Mandala 3
मण्डल 3
The Family Book of Vishvamitra
ऋग्वेदस्य तृतीयं मण्डलं विश्वामित्रकुलपुस्तकम्। अत्र यज्ञकेन्द्रितं सुदृढं दर्शनं दृश्यते—अग्निः होतृरूपेण जातवेदाः यज्ञं प्रतिष्ठापयति, सोमं वहति, यजमानाय जयम् श्रीं च साधयति। इन्द्रः—प्रायः अग्निना सह युग्मितः—शीघ्रमागत्य सोमं पिबति, पुनःपुनः सवनैः बलवत्तरः भवति, शत्रुत्वात् परिजयाय बलं पुष्टिं च ददाति। सौर्याः सवितृप्रधानाश्च सूक्ताः प्रसिद्धां गायत्रीं (३.६२.१०) पर्यवस्यन्ति, यत्र सम्यक् यज्ञकर्मणः प्रकाशेन च सम्बन्धः प्रतिपाद्यते।
Suktas in Mandala 3
Sukta 1
Sukta 3.1
अग्निं प्रति अयं सूक्तः तम् दीप्तं होतारं दूतं च निरूपयति, यः यज्ञं सफलं करोति, देवान् समीपं नयति, शान्तिं च ऋतं च प्रतिष्ठापयति। स बहुधा विश्वरूपेषु स्तूयते—अप्सु जातः, शीघ्रः पिङ्गल अश्व इव उदेति, ‘गाः’ (रश्मीन्/धनानि) विमोचयति—इति; द्रष्टा चिरस्थायिनीं समृद्धिं, सौहार्दं, जयशीलं च प्रजां याचते।
Sukta 2
Sukta 3.2
ऋग्वेदस्य ३.२ सूक्तं त्रिष्टुभ्छन्दसा अग्निदेवताकं, यत्र तम् अग्निं दिव्यतेजसम् ऋत्विजं ब्रह्मशक्तिं च स्तौति—यं देवाः स्वयमेव क्रतुनाऽभिप्रयत्नेन दक्षेण च कौशलेन “जनयन्ति” इति। द्रष्टा तम् अग्निं वाजाय जयसमृद्ध्यै वर्यतमं साधनं याचते; तं भृगुदत्तं सिंहवद् वैश्वानरं, यजमानाय रत्नानां उदारं वितरकं च निरूपयति।
Sukta 3
Sukta 3.3
अयं सूक्तो वैश्वानरं अग्निं स्तौति—यो विश्वजन्यः पावकः मनुष्याणां प्रगतये ध्रुवाणि धरुणानि प्रतिष्ठापयति, यज्ञं च देवेभ्यः वहति। स अमरः पुरोहितशक्तिरिव देवान् मनुष्यान् सर्वाणि भूतानि च मध्ये यज्ञं विस्तारयति, ऋतं सनातनं पालयति, स्वकौशलेन महाञ्जायते, द्यावापृथिवी च उत्कर्षयति।
Sukta 4
Sukta 3.4
ऋग्वेदस्य ३.४ सूक्तम् अग्निसूक्तम्। अत्र अग्निः होतृरूपेण—यज्ञस्य वाचः पुरोधाः—प्रतिष्ठाप्यते; सः प्रत्येकसमिधा-प्रदीपनेन प्रबोध्यतां, देवान् हविषि आहर्तुं प्रार्थ्यते। कविः उषसः प्रभया दीप्तं परिवेशं विन्यस्य, नानादेवतानां समन्विताम् आहूतिं तन्तुं इव वयति; येन यज्ञः एकः सुसंस्थितः देवशक्तीनां समागमः भवति—आशीर्वादाय, सुमतये, समृद्धये च।
Sukta 5
Sukta 3.5
अयं सूक्तः अग्निं स्तौति—स प्रबुद्धो ज्वलनः उषसम् अभ्येति, तमसः द्वाराणि विवृणोति, ऋषीन् ज्योतिष्मति पथि नयति। अत्र अग्निः विद्वान् सुसमिद्धो होतृरूपः, ऋतस्य गोप्ता, देवकार्यस्य प्रेरितस्य च कर्मणः पालकः इति प्रशस्यते। अन्ते च अग्नेः प्रसादेन इळां (पोषकं समृद्धिं/प्रज्ञां), ध्रुवान् लाभान्, बलवन्तं च प्रजाजनं याचते।
Sukta 6
Sukta 3.6
विश्वामित्रस्यायं सूक्तः अग्निं प्रेरितं होतारं समाह्वयति—यः मनुष्याणां धियं वाचं च देवताभिमुखीं करोति, हविर्देवेभ्यः वहति च। अग्निः ऋतानुसारं रोहितान् घृतदीप्तान् अश्वान् युङ्क्ताम्, देवान् यज्ञं प्रति आनयतु, उपासकाय च ध्रुवं रयिं, गोमद् ज्योतिः, जयिनीं च प्रजां ददातु।
