Mandala 3
मण्डल 3
The Family Book of Vishvamitra
ઋગ્વેદનું ત્રીજું મંડળ વિશ્વામિત્રનું કુળ-ગ્રંથ છે. તેમાં કડક રીતે યજ્ઞકેન્દ્રિત દૃષ્ટિ પ્રગટ થાય છે: હોતૃ અને જાતવેદસ રૂપે અગ્નિ યજ્ઞની સ્થાપના કરે છે, સોમને વહન કરે છે અને યજમાન માટે વિજય તથા તેજસ પ્રાપ્ત કરાવે છે. ઇન્દ્ર—ઘણી વાર અગ્નિ સાથે જોડાઈને સ્તુત—ઝડપથી આવી સોમ પાન કરે છે; વારંવારના પીડનોથી તેની શક્તિ વધે છે અને તે બળ, પોષણ તથા શત્રુત્વ પર વિજય આપે છે. સૂર્ય અને સવિતૃ-કેન્દ્રિત સૂક્તો પ્રસિદ્ધ ગાયત્રી (3.62.10)માં પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે અને યોગ્ય યજ્ઞકર્મને ઋત/ઋજુ (યોગ્ય ક્રમ/સરળતા)ની ભાષા સાથે જોડે છે.
Suktas in Mandala 3
Sukta 1
Sukta 3.1
અગ્નિને અર્પિત આ સૂક્તમાં તેને તેજસ્વી પુરોહિત અને દૂત તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે યજ્ઞને સિદ્ધ કરે છે, દેવોને નજીક લાવે છે અને શાંતિ તથા ઋત (યોગ્ય વ્યવસ્થા) સ્થાપે છે. અગ્નિની અનેક વૈશ્વિક રૂપોમાં સ્તુતિ થાય છે—જળોમાં જન્મેલો, ઝડપી કપિલ અશ્વ સમો ઉદય પામતો, અને “ગાયો” (કિરણો/ધન) મુક્ત કરનાર—અને દ્રષ્ટા સ્થાયી સમૃદ્ધિ, સૌહાર્દ તથા વિજયી સંતતિ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 2
Sukta 3.2
ઋગ્વેદ ૩.૨ અગ્નિ માટેનું ત્રિષ્ટુભ છંદનું સૂક્ત છે, જેમાં તેને દિવ્ય તેજસ્વી યાજક-શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—જેનને દેવો પોતે ક્રતુ (ઇચ્છાશક્તિ) અને દક્ષ (કૌશલ્ય) દ્વારા “જન્મ આપે” છે. દ્રષ્ટા અગ્નિને વાજ (વિજયી સમૃદ્ધિ) સુધી પહોંચાડનાર સર્વોત્તમ, સર્વથી પસંદગીયોગ્ય સાધન તરીકે ઇચ્છે છે; અને તેને ભૃગુ-દત્ત, સિંહસમાન વૈશ્વાનર, તથા યજમાનને ખજાનાં/ધન વહેંચનાર ઉદાર વિતરણકર્તા તરીકે ચિતરે છે.
Sukta 3
Sukta 3.3
આ સૂક્તમાં વૈશ્વાનર અગ્નિની સ્તુતિ થાય છે—સર્વવ્યાપી અગ્નિ, જે માનવ પ્રગતિ માટે દૃઢ આધાર (ધરુણ) સ્થાપે છે અને ઉપાસનાને દેવો સુધી પહોંચાડે છે. તેમાં અગ્નિને અમર ઋત્વિજ-શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે દેવો, મનુષ્યો અને સર્વ પ્રાણીઓમાં યજ્ઞને વિસ્તારે છે, ઋત (શાશ્વત નિયમ)નું રક્ષણ કરે છે, અને પોતાની જ કુશળતાથી મહાન રૂપે જન્મે છે, તેમજ દ્યાવા-પૃથિવીને મહિમાવંત કરે છે.
Sukta 4
Sukta 3.4
ઋગ્વેદ ૩.૪ અગ્નિ-સ્તુતિ છે, જેમાં અગ્નિને હોતૃ—યજ્ઞનો યાજકીય વાણીરૂપ પુરોહિત—રૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે; તેને પ્રત્યેક સમિધા પ્રજ્વલન સાથે જાગૃત થવા અને દેવોને હવિષ્ય પાસે આમંત્રિત કરીને લાવવા વિનંતી થાય છે. કવિ પ્રભાતપ્રકાશિત પરિપ્રેક્ષ્ય ગુંથીને અનેક દેવતાઓનું સુસંગત આહ્વાન કરે છે, જેથી યજ્ઞ આશીર્વાદ, સદ્વિચાર અને સમૃદ્ધિ માટે દેવશક્તિઓની એક સુવ્યવસ્થિત, એકતાબદ્ધ સભા બની જાય છે.
Sukta 5
Sukta 3.5
આ સૂક્તમાં અગ્નિને જાગૃત જ્વાળા તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, જે ઉષા (પ્રભાત)ને મળે છે અને “અંધકારના દ્વારો ખોલે છે,” જેથી ઋષિઓને પ્રકાશમય માર્ગ પર દોરી જાય. તેમાં અગ્નિને જ્ઞાનવાન, સુપ્રજ્વલિત પુરોહિત તથા દિવ્ય ઋતના રક્ષક અને પ્રેરિત કૌશલ્યકર્મના સંરક્ષક તરીકે ઉજવવામાં આવે છે; અને અંતે અગ્નિના અનુગ્રહ હેઠળ ઇળા (પોષક સમૃદ્ધિ/અંતર્દૃષ્ટિ), સ્થિર લાભો અને બળવાન સંતતિ માટે પ્રાર્થનાઓ કરવામાં આવે છે.
Sukta 6
Sukta 3.6
વિશ્વામિત્રનું આ સૂક્ત અગ્નિને પ્રેરિત હોતૃ તરીકે આહ્વાન કરે છે—જે માનવીના વિચાર અને વાણીને દેવમુખી બનાવે છે અને હવિને દેવો સુધી પહોંચાડે છે. અગ્નિને ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા) અનુસાર પોતાના લાલિમાભર્યા, ઘૃતથી તેજસ્વી અશ્વોને જોડવા, દેવતાઓને યજ્ઞમાં લાવવા, અને ઉપાસકને સ્થિર સમૃદ્ધિ, પ્રકાશ (ગો), તથા વિજયી સંતતિ પ્રદાન કરવા પ્રેરવામાં આવે છે.
Sukta 7
Sukta 3.7
અગ્નિને અર્પિત આ સ્તુતિમાં તેને તેજસ્વી શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે બ્રહ્માંડના માતા-પિતામાં—બે માતાઓ અને બે પિતાઓમાં—જન્મે છે અને સ્થાપિત થાય છે; અને “સાત વાણીઓ” (sapta vāṇīḥ) ઉઠીને તેની પ્રકાશમય આધારભૂમિમાં પ્રવેશે છે. ઘન કોસ્મિક પ્રતિમાઓ (રાત્રિનું વસ્ત્ર, વૃષભ-બળ, અને વ્યાપક માતા-પિતા) દ્વારા કવિ અગ્નિને પ્રાર્થના કરે છે કે તે આયુષ્ય વિસ્તારે, ગાયકને સુરક્ષિત રીતે પોતાના ધામન (નિવાસ) સુધી લઈ જાય, અને સ્થિર સમૃદ્ધિ, “કિરણો/ગાયો” (ગો), તથા બળવાન સંતાન પ્રદાન કરે.
