस्मिन्होतश्चिकित्वोऽवृणीमहीह । ध्रुवमया ध्रुवमुताशमिष्ठाः प्रजानन्विद्वाँ उप याहि सोमम् ॥

आज, या अग्रसर यज्ञात, आम्ही तुला येथे विवेकी होतृ म्हणून निवडले आहे. ध्रुव मार्गाने ये; ध्रुव शांतिच्या आसनापर्यंत ये; जन्मे व त्यांचे अर्थ जाणणाऱ्या हे विद्वान्, आमच्या अंतःस्थ सोमाजवळ ये.