Sukta 7
Sukta 3.7
अग्निं स्तौति अयं सूक्तः—स तेजस्वी शक्तिरिव विश्वस्य जनकयोः मध्ये जातः प्रतिष्ठितश्च; द्वे मातरौ द्वौ पितरौ इति ‘विश्वौ जनितरौ’ रूपेण वर्ण्येते। तस्य दीप्ते आधारधाम्नि ‘सप्त वाणीः’ उद्यन्ति प्रविशन्ति च। निशायाः वासः, वृषभबलम्, विस्तीर्णौ जनितरौ इत्यादिभिः गूढैः विश्वरूपैः कल्पनाभिः कविः अग्निं प्रार्थयते—आयुः प्रसारयतु, गायकं स्वधाम्नि सुरक्षितं नयतु, चिरस्थायिनीं समृद्धिं, गोः (रश्मीन्/पशून्) तथा दृढं प्रजां ददातु।
Sukta 8
Sukta 3.8
अयं सूक्तो यज्ञाय सिद्धं वनस्पतिं—देवेषु हविर्वाहकं यज्ञस्याधारं जीवदिव्यं स्तम्भं—वन्दते। अस्य दारुस्तम्भस्य मधुना दिव्येनाभ्यञ्जनं, उत्थापनं, रूपणं च आशीर्भिः समन्वेति; यजमानानां समृद्धिः, प्रजाः, शुभवृद्धिश्च प्रादुर्भवतु इति प्रार्थयते।
Sukta 9
Sukta 3.9
अयं सूक्तः अपां नपातं स्तौति—योऽग्निरेव निहितः सलिलेऽन्तः—मनुष्याणां दिव्यः सखाऽभिरक्षिता च वृतः। अत्र पौराणिकी कथा स्मर्यते यथा मातरिश्वा पावकं निनाय, ततो यज्ञियः पवमानोऽग्निः पुनरुद्धृत्य प्रतिष्ठापितः। अन्ते च महती दृष्टिः प्रदर्श्यते—यत्र बहवो देवशक्तयः तमग्निं होतारं सेवमानाः सिंहासने निवेशयन्ति।
Sukta 10
Sukta 3.10
अयं सूक्तः अग्निं जनानां मध्ये सार्वभौमं राजानं यज्ञस्य चावश्यं होतारं स्तौति, यः यज्ञं सम्यक् परिपूर्णं करोति। अत्रोच्यते यत् ऋषयश्च साधारणाः मर्त्याश्च विधौ तम् इन्धते, स च विप्राणां प्रेरितानि ‘ज्योतींषि’ वहन् हव्यानि देवेभ्यो नयति, मनुष्याणां बलं सामर्थ्यं च वर्धयति।
Sukta 11
Sukta 3.11
अयं सूक्तः अग्निं स्तौति—यज्ञस्याग्रे नियुक्तं प्रधानं होतारं, यः यज्ञं मानुषेणानुषक्-क्रमेण यथाविधि वेत्ति, चाविप्लवेन निरपवादेन च तं प्रवर्तयति। अग्निः कुलानामजय्यः नेता, शीघ्रः नित्यनवीनः च इति आहूयते; स देवान् हविषि आनयति, उपासकान् च इष्टान् रयीन् बलं च जिगीषयति।
Sukta 12
Sukta 3.12
ऋग्वेदस्य ३.१२ सूक्ते इन्द्राग्नी उभौ देवौ नवपीडितं सोमं प्रति आगन्तुं, स्तोतॄणां स्तुतिं शृण्वन्तौ तां गृह्णीतां, बलं पुष्टिं च जयम् च दातुं च आह्वीयेते। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रस्य वीर्यपराक्रमः अग्नेः पौरोहित्यतेजसा सह संयुज्यते; तौ समन्वितौ शक्तिं दिव्यां यजमानाय प्रत्यक्षां कृत्वा कार्यकरीं कुर्वतः इति निरूप्येते।
Sukta 13
Sukta 3.13
विश्वामित्रस्यायं लघ्वग्निसूक्तः देवाग्निं देवान् सह आगन्तुं बर्हिषि निषीदितुं च आह्वयति, यथाविधि यथाक्रमं च यज्ञं प्रतिष्ठापयन्। स शान्तिदानानि शरणानि, द्यावापृथिव्योरप्सु च विराजद् धनं, तथा न क्षीयमाणं किं तु वर्धमानं ज्योतिष्मत् सुवीर्यं च अग्नितो याचते।
Sukta 14
Sukta 3.14