Sukta 8
Sukta 3.8
આ સૂક્ત યજ્ઞ માટે તૈયાર કરાયેલા વનસ્પતિ—પવિત્ર વૃક્ષ/યૂપને—જીવંત દૈવી આધાર તરીકે વંદે છે, જે દેવતાઓ સુધી હવિ પહોંચાડે છે અને યજ્ઞવિધિને સ્થિર રાખે છે. તેમાં કાષ્ઠસ્તંભના અભિષેક, ઊભા કરવાના અને ઘડવાના કાર્યને “દૈવી મધ”થી આશીર્વદિત કરી, યજમાન માટે સમૃદ્ધિ, સંતતિ અને મંગલમય વૃદ્ધિ પ્રગટ થાય એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 9
Sukta 3.9
આ સ્તુતિ અપાં નપાત—જળોમાં ગુપ્ત રહેલો અગ્નિ—ની પ્રશંસા કરે છે, જેને મનુષ્યોના દૈવી સહાયક અને રક્ષક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં માતરિશ્વન દ્વારા પવિત્ર અગ્નિના પુનઃપ્રાપ્તિ અને સ્થાપનાની પૌરાણિક કથા સ્મરાય છે, અને અંતે અનેક દૈવી શક્તિઓ અગ્નિને હોતૃ તરીકે સેવા કરીને સિંહાસન પર બેસાડે છે એવી મહાન દૃષ્ટિ સાથે સમાપ્ત થાય છે.
Sukta 10
Sukta 3.10
આ સૂક્તમાં અગ્નિને પ્રજાઓમાં સર્વાધિકારી રાજા અને યજ્ઞને પૂર્ણ બનાવનાર અનિવાર્ય હોતૃ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. તેમાં ભાર મૂકવામાં આવે છે કે ઋષિઓ તેમજ સામાન્ય મનુષ્યો બંને વિધિમાં તેને પ્રજ્વલિત કરે છે, અને તે વિપ્રોના પ્રેરિત “પ્રકાશો” (જ્યોતીંષિ) ધારણ કરીને અર્પણોને દેવતાઓ સુધી પહોંચાડે છે તથા માનવીય બળ અને ક્ષમતામાં વૃદ્ધિ કરે છે.
Sukta 11
Sukta 3.11
આ સૂક્તમાં અગ્નિનું સ્તવન થાય છે—યજ્ઞના મથાળે સ્થાપિત અગ્રણી હોતૃ તરીકે, જે યજ્ઞને માનવીય ક્રમ (આનુષક) મુજબ યોગ્ય રીતે જાણે છે અને નિર્ભ્રમ રીતે આગળ વધારે છે. અગ્નિને કુળોનો અજેય નેતા, ઝડપી અને સદા નવેસરથી પ્રગટ થનાર તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે; તે દેવોને હવિષ્ય પાસે લાવે છે અને ઉપાસકોને ઇચ્છનીય ધન-સંપત્તિ તથા બળ પ્રાપ્ત કરાવવામાં સહાય કરે છે.
Sukta 12
Sukta 3.12
ઋગ્વેદ ૩.૧૨ માં જોડિયા દેવતાઓ ઇન્દ્ર અને અગ્નિ (ઇન્દ્રાગ્નિ) ને તાજા પિરસાયેલા સોમ પાસે આવવા, ગાયકોએ અર્પેલી સ્તુતિ સ્વીકારવા, અને ઉપાસકને બળ, પોષણ તથા વિજય પ્રદાન કરવા માટે આવાહન કરવામાં આવે છે. આ સ્તોત્ર ઇન્દ્રની વીરશક્તિને અગ્નિના યાજ્ઞિક અગ્નિબળ સાથે એકરૂપ કરે છે અને તેમને એવી સંકલિત શક્તિ તરીકે ચિતરે છે કે જે દિવ્ય ઊર્જાને ઉપાસક માટે “દૃશ્ય” અને કાર્યકારી બનાવે છે.
Sukta 13
Sukta 3.13
વિશ્વામિત્ર રચિત આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સ્તુતિમાં દેવાગ્નિને દેવતાઓ સાથે આવવા અને બર્હિષ્ (પવિત્ર પાથરણી) પર આસન ગ્રહણ કરવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, જેથી યજ્ઞવિધિ યોગ્ય ક્રમમાં સ્થાપિત થાય. તેમાં અગ્નિ પાસે શાંતિ આપતાં આશ્રયો, દ્યુલોક–પૃથ્વી–જળોમાં વ્યાપતું તેજસ્વી ધન, તથા કદી ન ખૂટે એવી પ્રકાશમય વીરશક્તિ (સુવીર્ય) માગવામાં આવે છે, જે ક્ષીણ થવાને બદલે સતત વધતી રહે.
Sukta 14
Sukta 3.14
આ સૂક્તમાં અગ્નિને આનંદમય હોતૃ તરીકે સિંહાસન પર સ્થાપિત કરવામાં આવે છે—જે વિદથો (યજ્ઞસભાઓ)માં અડગ ઊભો રહી પોતાની તેજસ્વિતા અને રક્ષાત્મક શક્તિ ધરતીભર પ્રસારે છે. તેને સહસ (બળ)નો પુત્ર, વીજળી-રથવાળો અને જ્વાલા-કેશવાળો તરીકે ચિતરવામાં આવ્યો છે; મિત્રી, વરુણ અને મરુતો પણ તેની સ્તુતિ કરે છે. અંતે કવિ સમગ્ર યજ્ઞવિધિ અગ્નિને અર્પે છે અને વિનંતી કરે છે કે તે અર્પણને તેની પૂર્ણતા અને મધુરતામાં જાણે અને ‘રસાસ્વાદ’ કરે.
Sukta 15
Sukta 3.15
આ સૂક્ત અગ્નિને વિસ્તૃત, પ્રજ્વલિત શક્તિરૂપે આવાહન કરે છે, જે દ્વેષીઓ, રક્ષસો અને વિવિધ ઉપદ્રવોને દૂર હાંકે છે અને ઉપાસકને શાંતિ તથા રક્ષણના “વિશાળ” આશ્રયમાં સ્થિર કરે છે. અગ્નિ અજય નેતા અને યજ્ઞના રક્ષક તરીકે સ્તુત છે—તે વિધિને સફળ પરિણામ સુધી દોરી જાય છે અને “સુખના મોરચા” ખુલ્લા કરે છે. અંતિમ પ્રાર્થનામાં ગાય (પ્રકાશ/ધન/જ્ઞાન) દ્વારા પ્રતીકિત સ્થાયી લાભો, સંતતિ, અને અગ્નિની અડગ શુભેચ્છા માગવામાં આવે છે.
