
Sukta 3.36
Viśvāmitra Gāthina (continuing Maṇḍala 3 sequence)
Indra (contextually; hymn continues Indra-Soma motif)
Triṣṭubh
हा सूक्त इंद्राचे आवाहन करतो—त्या वीराचे, ज्याची शक्ती प्रत्येक सोम-निष्पीडनाबरोबर अधिकाधिक वाढते आणि जो आपल्या महान पराक्रमांमुळे “सुप्रसिद्ध/सुविख्यात” ठरतो. इंद्राची विस्तारत जाणारी सामर्थ्य-शक्ती सोमाच्या परिपूर्ण करणाऱ्या (भरून टाकणाऱ्या) शक्तीशी जोडली आहे; नद्या समुद्राकडे वेगाने धावतात, हे अजेय गतीचे व अनिवार प्रवाहाचे विश्वात्मक रूपक म्हणून मांडले आहे. सूक्ताचा शेवट थेट युद्ध-प्रार्थनेने होतो: दानशूर इंद्र ऐको, अडथळे/वृत्राणी (vṛtrāṇi) नष्ट करो आणि उपासकांसाठी धन-रत्ने जिंकून दे.
Mantra 1
इमामू षु प्रभृतिं सातये धाः शश्वच्छश्वदूतिभिर्यादमानः । सुतेसुते वावृधे वर्धनेभिर्यः कर्मभिर्महद्भिः सुश्रुतो भूत् ॥
साती (विजय) मिळवण्यासाठी ही अर्पण-प्रवृत्ती स्थापन कर; आपल्या सहाय्यांसह सदासदा पुढे चालत राहा. जो प्रत्येक सोम-निष्पादनात वर्धनांनी वाढतो—तोच, महान कर्मांनी लोकांत ‘सुश्रुत’ (प्रसिद्ध/प्रमाणित) झाला आहे.
Mantra 2
इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना ऋभुर्येभिर्वृषपर्वा विहायाः । प्रयम्यमानान्प्रति षू गृभायेन्द्र पिब वृषधूतस्य वृष्णः ॥
इंद्रासाठी त्या सोमधारा—परम दिव्य लोकातून ज्ञात—ज्या दृढ-संधी ऋभूंनी प्रवाहित केल्या आहेत। ज्या अर्पित होत आहेत त्या आत्ताच ग्रहण कर; हे इंद्रा, वृष-प्रेरित (वृषधूत) सोमाचे पान कर, हे वृषन् (बलवान)।
Mantra 3
पिबा वर्धस्व तव घा सुतास इन्द्र सोमासः प्रथमा उतेमे । यथापिबः पूर्व्याँ इन्द्र सोमाँ एवा पाहि पन्यो अद्या नवीयान् ॥
पान कर आणि आपल्या तेजात वाढ कर; हे इंद्रा, तुझ्यासाठी हे सुत सोम—प्रथम अर्पण—आणि हेही। जसा तू पूर्वी प्राचीन सोमांचे पान केलेस, तसाच आजही, हे वंदनीय, या नित्य-नव्या आनंदधारांचे पान कर।
Mantra 4
महाँ अमत्रो वृजने विरप्श्युग्रं शवः पत्यते धृष्ण्वोजः । नाह विव्याच पृथिवी चनैनं यत्सोमासो हर्यश्वममन्दन् ॥
महान, अमाप—तो कर्मक्षेत्रात विस्तारतो; त्याचे उग्र शौर्य अधिपत्य गाजवते, त्याची धृष्ट शक्ती। जेव्हा सोमांनी हर्यश्व (तांबूस-हरित अश्वांचा) त्याला आनंदित केले, तेव्हा पृथ्वीही त्याला सामावू शकत नाही।
Mantra 5
महाँ उग्रो वावृधे वीर्याय समाचक्रे वृषभः काव्येन । इन्द्रो भगो वाजदा अस्य गावः प्र जायन्ते दक्षिणा अस्य पूर्वीः ॥
महान व उग्र असा तो वीर्य-शक्तीसाठी वाढला आहे; वृषभाने काव्य-प्रज्ञेने सर्व काही सज्ज केले. इंद्र भगा—समृद्धीचा दाता—होतो; त्याच्या किरणरूप ‘गावः’ प्रकट होतात, आणि त्याच्या अनेक प्राचीन ‘दक्षिणा’ अभिव्यक्तीकडे सरकतात.