अस्मिन् सूक्तेऽग्निः हर्षयुक्तो होतृरिव विदथेषु दृढं प्रतिष्ठाप्यते; स पृथिव्यां सर्वत्र स्वदीप्तिं रक्षोबलं च प्रसारयति। स सहसः (बलस्य) पुत्रः, विद्युत्-रथः, ज्वाला-केशः इति वर्ण्यते; मित्रेण वरुणेन मरुद्भिश्चापि स्तूयते। अन्ते कविः समग्रं यज्ञकर्माग्नये समर्पयति, तम् च पूर्णतया माधुर्येण च हविः जानीहि, आस्वादय चेति प्रार्थयते।
Sukta 15
Sukta 3.15
अयं सूक्तोऽग्निं विस्तीर्णं ज्वलन्तं तेजः समाह्वयति, यः द्विषतः रक्षांसि चोपद्रवांश्च अपहन्ति, उपासकं च शान्ति-रक्षा-समृद्धे महति शरणे प्रतिष्ठापयति। अग्निः अजेयः नेता यज्ञस्य गोप्ता च स्तूयते; स कर्म यथासिद्धिं नयति, सौख्यस्य पुरतः पथः (मुखानि) च विवृणोति। अन्त्यप्रार्थना चिरस्थायिनः लाभान् गो-प्रतीकैः (दीप्तिः/धनम्/विद्या) सूचयति, तथा प्रजां च अग्नेः स्थिरां प्रसाद-भावनां च याचते।
Sukta 16
Sukta 3.16
अग्निं प्रति षडृचोऽयं सूक्तः सुवीर्यस्य सौभगस्य च रायश्चाधिपतिं, विघ्नकर्तृशक्तीनां वृत्रहन्तारं च प्रस्तौति। अग्निं लोकान् देवांश्च व्याप्य कृतकर्माणं साधकं स्तौति, तां दृष्टिं यज्ञेन देवान् प्रति प्रयत्नाय प्रत्यक्षोपदेशरूपेण परिवर्तयति। अन्ते वाजाय (प्राणबलाय जयशक्तये च), बहुवृद्धये, मयोभुवे (आनन्दजनकाय तेजसे), तुविद्युम्नाय (विपुलदीप्तये), चिरस्थायिने यशसे च संक्षिप्ता प्रार्थना समाप्यते।
Sukta 17
Sukta 3.17
विश्वामित्रस्यायं लघुरग्निसूक्तः ऋतस्य विधिना प्रथमं समिद्धं वह्निं स्तौति—यः पावकः, यस्य ज्वाला यज्ञं नयति देवान् च आवहति। अत्र रात्र्यह्नोः परिक्रमया तस्याभिषेकः, उषसां च सख्यं प्रकाश्यते। स च मेधावी धर्मनिष्ठोऽग्निः दिव्यं सहाय्यं क्षेमं च अध्वरे सुगमं प्रवाहं च ददात्विति प्रार्थ्यते।
Sukta 18
Sukta 3.18
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः पावकं देवं सुहृद्रूपेण पितृवत् रक्षकरूपेण च समीपमागन्तुं प्रार्थयते, मनुष्यनिवासेषु समुत्थितान् बहून् शत्रून् बलान् अपहन्तुं च। ऋषिर् इन्धनैः घृतेन च अग्निं समिन्धते—बलाय जयाय च, सुसम्पादितरत्नवत् धनसमृद्ध्यै च—यथा यजमानस्य गृहं अग्नेः रूपैः दीप्तं समृद्धं च भवेत्।
Sukta 19
Sukta 3.19
अयं संक्षिप्तः सूक्तः अग्निं होतारं वृणीते, तं च प्रेरितं सर्वज्ञं द्रष्टारं स्तौति, यः यज्ञे दिव्यान् शक्तीन् प्रतिष्ठापयति। अग्निं प्रार्थयते यत् स उपासकस्य मनः तीव्रयेत्, आत्मसंयमं शिक्षयेत्, तथा धनं बलं च दद्यात्, सत्यश्रवण-ग्रहणसामर्थ्यं च (श्रवस्) प्रदद्यात्। उपसंहारे देवैः पुरातननियुक्तिं स्मारयित्वा, ‘अत्र’ देहधारिणि मनुष्ये रक्षकरूपेण प्रबोधयतु इति प्रार्थ्यते।
Sukta 20
Sukta 3.20
अयं लघुस्तोत्रोऽयं प्रातःकाले सामूहिकाह्वानरूपः, यत्रोषसः, अश्विनौ, दधिक्रावाणं च सहाग्निमाह्वयति; “सुलोचनाः” देवाः शृण्वन्तु यज्ञेन सह प्रवर्तन्तामिति प्रार्थयते। ततः स्तोत्रं बृहस्पतिं सवितारं मित्रावरुणौ भगं वसून् रुद्रान् आदित्यान् चादीन् महादेवान् सम्यगाह्वयन् विस्तरति, यज्ञं च दीप्तेन ऋतेन सम्यग्गत्या च नीतं समन्वितं यात्रारूपं प्रदर्शयति।