Sukta 16
Sukta 3.16
અગ્નિને અર્પિત આ છ ઋચાઓનું સૂક્ત તેમને શૌર્યશક્તિ (સુવીર્ય), સૌભાગ્ય (સૌભાગ) અને ધન (રાય)ના અધિપતિ તરીકે, તેમજ અવરોધક શક્તિઓ પર વિજય અપાવનાર અસરકારક બળ (વૃત્રહન) તરીકે રજૂ કરે છે. તેમાં અગ્નિને એવા સિદ્ધિકર્તા તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે જેમણે લોકોમાં અને દેવોમાં વ્યાપીને ‘કાર્ય કર્યું’ છે; અને આ દૃષ્ટિને યજ્ઞ દ્વારા દેવો તરફ પ્રયત્ન કરવા માટેની સીધી પ્રેરણામાં ફેરવે છે. અંતે સૂક્ત સંક્ષિપ્ત પ્રાર્થનાથી સમાપ્ત થાય છે—વાજ (જીવનબળ અને વિજયશક્તિ), સમૃદ્ધ વૃદ્ધિ, આનંદદાયક ઊર્જા (મયોભૂ), વિશાળ તેજ (તુવિદ્યુમ્ન) અને ચિરંજીવી યશ (યશસ) માટે.
Sukta 17
Sukta 3.17
વિશ્વામિત્ર રચિત આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સ્તુતિમાં અગ્નિને ઋત (યજ્ઞ-બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા) અનુસાર સૌપ્રથમ પ્રજ્વલિત થનાર, પાવન કરનાર અને જ્વાલા દ્વારા યજ્ઞને આગળ ધપાવી દેવતાઓને આહ્વાન કરનાર તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. તેમાં રાત-દિવસના ચક્રમાં અગ્નિના અભિષેકનો, ઉષાઓ સાથેના તેના સગપણનો ઉલ્લેખ છે; અને તેને—જ્ઞાની તથા ધર્મનિષ્ઠ—દિવ્ય સહાય, કલ્યાણ અને અધ્વર (યજ્ઞવિધિ)નો નિર્વિઘ્ન, સુગમ પ્રવાહ સુનિશ્ચિત કરવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 18
Sukta 3.18
આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સ્તુતિમાં અગ્નિદેવને ઉપકારક મિત્ર અને પિતૃતુલ્ય રક્ષક રૂપે નજીક આવવા વિનંતી કરવામાં આવે છે, જેથી માનવ વસાહતોમાં ઊભા થતા અનેક શત્રુબળોને તે દૂર હાંકે. ઋષિ સમિધા અને ઘૃતથી અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે—બળ, વિજય અને સુપ્રાપ્ય ધનરૂપ “રત્ન” માટે—જેથી ઉપાસકનું નિવાસસ્થાન અગ્નિના સ્વરૂપોથી તેજસ્વી અને સમૃદ્ધ બને.
Sukta 19
Sukta 3.19
આ સંક્ષિપ્ત સૂક્તમાં અગ્નિને હોતૃ (આહ્વાનક યાજક) તરીકે પસંદ કરી તેની સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—તે પ્રેરિત, સર્વજ્ઞ દ્રષ્ટા છે, જે યજ્ઞમાં દૈવી શક્તિઓને સ્થાપિત કરે છે. અગ્નિને પ્રાર્થના છે કે તે ઉપાસકના મનને વધુ તેજસ્વી બનાવે, આત્મસંયમ શીખવે, અને ધન, બળ તથા સત્યને સાંભળવા અને ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા (શ્રવસ્) પ્રદાન કરે. અંતમાં દેવોએ અગ્નિને આદિકાળથી નિમ્યો હતો તે સ્મરણ કરીને પ્રાર્થના થાય છે કે તે દેહધારી માનવમાં ‘અહીં’ રક્ષકરૂપે જાગૃત થાય.
Sukta 20
Sukta 3.20
આ ટૂંકું સ્તોત્ર પ્રાતઃકાળનું સામૂહિક આહ્વાન છે, જેમાં અગ્નિને ઉષા, અશ્વિનો અને દધિક્રાવન સાથે એકસાથે બોલાવવામાં આવે છે; “સારા પ્રકાશના દેવો” યજ્ઞને સાંભળે અને યજ્ઞ સાથે ગતિ કરે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તે મુખ્ય દૈવી શક્તિઓનું સર્વસમાવેશક આમંત્રણ બની વિસ્તરે છે (બૃહસ્પતિ, સવિતૃ, મિત્ર-વરુણ, ભગ, વસુઓ, રુદ્રો, આદિત્યો), અને યજ્ઞને તેજસ્વી ઋત-વ્યવસ્થા તથા યોગ્ય ગતિથી માર્ગદર્શિત થતી સંકલિત યાત્રા તરીકે રજૂ કરે છે.
Sukta 21
Sukta 3.21
આ સંક્ષિપ્ત સૂક્તમાં અગ્નિને જાતવેદસ અને હોતૃ રૂપે આહ્વાન કરવામાં આવે છે કે તે યજમાનના યજ્ઞકર્મને “અમર દેવો વચ્ચે” સ્થાપિત કરે, જેથી તે સ્વીકારાય અને યોગ્ય ક્રમમાં વહન થાય. તેમાં ઘીથી સમૃદ્ધ આહુતિઓ (stokāḥ ghṛtaścutaḥ) પર ભાર મૂકાય છે અને અગ્નિની ભૂમિકા સર્વપ્રથમ ભાગીદાર તરીકે દર્શાય છે—પ્રથમ આસન ગ્રહણ કરનાર, શ્રેષ્ઠ ઋષિ તરીકે પ્રજ્વલિત થનાર, તથા યજ્ઞનો રક્ષક અને વ્યવસ્થાપક બનનાર.
Sukta 22
Sukta 3.22
આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્તમાં યજ્ઞાગ્નિને દિવ્ય પાત્રરૂપે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં ઇન્દ્ર દબાવેલ સોમને સ્થાપે છે અને તેનો આસ્વાદ લે છે; તેથી અગ્નિ અર્પણ અને વિજયનું સંયુક્ત કેન્દ્ર બને છે. સૂક્ત અગ્નિના વ્યાપને પૃથ્વીથી ‘સ્વર્ગના પ્રવાહ’ સુધી વિસ્તારે છે, દેવોને તેમના સત્તાસિંહાસનો પર આવવા આમંત્રિત કરે છે અને પ્રકાશના ગતિમાન થવા માટે સહાયક આપઃ (જળો)નું આહ્વાન કરે છે. અંતે, ઇળા-પ્રેરિત પ્રજ્ઞા, ‘ગાયો/કિરણો’નો સ્થિર લાભ, અને અગ્નિના સૌમ્ય અનુગ્રહથી વંશ-સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 23
Sukta 3.23
આ ટૂંકા અગ્નિ-સૂક્તમાં જાતવેદસની સ્તુતિ થાય છે—તાજા પ્રજ્વલિત અને સુસ્થાપિત યજ્ઞપુરોહિત તરીકે, જે યજ્ઞાસનમાં “અમૃતત્વ” સ્થાપે છે. તેમાં મથન અને પ્રજ્વલન દ્વારા અગ્નિના જન્મનું વર્ણન છે, માતાઓ (સમિધો/જળ) વચ્ચે તેની પ્રીતિ દર્શાય છે, અને ઉપાસક માટે ઇળા-પ્રેરિત સમૃદ્ધિ, ગો-ધન/તેજ અને બળવાન સંતતિ સિદ્ધ કરવા તેને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 24
Sukta 3.24
આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્તમાં યજ્ઞાગ્નિને પ્રાર્થના છે કે તે બાહ્ય સંઘર્ષમાં તથા આંતરિક અવરોધમાં રહેલી શત્રુશક્તિઓને પરાજિત કરે અને યજમાન માટે “વર્ચસ્” (તેજ, વિજયી દીપ્તિ) સ્થાપિત કરે. અગ્નિને તૈયાર કરાયેલા યજ્ઞાસન (બર્હિસ્) પર આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, તેજોમય શક્તિથી તેને પ્રબોધવામાં આવે છે, અને વિનંતી થાય છે કે તે વીરબળથી સમૃદ્ધ “રયિ” (સમૃદ્ધિ/પ્રચુરતા) આપે તથા ઉપાસકોની ભાવના/સંકલ્પને શુદ્ધ અને પરિષ્કૃત કરે.