Mantra 6
प्र यत्सिन्धवः प्रसवं यथायन्नापः समुद्रं रथ्येव जग्मुः । अतश्चिदिन्द्रः सदसो वरीयान्यदीं सोमः पृणति दुग्धो अंशुः ॥
जेव्हा नद्या आपल्या प्रेरित प्रवाहाने पुढे धावतात, जसे पथावर रथांसारखे पाणी समुद्राकडे जाते—तेव्हाच इंद्र सभेपेक्षाही अधिक व्यापक होतो, जेव्हा दुहिलेला तेजस्वी अंशु—सोम—त्याला परिपूर्ण करतो.
Mantra 7
समुद्रेण सिन्धवो यादमाना इन्द्राय सोमं सुषुतं भरन्तः । अंशुं दुहन्ति हस्तिनो भरित्रैर्मध्वः पुनन्ति धारया पवित्रैः ॥
समुद्रासारख्या विशालतेने गतिमान नद्या इंद्रासाठी सुषुत (उत्तमरीत्या पिळलेला) सोम आणतात. त्या हातांनी व पात्रांनी तेजस्वी अंशूला दुहतात; आणि मधुर मधूला पवित्र पवित्रांनी (चाळण्यांनी) धारारूपाने शुद्ध करतात.
Mantra 8
ह्रदा इव कुक्षयः सोमधानाः समी विव्याच सवना पुरूणि । अन्ना यदिन्द्रः प्रथमा व्याश वृत्रं जघन्वाँ अवृणीत सोमम् ॥
ह्रदांप्रमाणे, सोम धारण करणाऱ्या कुक्षी (गर्भ-आश्रय) एकत्र पसरून अनेक सवनांत विस्तृत झाल्या. जेव्हा इंद्राने प्रथम अन्न-रस (पोषणे) प्रकट केली, तेव्हा वृत्राचा वध करून त्याने स्वतःसाठी सोमाची निवड केली.
Mantra 9
आ तू भर माकिरेतत्परि ष्ठाद्विद्मा हि त्वा वसुपतिं वसूनाम् । इन्द्र यत्ते माहिनं दत्रमस्त्यस्मभ्यं तद्धर्यश्व प्र यन्धि ॥
हे इंद्रा, हे येथे आण; याच्या भोवती उभे राहून कोणीही अडथळा करू नये. कारण आम्ही तुला वसूंमधील वसु-पती, धनांचा स्वामी म्हणून जाणतो. इंद्रा, तुझे जे काही महान दान आहे—हे हर्यश्व—तेच आम्हाला पुढे करून प्रदान कर.
Mantra 10
अस्मे प्र यन्धि मघवन्नृजीषिन्निन्द्र रायो विश्ववारस्य भूरेः । अस्मे शतं शरदो जीवसे धा अस्मे वीराञ्छश्वत इन्द्र शिप्रिन् ॥
हे मघवन्, हे नृजीषिन्, हे इंद्र—सोम-पीडनाचा स्वामी—आमच्यासाठी सर्व-वांछित, विपुल व महान संपत्ती प्रदान कर. जगण्यासाठी आमच्यात शंभर शरद (वर्षे) स्थापन कर; आमच्यात सदैव वीर स्थापन कर, हे शिप्रिन् इंद्र.
Mantra 11
शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन्भरे नृतमं वाजसातौ । शृण्वन्तमुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि संजितं धनानाम् ॥
आमच्या कल्याणासाठी, या संग्रामात, वाज-प्राप्तीसाठी (समृद्धीच्या विजयासाठी), सर्वाधिक पुरुषार्थी दानवीर इंद्राला आम्ही हाक देतो. तो आमची हाक ऐकून, रणसंग्रामांत मदतीसाठी उग्र होतो, वृत्रे (अडथळे) घायाळ करतो, आणि धन-रत्नांचा विजेता ठरतो.
It praises Indra as the heroic power that grows stronger at every Soma pressing and is asked to grant victory, protection, and wealth by destroying obstacles.
The rivers-to-ocean image shows irresistible movement and expansion, illustrating how Indra’s power becomes vast when Soma fills and strengthens him.
Traditionally it fits Soma-offering rites and Indra-invocations; in a simpler devotional setting it can be recited as a prayer for courage, removal of hindrances, and success in difficult efforts.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.