Sukta 21
Sukta 3.21
अयं संक्षिप्तः सूक्तः जातवेदसं होतारं च अग्निमाह्वयति यत् स यजमानस्य यज्ञकर्म अमृतानां मध्ये निधत्ताम्, यथाविधि स्वीकृतं वहति च। अत्र घृतसिक्ताः स्तोकाः (घृतश्चुतः) हविषः प्राधान्येनोच्यन्ते, तथा च अग्नेः प्रमुखत्वं—स प्रथमं निषीदति, श्रेष्ठ ऋषिरिव समिध्यते, यज्ञस्य गोप्ता विधाता च भवति—इति प्रतिपाद्यते।
Sukta 22
Sukta 3.22
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः यज्ञाग्निं दिव्यं पात्रं दर्शयति, यस्मिन् इन्द्रः सुतं सोमं निधाय तं चानुभुङ्क्ते; एवं अग्निः हविर्विजययोः समानं केन्द्रं भवति। पृथिव्याः आरभ्य दिवः “पूरं” यावत् तस्य व्याप्तिः प्रसार्यते; देवान् स्वेषु बलासनेषु उपवेशनाय आह्वयति, प्रकाशस्य गत्यर्थं च सहाय्याः आपः प्रार्थयते। अन्ते सूक्तं इळाप्रेरितां धियं, “गवां/रश्मीनां” चिरस्थायि लाभं, अग्नेः सौम्येन प्रसादेन वंशसमृद्धिं च याचते।
Sukta 23
Sukta 3.23
अयं लघ्वग्निसूक्तः जातवेदसं नवप्रदीप्तं सुसंस्थितं यज्ञस्य होतारं स्तौति, यः सदसि ‘अमृतत्वं’ नयति। मन्थनप्रज्वलनाभ्यां अग्नेर्जन्म वर्ण्यते, मातृषु (समिधः/आपः) तस्य प्रीतिश्च। उपासकाय इळाप्रेरितां समृद्धिं, गोधनं/तेजः, तथा बलवन्तं प्रजां च साधयतु इति तम् प्रार्थयते।
Sukta 24
Sukta 3.24
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तः यज्ञाग्निं प्रार्थयते यत् स बाह्ये संग्रामे अन्तःकरणे च विघ्नरूपान् प्रतिपक्षान् अभिभवेत्, यजमानाय च “वर्चस्” (तेजः, जयप्रभा) प्रतिष्ठापयेत्। अग्निः सुसंस्कृते बर्हिषि उपहूयते, दीप्त्या शक्त्या प्रबोध्यते, तथा च उपासकानां संकल्पं परिशोधयन् वीर्यसमृद्धं “रयिं” (समृद्धिं/बहुलत्वं) ददात्विति याच्यते।
Sukta 25
Sukta 3.25
अयं संक्षिप्तोऽग्निसूक्तोऽग्निं द्यौःसुतं पृथिव्याः सशरीरं सन्निधिं च निरूपयति—सर्वज्ञं होतारं यः सम्यग्यज्ञे देवान् योजयति। अग्निः सर्वत्रव्यापी अमृतो रश्मिरिति स्तूयते, यो नमस्कारेण वर्धते; च ‘अप्सु मध्ये’ प्रज्वलितः सन् मानुषजीवनस्य सामूहिकान् आसन्दान् विस्तृणोति रक्षति च।
Sukta 26
Sukta 3.26
अयं सूक्तो विश्वामित्रस्य गाथिनः कुशिकवंशस्याग्निं वैश्वानरं विश्वाग्निं समाह्वयति—यः स्वर्लोकं (स्वर्) अन्वविन्दत्, ऋतस्य सत्येन पथा हविर्निष्ठया वहति। स्तुत्यनुक्रमेण मरुद्भिः सह—तीव्रैः वर्षदीप्तैः सहायैः—अग्नेः शक्तिरभिवर्धते, यावत् स बहुधारोऽक्षयः प्रस्रवणरूपः प्रादुर्भवति—धीमान् वाचः पिता, यं द्यावापृथिव्यौ स्वयमेव धारयतः।
Sukta 27
Sukta 3.27