Sukta 25
Sukta 3.25
આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્તમાં અગ્નિને સ્વર્ગનો પુત્ર અને પૃથ્વી પર દેહધારી ઉપસ્થિતિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે—સર્વજ્ઞ પુરોહિત, જે યજ્ઞમાં દેવોને યોગ્ય રીતે ગોઠવે છે. તેમાં અગ્નિને સર્વવ્યાપી, અમર તેજ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, જે ભક્તિભર્યા નમસ્કારથી વધે છે; અને જ્યારે તે “જળોની વચ્ચે” પ્રજ્વલિત થાય છે, ત્યારે માનવજીવનના સહભાગી આસનોને વિસ્તારે છે અને રક્ષે છે.
Sukta 26
Sukta 3.26
વિશ્વામિત્રની કુશિક પરંપરાનો આ સ્તોત્ર સર્વવ્યાપી અગ્નિ વૈશ્વાનરને આવાહન કરે છે—એવો વિશ્વ-અગ્નિ જે ‘પ્રકાશમય લોક’ (સ્વર્) ને શોધી કાઢે છે અને ઋતના સત્ય માર્ગે યજ્ઞાર્પણને નિષ્ઠાપૂર્વક વહન કરે છે. સ્તુતિ આગળ વધતાં મરુતો—ઉગ્ર, વર્ષા-દીપ્ત સહાયક—દ્વારા અગ્નિનું બળ વધુ પ્રબળ બને છે; અંતે અગ્નિ અક્ષય, બહુધારા વહેતા ઝરણા સમાન પ્રગટ થાય છે: વાણી (વાચ) નો જ્ઞાની ‘ઉચ્ચારનો પિતા’, જેને સ્વર્ગ અને પૃથ્વી પોતે જ ધારણ કરે છે.
Sukta 27
Sukta 3.27
આ અગ્નિસ્તુતિમાં અગ્નિને યજ્ઞની અગ્રગામી શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે—જે ઘૃતાહુતિને ઉપર લઈ જાય છે અને દેવો સુધી પહોંચવાનો માર્ગ સુલભ કરે છે. તેમાં વારંવાર “વાજ” (સમૃદ્ધિ, વિજયી બળ)ને એવી શક્તિ તરીકે ગોઠવવામાં આવે છે કે જે અધ્વર (યજ્ઞયાત્રા)માં અગ્નિ દ્વારા પ્રેરિત અને માર્ગદર્શિત થાય છે. સૂક્તનો પર્યવસાન અગ્નિને વૃષભ-બળરૂપે પ્રજ્વલિત કરવામાં થાય છે; તેને બૃહત્ (વિસ્તૃત મહત્તા)માં સર્વત્ર પ્રખર રીતે દહકવા, કૃપા આપવા અને યજ્ઞની સિદ્ધિ પ્રદાન કરવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 28
Sukta 3.28
આ ટૂંકા અગ્નિ સૂક્તમાં જાતવેદસને આમંત્રણ આપવામાં આવે છે કે તે પુરોળાશ (યજ્ઞકેક) અને સોમપિષણ સમયે અપાતી આહુતિઓ—વિશેષ કરીને પ્રાતઃ અને મધ્યાહ્ન સવનમાં—સ્વીકારી લે. તેમાં યજ્ઞમાં અગ્નિનો યોગ્ય હિસ્સો (ભાગ) દર્શાવવામાં આવે છે અને ધીર (સ્થિર, વિવેકી જ્ઞાની) લોકો વિધિની પવિત્રતા અને અખંડિતતા જાળવે છે તે ભૂમિકા ઉપર ભાર મૂકાય છે, જેથી પ્રેરિત વિચારશક્તિ (ધી) અને કલ્યાણ દૃઢ બને.
Sukta 29
Sukta 3.29
આ સૂક્ત મન્થન (અગ્નિ-મંથન) દ્વારા અગ્નિને પ્રગટાવવાની જીવંત વિધિ છે; અગ્નિના જન્મને જાણીને કરાતી, પવિત્ર ઉત્પત્તિ તરીકે દર્શાવે છે, જે પ્રાચીન યજ્ઞવિધિને ફરી નવી કરે છે. ધુમાડો અને જ્વાળા ચિહ્નરૂપે ઊભા થતાં અગ્નિ પસંદ કરાયેલો હોતૃ બની યજ્ઞને આગળ ધપાવે છે, અવરોધક શક્તિઓ પર વિજય માટે બળ આપે છે, અને ઉપાસકોને સ્થિર, ‘નિશ્ચિત’ આસન સુધી પહોંચાડે છે, જ્યાં સોમ-આનંદ તેની મારફતે પ્રાપ્ત થાય છે.
Sukta 30
Sukta 3.30
ઋગ્વેદ 3.30 એક પ્રબળ ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે, જેમાં વિશ્વામિત્રના કુળ દ્વારા સોમપ્રિય વીરસ્વરૂપ ઇન્દ્રને માનવ સંઘર્ષમાં એકમાત્ર સ્પષ્ટ વિવેચક અને નિશ્ચયકારી રક્ષક તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. તેમાં ઇન્દ્રની ઋતુસમાન, નિયમસદૃશ શક્તિનું ગાન છે—બંધનો તોડવા અને અવરોધો દૂર કરવા માટે—અને તેને ગાયકોએ ગાયેલું સાંભળવા, અર્પણો સ્વીકારવા તથા વિજય, સંપત્તિ અને કલ્યાણ પ્રદાન કરવા પ્રેરિત કરવામાં આવે છે.
Sukta 31
Sukta 3.31
This hymn from Viśvāmitra’s circle praises Agni through dense “family” and generational imagery—father, daughter, kinship—hinting at the hidden relations by which Ṛta (cosmic order) is kindled and sustained. It moves from the inner, law-knowing fire that joins and harmonizes powers, toward a broader cosmogonic vision of establishing a seat/support for the Father and expanding the luminous world. The close turns martial and practical, calling on Indra as the force that breaks obstacles and secures wealth and victory, showing how sacrificial order culminates in protection and plenitude.