अयं सूक्तोऽग्निं यज्ञस्य पुरोगामिनं शक्तिं निरूपयति, यः सर्पिषः हविर्देवान् प्रति ऊर्ध्वं वहति देवेषु च पन्थानं सुलभं करोति। अत्र “वाजः” (पूर्णता जयशक्तिश्च) अग्निना अध्वरे प्रवर्तितो नीयमानश्च पुनःपुनः प्रतिपाद्यते। अन्तेऽग्निं वृषभशक्तिरूपेण समिध्य, तं बृहति विस्तीर्णं दीप्तिं करोतु, प्रसादं यज्ञसिद्धिं च ददात्विति प्रार्थ्यते।
Sukta 28
Sukta 3.28
अयं लघ्वग्निसूक्तः जातवेदसं सोमाभिषवेषु—विशेषतः प्रातः-माध्यन्दिनसवनेषु—पुरोळाशं च आहुतिं च प्रतिग्रहीतुं आह्वयति। यज्ञेऽग्नेः स्वभाग्यं यथावत् प्रतिपाद्यते, तथा धीराणां स्थिरप्रज्ञानां यज्ञस्य शुद्धतां रक्षितुं कर्तव्यं दर्श्यते, येन धीर् (प्रेरिता मति) च क्षेमं च वर्धेते।
Sukta 29
Sukta 3.29
अयं सूक्तः मन्थनेनाग्नेः प्रज्वालनस्य सजीवां विधिलितुर्गाथां वर्णयति। अग्नेर्जन्मात्र पवित्रं संकल्पितं च जननं, येन प्राचीनो यज्ञविधिः पुनर्नवीक्रियते। यदा स धूमकेतुर्ज्वालाचिह्नैः सहोदयति, तदा स वृतो होताऽभवत् यज्ञं पुरःसरं नयति, बलं जयम् च ददाति, निरोधकशक्तीः पराजयति, उपासकान् च ध्रुवे ‘सुरे’ आसने नयति, यत्र तेनैव सोमरत्याः समीपं गम्यते।
Sukta 30
Sukta 3.30
ऋग्वेदस्य ३.३० सूक्तं तेजस्वि इन्द्रस्तुतिः। अत्र विश्वामित्रस्य कुलं सोमप्रियं वीरमिन्द्रं मानवसंघर्षेषु एकमेव स्पष्टविवेकिनं निर्णायकं च रक्षकं समाह्वयति। इन्द्रस्य धर्मवत् शक्तिः बन्धान् भेत्तुं विघ्नान् च अपहर्तुं प्रशस्यते; गायकानां स्तुतिं शृणोतु, हव्यानि प्रतिगृह्णातु, जयम् ऐश्वर्यं क्षेमं च ददातु इति तम् प्रेरयति।
Sukta 31
Sukta 3.31
विश्वामित्रपरम्परायाः अयं सूक्तः अग्निं गूढेन कुलवंशसम्बन्धरूपकेण स्तौति—पिता, दुहिता, ज्ञातय इत्यादिभिः—येन ऋतं (विश्वव्यवस्था) गूढसम्बन्धैः प्रज्वलति धार्यते च इति सूचयन्। अन्तःस्थितात् धर्मविदः वह्नेः आरभ्य, यः शक्तीन् संयुनक्ति समन्वयति च, ततः परं व्यापकं सृष्टिदर्शनं प्रति गच्छति—पितुः आसनाधारस्य प्रतिष्ठापनं, दीप्तस्य लोकस्य विस्तारश्च। अन्ते सूक्तं रणात्मकं व्यवहारिकं च भवति; विघ्नभेदकं धनजयविजयप्रदं बलम् इन्द्रं आह्वयति, यत् यज्ञऋतस्य परिपाकः रक्षणे पूर्णतायां च परिणमति इति दर्शयन्।
Sukta 32
Sukta 3.32
अयं सूक्तः सोमपतिं इन्द्रं माध्यन्दिनसवनाय आह्वयति—स सोमं पिबतु, मद्यतां प्राप्नुयात्, स्वां जयशक्तिं यजमानानां प्रति प्रवर्तयतु इति। अस्य सहजाम् अनन्ताम् महिमानं स्तौति, यः जन्मतः एव प्रादुरभवत् इति कथ्यते। युद्धे आह्वानं शृणोतु, वृत्राणि विहन्यात्, सत्यम् रयिं जयम् च नः सुष्ठु स्थापयतु इति प्रार्थयते।
Sukta 33
Sukta 3.33
अयं सूक्तः युग्मनदीदेव्यौ विपाट्-शुतुद्रीं स्तौति—ताः प्राणदायिन्यः शीघ्रगामिन्यः मातृवत् स्नेहयुक्ता आपः, पर्वतेभ्यः प्रस्रवन्त्यः। तयोः सुरक्षितं तरणं रक्षणं च याचते। इन्द्रस्यापि आदर्शकर्म स्मार्यते—यः वृत्रं/आवरणानि वज्रेण हत्वा आपो मुमोच; तेन नदीप्रवाहस्य स्वातन्त्र्यं दैवविजयेन सह संबध्यते। अन्ते सूक्तं व्यवहारिकां करुणां प्रार्थनां समाप्नोति—यत् सर्वे विघ्नाः अपवह्यन्तां, तथा ‘द्वौ अनपराधिनौ’ सुरक्षितिं क्षेमं च प्राप्नुताम्।
Sukta 34
Sukta 3.34
अयं सूक्तः पुरन्दरं इन्द्रं स्तौति—यः ब्रह्मणा (पवित्रया वाचा) बलवत्तरः सन् दास-दस्यु-विरोधं निहन्ति, शत्रून् विकिरति, ऋषिभ्यः सत्यं रयिं जयति। तस्य कर्मणां महत्त्वं धर्म्यत्वं च प्रशंस्यते—यः कुटिलं ऋजुं करोति, अजेयबलेन जयति। अन्ते च युद्धप्रार्थना भवति—यत् इन्द्रः स्तोतॄन् शृणुयात्, संग्रामे समृद्धौ च सहायं दद्यात्।
Sukta 35
Sukta 3.35
अयं सूक्तः इन्द्राय त्वरितः सोमाह्वानः। तस्य हरयः अश्वाः रथाय आहूयन्ते, स च शीघ्रम् आगत्य बर्हिषि निहितं पिष्टं सोमं पिबतु इति प्रार्थ्यते। कविः इन्द्रं परमं नरिष्ठं रयिविजयं स्तौति, यो वृत्रसदृशान् अवरोधान् भिनत्ति; तथा च तस्मै जयम्, संग्रामेषु रक्षणम्, धनसंग्रहं च याचते।
Sukta 36
Sukta 3.36
अयं सूक्तः इन्द्रं नित्यवर्धमानं वीरं आह्वयति—यः प्रत्येकस्मिन् सोमाभिषवे वर्धते, महत्कर्मभिः च “सुप्रश्रवाः” भवति। सोमस्य पूरयित्री शक्तिः इन्द्रस्य विस्तीर्णां प्रभुतां वर्धयतीति अत्र संबध्यते; नदीनां समुद्रं प्रति वेगेन प्रवाहः इव, अजेयवेगस्य विश्वरूपं प्रतीकं दर्श्यते। अन्ते सूक्तं प्रत्यक्षयुद्धप्रार्थनया समाप्यते—दानवान् इन्द्रः शृणोतु, वृत्राणि हन्तु, उपासकेभ्यः धनानि जयतु।
Sukta 37
Sukta 3.37
ऋग्वेदस्य ३.३७ सूक्तं संक्षिप्तं तीव्रं च इन्द्रस्य आवाहनम् अस्ति—वृत्रहणं संग्रामजयं च तम् आह्वयति, यजमानान् प्रति अभिमुखं भवितुं तेषां जयान् बलवतः कर्तुं च प्रेरयति। सूक्ते पुनःपुनः समीपात् दूरात् च इन्द्रः आहूयते; शीघ्रम् आगन्तुं हविः प्रतिग्रहीतुं, तथा प्रकाशं आपः गतिं च निरुणद्धि ये बाधकशक्तयः ताः भिन्दितुं प्रार्थ्यते।
Sukta 38
Sukta 3.38
विश्वामित्रस्यायं सूक्तः कवेर् धियं सुव्यक्तं युक्ताश्वमिव शीघ्रं प्रवर्तयति—अन्तर्दर्शनं ऋषीणां सख्यं च अन्विच्छन्—इन्द्रं च आह्वयति यत् स अवरोधान् भिन्द्यात् पूर्णतां च जयेत्। इन्द्रः न केवलं बाह्यसमरे वीर्यवान् इति स्तूयते, अपि तु स एव दीप्तो मनोबलः, येन गुह्याः ‘प्राणाः’ सत्यानि च प्रबुध्यन्ते प्रवर्तन्ते च। उत्तरभागे सूक्ष्मो विश्वनियमः प्रकाशते—धर्मणि अन्तर्गताः गन्धर्वाः—तत्र च सावितुः आनुषङ्गिकं सान्निध्यं दृश्यते, यः सम्यग्दर्शनस्य प्रबोधकः प्रेरकश्च।
Sukta 39
Sukta 3.39
इन्द्राय त्रिष्टुभः सूक्तेऽस्मिन् हृदयात् प्रभवती प्रेरिता मति-स्तोमः प्रभुं प्रति उद्गच्छति; यजमानस्य अन्तः स्थितां स्वकीयां शक्तिं स ज्ञात्वा प्रबोधयत्विति प्रार्थ्यते। नवग्वैर्दशग्वैश्च सह निगूढं सूर्यं सत्यकर्मणा अन्वविन्ददिति—तमसः प्रकाशस्य पुनरुद्धारः—स्मार्यते; ततः वर्तमानसङ्ग्रामे सहाय्यं, निरोधकानां जयः, तथा धनसमृद्धि-क्षेमयोः प्राप्तिश्च याच्यते।
Sukta 40
Sukta 3.40