Sukta 32
Sukta 3.32
આ સ્તુતિ ઇન્દ્રને સોમપતિ તરીકે મધ્યાહ્ન સોમપાન માટે આમંત્રિત કરે છે, તેને પીવા, ઉલ્લાસિત થવા અને પોતાની વિજયી શક્તિ ઉપાસકો તરફ વાળવા પ્રેરે છે. તેમાં તેની જન્મથી જ પ્રગટ થયેલી, સ્વભાવજ અપરિમિત મહિમા-શક્તિનું સ્તવન થાય છે અને તેને યુદ્ધમાં આહ્વાન સાંભળવા, અવરોધો (વૃત્રાણિ) ચકનાચૂર કરવા, તથા સત્ય ધન અને વિજય પ્રાપ્ત કરાવવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Sukta 33
Sukta 3.33
આ સૂક્તમાં જોડિયા નદી-દેવીઓ વિપાટ અને શતુદ્રીની સ્તુતિ થાય છે—પર્વતોમાંથી પ્રગટતી, જીવનદાયિની, ઝડપી અને માતૃત્વસભર જળધારાઓ તરીકે—અને તેમની પાસે સુરક્ષિત પાર ઉતારવા તથા રક્ષણ આપવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. તેમાં ઇન્દ્રના આદર્શ પરાક્રમનું સ્મરણ પણ છે: અવરોધક સર્પ/બંધનોને પ્રહાર કરીને જળોને મુક્ત કરવાનું, જેથી નદીઓનો નિર્વિઘ્ન પ્રવાહ દૈવી વિજય અને બંધન પર જીત સાથે જોડાય છે. અંતે સૂક્ત વ્યવહારુ અને કરુણ પ્રાર્થનામાં પૂર્ણ થાય છે કે અવરોધો વહેતા જળમાં ધોવાઈ જાય અને ‘બે નિર્દોષ’ સુરક્ષા તથા કલ્યાણ સુધી પહોંચે.
Sukta 34
Sukta 3.34
આ સૂક્ત ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે—દુર્ગભેદક તરીકે, જે પવિત્ર વાણી (બ્રહ્મન્)ના બળથી દાસ/દસ્યુ વિરોધને પછાડી દે છે, શત્રુઓને વિખેરી નાખે છે અને ઋષિઓ માટે સાચું ધન જીતે છે. તેમાં તેના કાર્યોની મહત્તા અને ધર્મસંગતતા ગવાય છે—વાંકાને સીધું કરનાર અને અપરાજેય શક્તિથી વિજય મેળવનાર તરીકે—અને અંતે યુદ્ધ-પ્રાર્થના રૂપે ઇન્દ્રને સંઘર્ષ અને સમૃદ્ધિમાં ઉપાસકોની વાત સાંભળીને સહાય કરવા વિનંતી કરે છે.
Sukta 35
Sukta 3.35
આ સ્તુતિ ઇન્દ્રને સોમપાન માટેની તાત્કાલિક આમંત્રણ-વાણી છે: તેના પીળાશિયા અશ્વોને રથમાં જોડવા બોલાવવામાં આવે છે અને તેને ઝડપથી આવી બર્હિસ પર પાથરેલા, પિષિત સોમનો પાન કરવા વિનંતી થાય છે. કવિ ઇન્દ્રને સર્વથી પુરુષાર્થવાન, લૂંટ-લાભનો વિજેતા તરીકે સ્તવે છે, જે વૃત્રસમાન અવરોધોને ચકનાચૂર કરે છે; અને તેની પાસે વિજય, સ્પર્ધાઓમાં રક્ષણ, તથા ધન-સંપત્તિ એકત્ર થવાની પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 36
Sukta 3.36
આ સૂક્તમાં ઇન્દ્રને સદા બળવત્તર બનતા વીરસ્વરૂપે આહ્વાન કરવામાં આવે છે—દરેક સોમપિષણ સાથે તે વધુ વિકસે છે અને પોતાના મહાન કર્મોથી “સુપ્રસિદ્ધ/સુશ્રુત” બને છે. સોમની પરિપૂર્ણ કરનારી શક્તિ સાથે ઇન્દ્રની વિસ્તરતી પ્રભુતા જોડાયેલી બતાવવામાં આવે છે; નદીઓનો સમુદ્ર તરફ ધસમસતો પ્રવાહ અપરાજેય ગતિના બ્રહ્માંડીય પ્રતીક રૂપે ઉપસ્થિત થાય છે. અંતે સૂક્ત સીધી યુદ્ધ-પ્રાર્થનામાં પરિપૂર્ણ થાય છે: દાતાર ઇન્દ્ર સાંભળે, અવરોધો (વૃત્રાણિ)ને પ્રહારથી નાશ કરે અને ઉપાસકો માટે ધન-રત્નો જીતે.
Sukta 37
Sukta 3.37
ઋગ્વેદ 3.37 ઇન્દ્રને વૃત્રહન અને યુદ્ધવિજયી રૂપે સંક્ષિપ્ત પરંતુ પ્રબળ આવાહન છે, જેમાં તેને ઉપાસકો તરફ વળવા અને તેમની જીતને બળ આપવા પ્રેરવામાં આવે છે. સ્તુતિમાં ઇન્દ્રને નજીકથી અને દૂરથી વારંવાર બોલાવવામાં આવે છે—તેને ઝડપથી આવવા, અર્પણ સ્વીકારવા, અને પ્રકાશ, જળ તથા પ્રગતિને અટકાવી રાખનાર અવરોધક શક્તિઓને ભેદી/વિખેરી નાખવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.
Sukta 38
Sukta 3.38
વિશ્વામિત્રનું આ સૂક્ત કવિના પ્રેરિત વિચારને સુયોજિત દોડતા અશ્વ સમાન ગતિમાં મૂકે છે—અંતર્દૃષ્ટિ અને ઋષિઓના સાન્નિધ્યની શોધમાં—અને ઇન્દ્રને અવરોધો તોડીને પૂર્ણતા જીતવા આહ્વાન કરે છે. ઇન્દ્રની સ્તુતિ માત્ર બાહ્ય સંઘર્ષના વીરબળ રૂપે નહીં, પરંતુ પ્રકાશિત મનોબળ રૂપે થાય છે, જે ગુપ્ત ‘શ્વાસો’ અને સત્યોને જાગૃત કરીને ગતિમાન કરે છે. પછીના દ્રષ્ટિપર વળાંકમાં સૂક્ષ્મ વૈશ્વિક ઋત-વ્યવસ્થા—ધર્મની અંદર સ્થિત ગંધર્વો—પ્રગટ થાય છે, અને સહાયક રૂપે સવિતૃનો ઉલ્લેખ આવે છે, જે યોગ્ય દર્શનને જગાડનાર અને પ્રેરક છે.
Sukta 39
Sukta 3.39
ઇન્દ્રને અર્પિત આ ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિમાં હૃદયમાંથી ઉદ્ભવતી પ્રેરિત “વિચાર-સ્તુતિ” (મતિ/સ્તોમ) પ્રભુ સુધી ઊઠે છે અને યજમાનમાં રહેલી પોતાની જ શક્તિને ઓળખી તેને જાગૃત કરવા ઇન્દ્રને વિનવે છે. તેમાં નવગ્વો અને દશગ્વો સાથે ઇન્દ્રે છુપાયેલ સૂર્યને શોધી કાઢ્યો તે સત્યકર્મનું સ્મરણ થાય છે—અંધકારમાંથી પ્રકાશની પુનઃપ્રાપ્તિ. ત્યારબાદ વર્તમાન સંઘર્ષમાં સહાય, અવરોધકો પર વિજય, તથા ધન-સંપત્તિ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 40
Sukta 3.40
આ સૂક્તમાં શક્તિના વૃષભ એવા ઇન્દ્રને તાજે પિરસાયેલા સોમ તરફ આવવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે અને તેને પીવા, રક્ષા કરવા તથા યજમાનને બળ આપનાર મધુર રસ (મધુ/અન્ધસ)ને વધારવા વિનંતી થાય છે. વારંવાર ઇન્દ્રને દૂરથી અને નજીકથી આવવા, “મધ્ય અવકાશ”માં પ્રવેશવા અને તેને વિજય, પ્રકાશ તથા પોષક શક્તિ વહન કરનાર માર્ગ બનાવવાની પ્રેરણા આપવામાં આવે છે.