अयं सूक्तः इन्द्रं बलवृषभं नवाभिषुतं सोमं प्रति आह्वयति, तं पातुं रक्षितुं यजमानस्य वर्धनाय मधु-अन्धसः स्वादुरसं विवर्धयितुं च याचते। पुनःपुनः दूरात् समीपाच्च आगन्तुं, अन्तरिक्षं प्रविश्य तद् जयस्य तेजसः पोषणबलस्य च मार्गं कर्तुं प्रेरयति।
Sukta 41
Sukta 3.41
ऋग्वेदस्य ३.४१ सूक्तम् आह्वानसूक्तम् अस्ति, यत्र यजमानाः इन्द्रं प्रति आह्वानं कुर्वन्ति—सः स्वानन्दं यजमानान् प्रति परिवर्त्य शीघ्रं स्वद्वाभ्यां हरिभ्यां अश्वाभ्यां सह आगत्य सोमं पिबतु इति। अत्र सः “बलस्य पतिः” इति स्तूयते, यो हविषि सुसज्जिते बर्हिषि च स्वभावतः आकृष्यते। उपासकस्य धियः इन्द्रं प्रति एवं संनिविशन्ति यथा वत्सं प्रति मातरः। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं इन्द्रस्य सन्निधिं, सोमेन तस्य हर्षोत्कर्षं, ततः बल-रक्षा-विजयदानं च प्रार्थयितुम्।
Sukta 42
Sukta 3.42
अयं सूक्तः इन्द्राय सोमस्य आह्वानगीतम्। कविः तम् शीघ्रम् आगन्तुं द्वाभ्यां हरिभ्याम् अश्वाभ्यां सह आह्वयति, नवप्रसुतं सोमं पातुं च। पुनः पुनः इन्द्रं उदरान्तः सोमं निधातुं तेन बलवत्तरं भवितुं च प्रेरयति, यथा सः आह्वयन्तं कुशिक–विश्वामित्रवंशं प्रति रक्षां बलं जयम् च दद्यात्।
Sukta 43
Sukta 3.43
अयं सूक्तः सोमपानाय इन्द्रं शीघ्रं रथेनागन्तुं सोमाभिषवाय च बर्हिषि स्तीर्णे निषीदितुं च तीव्रया प्रार्थनया आह्वयति, यजमानैः सह प्रियसखेव संमिलितुं च। इन्द्रः संग्रामजयः वृत्रहन् बलस्य धनस्य च ईश्वर इति स्तूयते; स सोमेन प्रेरितः रक्षकः राजवत् नेता च ऋषित्वस्य (दृष्टेः) प्रेरयिता च भवत्विति याच्यते। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं द्विविधम्—यज्ञीयं (इन्द्रस्य आगमनं सोमपानं च, कर्मणः बलवर्धनं) तथा च जीवनार्थं (विजयः समृद्धिः प्रेरिता च दृष्टिः) प्राप्तुम्।
Sukta 44
Sukta 3.44
अयं संक्षिप्तो गायत्रीच्छन्दोमयः सूक्तः सोमाभिषवकाले इन्द्रं आह्वयति—स हरिभिरश्वैः सह आगच्छतु, यज्ञे दीप्ते रथे उपविश्यताम् इति। ततः स द्यावापृथिव्योर्धारकः, बहु पोषणं स्थापयिता इति स्तूयते। अन्ते हरिवर्णो वृषभ इन्द्रः विजयकर्मणे वज्रं सन्नह्यते इति रूपेण निरूप्यते।
Sukta 45
Sukta 3.45
अयं लघुस्तोत्रः इन्द्रं शीघ्रमागन्तुं आह्वयति—स हरिभिः (पिङ्गलैः अश्वैः/ऊर्जाभिः) सह, सर्वप्रतिबन्धवर्जितः, हविर्भागं भोक्तुं यजमानं च बलयितुं। अत्र इन्द्रस्य गम्भीरः समुद्रकल्पः क्रतुः स्तूयते, यः सुविहिताः स्रवन्त्यः इव वर्धनं पोषयति, गोव्रजाश्च चरितुं गच्छन्ति इव। अन्ते स्तोत्रं इन्द्रं स्वयम्प्रेरितं स्वाधीनं च प्रतिपादयति, तथा तस्य वर्धमानं बलं यजमानाय परमां चिरस्थायिनीं कीर्तिं श्रवणं च कल्याणं ददात्विति प्रार्थयते।
Sukta 46
Sukta 3.46