Sukta 41
Sukta 3.41
ઋગ્વેદ 3.41 એક આમંત્રણ-સ્તુતિ (આહ્વાન) છે, જેમાં ઇન્દ્રને યજમાન-યજ્ઞકર્તાઓ તરફ પોતાનો આનંદ વાળવા અને બે ખાડી ઘોડાઓ સાથે ઝડપથી આવી સોમપાન કરવા બોલાવવામાં આવે છે. તેમાં તેને “બળનો સ્વામી” તરીકે સ્તુત કરવામાં આવે છે, જે સ્વભાવથી અર્પણ અને સુસજ્જ બર્હિસ્ (યજ્ઞાસન) તરફ આકર્ષાય છે; અને ઉપાસકના વિચારો ઇન્દ્રની આસપાસ વાછરડાની આસપાસ માતાઓ જેમ એકત્ર થાય છે તેમ દર્શાવવામાં આવે છે. સ્તુતિનો હેતુ ઇન્દ્રની ઉપસ્થિતિ, સોમથી ઉત્સાહિત થવું, અને પરિણામે બળ, રક્ષા તથા વિજયનું દાન પ્રાપ્ત કરવો છે.
Sukta 42
Sukta 3.42
આ સ્તુતિ ઇન્દ્ર માટેનું આમંત્રણાત્મક સોમગીત છે: કવિ તેમને તેમના બે બય ઘોડાઓ સાથે ઝડપથી આવવા અને તાજું પિષાયેલ સોમરસ પીવા બોલાવે છે. વારંવાર ઇન્દ્રને સોમને પોતાના ઉદરમાં ધારણ કરી બળવાન બનવા પ્રેરવામાં આવે છે, જેથી તેઓ તેમને આહ્વાન કરનાર કુશિક/વિશ્વામિત્ર વંશને રક્ષા, શક્તિ અને વિજય પ્રદાન કરે.
Sukta 43
Sukta 3.43
આ સૂક્ત ઇન્દ્રને ઉગ્ર આમંત્રણ આપે છે કે તે પોતાના રથ પર ઝડપથી સોમપિષણ તરફ આવે, પાથરેલા બર્હિષ પર આસન ગ્રહણ કરે અને યજ્ઞકર્તાઓ સાથે પ્રિય સહાયક તરીકે જોડાય. તેમાં ઇન્દ્રને યુદ્ધવિજયી, વૃત્રહંતા, શક્તિ અને ધનના અધિપતિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે અને સોમ દ્વારા તે રક્ષક, રાજસ નેતા તથા ઋષિત્વ/દ્રષ્ટિત્વનો પ્રેરક બને એવી પ્રાર્થના થાય છે. સૂક્તનો હેતુ એક તરફ યાજ્ઞિક છે—ઇન્દ્રને પાન માટે આકર્ષી યજ્ઞને બળ આપવો—અને બીજી તરફ અસ્તિત્વમૂલક છે—વિજય, સમૃદ્ધિ અને પ્રેરિત દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કરવી.
Sukta 44
Sukta 3.44
આ સંક્ષિપ્ત ગાયત્રી-છંદનું સ્તોત્ર ઇન્દ્રને સોમપિષણ માટે આમંત્રિત કરે છે, તેને તેના કપિલ (હરિત-કપિલ) અશ્વો સાથે આવવા અને યજ્ઞમાં તેજસ્વી રથ પર આસન ગ્રહણ કરવા વિનવે છે. ત્યારબાદ ઇન્દ્રને સ્વર્ગ અને પૃથ્વીના આધારરૂપ તરીકે સ્તુતિ કરે છે, જે પ્રચુર પોષણ સ્થાપે છે; અને અંતે ઇન્દ્રને કપિલ વૃષભરૂપે દર્શાવે છે, જે વિજયકારી કર્મ માટે વજ્ર ધારણ કરી સજ્જ થાય છે.
Sukta 45
Sukta 3.45
આ ટૂંકું સૂક્ત ઇન્દ્રને આહ્વાન કરે છે કે તે પોતાના પીળાશિયા હરિ (અશ્વો/ઊર્જાઓ) સાથે કોઈ પણ બંધનથી અવરોધિત ન થઈ, ઝડપથી આવી યજ્ઞના અર્પણમાં ભાગ લે અને યજમાનને બળ આપે. તેમાં ઇન્દ્રના સમુદ્રસમાન ઊંડા સંકલ્પ (ક્રતુ)નું સ્તવન છે, જે સાવધાનીથી રક્ષિત પ્રવાહો અને ચરાગાહ તરફ વધતા ગાયો જેવી રીતે વૃદ્ધિને પોષે છે. અંતે સૂક્ત ઇન્દ્રને સ્વયંપ્રેરિત અને સ્વયંશાસિત તરીકે સ્થાપિત કરે છે અને પ્રાર્થના કરે છે કે તેની વધતી શક્તિ ઉપાસકને સર્વોચ્ચ, સર્વાધિક સ્થિર યશ અને શુભ શ્રવણ પ્રદાન કરે.
Sukta 46
Sukta 3.46
આ ટૂંકા ઇન્દ્ર-સ્તુતિમાં વજ્રધારી સ્વામીનું મહિમાગાન થાય છે—સ્વયં-સ્વરાજ, સદા યુવાન છતાં અજર, અને પરાક્રમી વૃષભ—જેનાં શૌર્યકર્મો વિશાળ અને સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે. તેમાં ઇન્દ્રને સર્વ માપોને છલકાવી દેતા દર્શાવવામાં આવે છે—દ્યુલોક, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષને પણ વટાવી જતા. યજ્ઞક્રિયા અંતે સોમને તૈયાર કરી અર્પણ કરવામાં આવે છે, જેથી તે પીવે અને રક્ષણ તથા વિજયને બળ આપે.
Sukta 47
Sukta 3.47
આ ટૂંકા ઇન્દ્ર–મરુત સ્તોત્રમાં મરુતોના સાથ સાથે યુદ્ધ-વૃષભ ઇન્દ્રને પિષાયેલ સોમ પાન કરવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, જેથી તે વિજય અને રક્ષણ માટે ઉત્સાહિત બને. તેમાં ઇન્દ્રની શક્તિને ઋત (યોગ્ય ક્રમ અને યોગ્ય સમય) સાથે જોડીને સ્મરણ કરાય છે કે વૃત્રવધ સમયે મરુતો તેની પાછળ ચાલ્યા અને તેની અંદર બળ “સ્થાપિત” કર્યું. હેતુ વ્યવહારિક અને યજ્ઞીય છે: યોગ્ય સમયે અર્પિત સોમ દ્વારા ઉપાસકો માટે નવી સહાય, બળ અને વિજય પ્રાપ્ત કરવો.
Sukta 48
Sukta 3.48
આ ટૂંકા ઇન્દ્રસૂક્તમાં દેવની જન્મજાત, જન્મથી ઉપજેલી શક્તિનું સ્તવન થાય છે: યુવાન વૃષભની જેમ તે તરત આગળ વધીને તાજું પિરસાયેલ સોમ ગ્રહણ કરે છે અને તેને ધારણ કરે છે. તેમાં માતા પાસેથી પોષણ શોધવાનું, સોમમાં રહેલી તીક્ષ્ણ શક્તિને ઓળખવાનું, અને પછી સર્વને વટાવી મહાન કાર્યો કરવાનું સ્મરણ થાય છે. સૂક્ત અંતે યુદ્ધ-પ્રાર્થનામાં પરિપૂર્ણ થાય છે: સંઘર્ષમાં ઇન્દ્રને શ્રેષ્ઠ સહાયક કહીને, જે વૃત્રો (અવરોધકો)ને સંહારે છે અને ગાયકોએ માટે ધન તથા કલ્યાણ જીતે છે.
Sukta 49
Sukta 3.49
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિમાં ઇન્દ્રને એવો દેવ ઘોષિત કરવામાં આવે છે કે જેને સોમપાન કરનાર સર્વ જન ઇચ્છે છે અને આહ્વાન કરે છે—અવરોધો (વૃત્ર) ભેદી માર્ગ ખોલવા અને વિજય સુનિશ્ચિત કરવા માટે તે જન્મેલો છે. તેને યુદ્ધ પાર કરાવનાર, બે લોકોને વિસ્તૃત કરનાર અને ફળદાયી સમૃદ્ધિ વરસાવનાર તરીકે ચિતરવામાં આવ્યો છે; અંતે વર્તમાન સંઘર્ષમાં તેની સાંભળતી સહાય અને ધન-સંપત્તિના વિજય માટે સીધી પ્રાર્થના સાથે સ્તુતિ પૂર્ણ થાય છે.
Sukta 50
Sukta 3.50
આ સંક્ષિપ્ત સૂક્તમાં મરુતવંત ઇન્દ્રનું આવાહન થાય છે—ઉતાવળિયો, સર્વવ્યાપી વૃષભ, જે મરુતો સાથે આવી સોમપાન કરે અને યજમાનને બળ આપે. તેમાં પ્રાર્થના છે કે અર્પણોથી ઇન્દ્ર પરિપૂર્ણ થાય, પરિપૂર્ણતાની “ગાયો” (કિરણો/ધન) પ્રદાન કરે, અને વૃત્રસમાન અવરોધોને સંહારે, જેથી સંઘર્ષમાં વિજય અને કલ્યાણ સુનિશ્ચિત થાય.
Sukta 51
Sukta 3.51
આ સૂક્ત ઇન્દ્રને—“જનસમુદાયોથી આધારિત” અને “ઘણો આવાહિત”—યજ્ઞમાં આવવા, સુઘડ રીતે રચાયેલ સ્તુતિ સ્વીકારવા અને પિષિત સોમરસ પાન કરવા માટે ઉર્જાસભર આમંત્રણ આપે છે. તેમાં ઇન્દ્રના પૂર્વ સોમપાન અને વિજયોની સ્મૃતિ વર્તમાન સહાયની ખાતરીરૂપે કરવામાં આવે છે; અને અંતે સંક્ષિપ્ત પ્રાર્થનામાં કહે છે કે અર્પણ અને મંત્ર ઇન્દ્રના સમગ્ર અસ્તિત્વને—ઉદર, શિર અને ભુજાઓને—દાનવિતરણ અને ઇચ્છાપૂર્તિ માટે સશક્ત બનાવે.
Sukta 52
Sukta 3.52
ઇન્દ્રને અર્પિત આ સ્તુતિ સોમયજ્ઞને તેના વિવિધ પીડનો (પ્રેસિંગો) સાથે ગોઠવે છે અને ખાસ કરીને પ્રભાતે તથા ફરી મધ્યાહ્ને તેને આમંત્રિત કરે છે કે તે તૈયાર કરેલા અન્ન-નિવેદ્યો અને કવિની સ્તુતિ સ્વીકારે. તેમાં પ્રાર્થના છે કે અર્પણો (ધાન્ય, પુરોડાશ/પાક અને સ્તોત્ર) “પ્રભાવશાળી/સુંદર” બને અને સોમપાન તથા વિજય માટે ઇન્દ્રનું વીરબળ દિવસે દિવસે વધતું જાય.
Sukta 53
Sukta 3.53
આ સૂક્તમાં ઇન્દ્રને પર્વત સાથે મહારથ પર આવી સોમપાન કરવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે અને યજમાન-યજ્ઞકર્તાઓને બળ, વિજય તથા પ્રચુર ‘પોષક પ્રવાહો’ (ઇષઃ)થી સમૃદ્ધ કરવા પ્રાર્થના થાય છે. તેમાં ઇન્દ્રની વજ્રશક્તિનું સ્તવન કવિના રચિત બ્રહ્મન્ (પવિત્ર મંત્રરચના) સાથે ગૂંથાયેલું છે, જેથી ભરત જન માટે સમૃદ્ધિ, વીર્યબળ અને સ્પર્ધા તથા યુદ્ધમાં સફળતા પ્રાપ્ત થાય.
Sukta 54
Sukta 3.54
વિશ્વામિત્રનું આ સૂક્ત મુખ્યત્વે અગ્નિને સદા જાગૃત પ્રાર્થના-શ્રોતા અને ઉપાસકો માટે બળ, પ્રેરણા તથા વિજય એકત્ર કરનાર દિવ્ય શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરે છે. સ્તુતિ આગળ વધતાં સહાયક દેવતાઓ—વિશેષ કરીને દ્યાવા-પૃથિવી, અને પછી ત્વષ્ટૃ સાથે ઋભુઓ (અને પૂષન)—યજ્ઞક્રમની પુષ્ટિ કરવા પ્રવેશે છે: યોગ્ય ઘડતર, યોગ્ય અર્પણ અને યોગ્ય રક્ષણ. અંતે સૂક્તમાં અગ્નિને સીધી પ્રાર્થના થાય છે કે તે હવિને મધુર બનાવે, ઇંધન-બળથી પ્રજ્વલિત થાય, યુદ્ધમાં શત્રુઓને જીતે અને યજમાનને દિવસે દિવસે પ્રકાશિત કરે.
Sukta 55
Sukta 3.55
ઋગ્વેદ 3.55માં વિચાર થાય છે કે અનેક દેવતાઓ એક જ વિશાળ સર્વાધિકાર (એકમાત્ર અસુરત્વ) દ્વારા આધારિત છે; અને જ્યારે ઉષા ગુપ્ત વ્યવસ્થાને ખુલ્લી કરે છે ત્યારે તે સત્તા પ્રગટ બને છે. પ્રતીકાત્મક ચિત્રોની કડી દ્વારા—‘પ્રકાશના પગલામાં’ સ્થિત વાણી, જોડિયા દૂધાળ ગાયો, જળ અને વનસ્પતિઓ, પૃથ્વીની સમૃદ્ધિ—આ સૂક્ત ઋતની આંતરિક સુસંગતિનું સ્તવન કરે છે, જે દેવતાઓને શક્તિ આપે છે અને યજ્ઞ તથા જીવનને ધારણ કરે છે.
Sukta 56
Sukta 3.56
આ સૂક્ત અખંડ ઋતની સ્તુતિ કરે છે—દેવો જે દૃઢ, પ્રાથમિક નિયમો (વ્રત) દ્વારા બ્રહ્માંડને ધારણ કરે છે તે એટલા અચલ છે કે લોકો અને પર્વતો પણ વળવા માટે બાધ્ય થતા નથી. વારંવાર આવતાં ત્રિગુણ બંધારણો (ત્રણ લોક, ત્રણ શક્તિઓ, ત્રણ જળ) દ્વારા તે દર્શાવે છે કે કોસ્મિક વ્યવસ્થા એક નમૂનાબદ્ધ, લયબદ્ધ શાસન છે, જે યજ્ઞસત્રમાં ઉતરી આવે છે. આ સૂક્તનો હેતુ યજમાનના યજ્ઞકર્મ અને વિચારને તે ઊંચા, અવિચ્છેદ્ય ધર્મ/ઋત-નિયમ સાથે સુસંગત કરવો છે, જેથી દેવો “આવે” અને કલ્યાણ સ્થાપે.
Sukta 57
Sukta 3.57
આ સૂક્ત ઇન્દ્ર–અગ્નિની જોડ શક્તિઓનું સ્તવન કરે છે—પ્રેરણાની “ગાય” (મનીષા)ને શોધનાર અને તેને નિર્ભય રીતે ધારણ કરનાર તરીકે. આ ગાય વહેતો પોષણ, અંતર્દૃષ્ટિ અને વિજયનો સ્ત્રોત છે. સૂક્ત કાવ્યપ્રકાશને યજ્ઞકર્મ સાથે—વિશેષ કરીને સોમપિષણ/સોમદબાણ સાથે—જોડે છે, જેથી ગુપ્ત સમૃદ્ધિ ઉપર દેવો સુધી ઊઠે અને ત્યાંથી માર્ગદર્શન, સમૃદ્ધિ અને સર્વવ્યાપી “સુ-મન” રૂપે પાછી ફરે.
Sukta 58
Sukta 3.58
આ સ્તુતિ પ્રભાતે અશ્વિનૌને આવાહન કરે છે, અને તેમની ઝડપી આવકને ઉષસના જાગૃત પ્રકાશ તથા દક્ષિણાની ઋતુસર, ઉદાર અર્પણ-વ્યવસ્થાથી જોડે છે. “પ્રકાશની ગાય” અને “મધના ખજાના” જેવી જીવંત ઉપમાઓ દ્વારા તે દ્વિચિકિત્સક દેવોને દેવયાન માર્ગોથી યાત્રા કરીને યજમાનના ગૃહમાં આવી મધુર મધ-સમાન સોમરસ પાન કરવા આમંત્રિત કરે છે.
Sukta 59
Sukta 3.59
આ સૂક્તમાં મિત્રને તે આદિત્ય તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે જે “યોગ્ય વચન” બોલે છે અને તેને સ્થાપિત કરે છે, જેથી માનવ સમુદાયો વ્યવસ્થિત અને સુમેળભર્યા ગતિપ્રવાહમાં સ્થિર થાય. તેમાં મિત્રને સ્વર્ગ અને પૃથ્વીના અડગ ધારક, સર્વદર્શી રક્ષક—સામાજિક સત્ય અને યોગ્ય આચરણના પાલક—રૂપે દર્શાવવામાં આવે છે; અને અગ્નિ દ્વારા શુદ્ધ કરેલી આહુતિઓ અર્પણ કરીને તેની કૃપા, રક્ષા અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાની પ્રેરણા આપવામાં આવે છે.
Sukta 60
Sukta 3.60
આ સૂક્તમાં ઋભુઓ (સૌધન્વન), તે દિવ્ય કારીગરો, જેઓનાં “સુઘડ કર્તવ્યો” યજ્ઞકર્મને પરિપૂર્ણ કરે છે અને મનુષ્યોને ઉત્તમતા તરફ ઉન્નત કરે છે, તેમનું સ્તવન થાય છે. “મનના સગપણ” દ્વારા તેમને યજ્ઞસ્થળે આમંત્રિત કરવામાં આવે છે; દબાયેલા સોમની પાસે ઇન્દ્ર સાથે તેમની અપરિમિત કુશળતા અને યશનું ગાન થાય છે; અને અંતે સાધક માટે બહુવિધ માર્ગદર્શન સાથે ઇન્દ્ર-સહ-ઋભુઓને અર્પણ પાસે આવવા માટે સંયુક્ત આહ્વાન કરવામાં આવે છે.
Sukta 61
Sukta 3.61
આ સાત પદ્યોનું ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર ઉષા (પ્રભાત)ની સ્તુતિ કરે છે—તે પ્રાચીન છતાં સદા યુવાન દેવી છે, જે ઋત (બ્રહ્માંડના નિયમ) અનુસાર આવે છે અને જીવન, સંપત્તિ તથા યોગ્ય કર્મપ્રવૃત્તિને જાગૃત કરે છે. તેમાં તેને તેજસ્વી, કુશળ શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે, જે આકાશના દૂરના કિનારેથી પૃથ્વી સુધી પ્રકાશ ફેલાવે છે; અને તેની કાંતિને મિત્ર–વરુણ દ્વારા ધારિત વિશાળ વ્યવસ્થાથી જોડે છે, જેના દ્વારા પ્રકાશનું વિતરણ થાય છે અને લોકો ગતિમાં પ્રવર્તે છે.
Sukta 62
Sukta 3.62
ઋગ્વેદ 3.62 એક સ્તુતિસૂક્ત છે, જેમાં મુખ્યત્વે ઇન્દ્ર–વરુણની યુગલ સત્તા અને શક્તિને આવાહન કરવામાં આવે છે—વિજયબળને નૈતિક-બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા સાથે જોડીને—મિત્રોને રક્ષા કરવા, શત્રુદબાણોને પરાજિત કરવા, અને દેવોની પ્રસિદ્ધ “કીર્તિ”ને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે, જે સમુદાયમાં પૂર્ણતા લાવે છે. આ સૂક્તમાં પ્રસિદ્ધ ગાયત્રી મંત્ર (3.62.10) સવિતૃને સમર્પિત છે, જે સ્તુતિને આંતરિક દિશામાં વાળી બુદ્ધિના પ્રકાશન તરફ દોરી જાય છે; તેથી બાહ્ય વિજય અને આંતરિક સદ્માર્ગદર્શન બંને ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) હેઠળ એકસાથે જોડાય છે.
Frequently Asked Questions
Mandala 3 is a “family book” attributed to the seer Viśvāmitra Gāthina and his descendants. Its hymns preserve that lineage’s characteristic liturgical style, especially Agni-centered priestly themes and Savitṛ-oriented illumination.
The best-known is 3.62, which contains the Gāyatrī Mantra (3.62.10) addressed to Savitṛ. It is widely recited as a prayer for inspired intellect and divine illumination.
The mandala repeatedly presents Agni as the flawlessly installed Hotṛ and Jātavedas who establishes the sacrifice, carries Soma, and grants immortality and varchas. Indra (often with Agni) is invoked to arrive swiftly for Soma, grow in power through repeated pressings, and secure victory, strength, and nourishment for the sacrificer.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.