अयं लघुरिन्द्रसूक्तः वज्रधारिणं स्वराजं नित्ययुवानमप्यजरं वृषभं स्तौति; यस्य वीर्यकर्माणि महान्ति सर्वत्र प्रसिद्धानि। इन्द्रं सर्वमितिप्रमाणातिक्रान्तं चित्रयति—द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं चातिवर्तमानम्। अन्ते च सोमः संस्कृत्य समर्प्यते, स पिबतु रक्षणं जयञ्च बलयितुम्।
Sukta 47
Sukta 3.47
अयं लघुरिन्द्र–मरुत्सूक्तः मरुद्भिः सह संग्रामवृषभमिन्द्रं पिष्टं सोमं पातुं समाह्वयति, यथा स हृष्टो भूत्वा जयाय रक्षणाय च प्रवर्तेत। अस्य बलं ऋतेन—धर्मेण च कालेन च—सम्बध्यते; वृत्रवधकाले मरुतोऽनु तं जग्मुरिति स्मारयति, ते च तस्मिन्नन्तः शक्तिं न्यधुः इति। प्रयोजनं व्यावहारिकं यज्ञीयं च—सम्यक्कालेन सोमाहुत्या यजमानानां कृते नूतनं साहाय्यं बलं च जयश्च प्रापयितुम्।
Sukta 48
Sukta 3.48
अयं संक्षिप्त इन्द्रसूक्तः देवस्य सहजां जन्मजातां शक्तिं स्तौति। स वत्सतर इव वृषभः सद्य एवाभ्येति, नवपीडितं सोमं प्रतिग्रहीतुं धारयितुं च। अत्र मातुः सकाशात् पोषणान्वेषणं, सोमे तीक्ष्णां शक्तिं विवेचनं, ततः सर्वान् अतिशाय्य महत्कर्माणि कर्तुं प्रवृत्तिं च स्मारयति। अन्ते रणप्रार्थना भवति—संग्रामे श्रेष्ठं सहायं इन्द्रं आह्वयति, यः वृत्रान् (निरोधकान्) हन्ति, गायकानां धनं क्षेमं च जयति।
Sukta 49
Sukta 3.49
एषः संक्षिप्तः त्रिष्टुभ्-स्तोत्रः इन्द्रं तं देवं घोषयति यं सर्वे सोमपायिनो जनाः कामयन्ते आह्वयन्ति च—यो वृत्रादि-निरोध-भेदनकर्मणे जयसाधनाय च जातः। स युद्धात् पारगः, उभे लोके विस्तृणोति, फलवतीं समृद्धिं च सिञ्चति इति वर्ण्यते। अन्ते च वर्तमान-संग्रामे श्रवणसहाय्याय, धनानां च जयाय, तस्य प्रत्यक्षं प्रार्थना क्रियते।
Sukta 50
Sukta 3.50
अयं संक्षिप्तः सूक्तः मरुद्वतं इन्द्रम् आह्वयति—सहसा प्रवृत्तं व्यापकं वृषभं यः मरुद्भिः सह आगच्छति—सोमपानाय यजमानस्य बलाय च। इन्द्रं हविभिः पूर्यमाणं प्रार्थयते, पूर्णत्वस्य गावः (रश्मयः/धनानि) दातुं, तथा वृत्रसदृशान् निरोधान् हन्तुं, येन संग्रामे विजयः क्षेमं च सुनिश्चितं भवेत्।
Sukta 51
Sukta 3.51
अयं सूक्तः जनैः धृतं बह्वाहूतं च इन्द्रं यज्ञं प्रति तीव्रेणाह्वयति—स यज्ञं आगत्य सुसंस्कृतं स्तोमं गृह्णातु, पिष्टं सोमं च पिबतु। पूर्वेषु सोमानुपानेषु तस्य जयेषु च स्मारयन्, तैरेव वर्तमानसहाय्यस्य प्रत्ययमुपजनयति। अन्ते च संक्षिप्तया प्रार्थनया याचते यत् हविर्मन्त्रौ इन्द्रस्य सर्वं शरीरं—उदरं शिरश्च बाहूंश्च—बलवन्तं कुर्वीतां, दानप्रदाने सिद्धिप्रदाने च।
Sukta 52
Sukta 3.52
इन्द्राय स सोमयज्ञः स्तूयते—सवनत्रयेऽपि तं आह्वयति, विशेषतः प्रातःकाले पुनर्मध्यन्दिने च, यत् स सज्जीकृतान् हव्यान्नान् कवेरपि स्तुतिं च प्रतिगृह्णीयात्। याचते च यत् धान्यपिष्टकादिहविः स्तोत्रं च “सफलम्/शोभनम्” भवेत्, तथा सोमपानाय जयाय च इन्द्रस्य वीर्यं प्रतिदिनं वर्धताम्।
Sukta 53
Sukta 3.53
अयं सूक्तः इन्द्रं पर्वतं च सहाह्वयति—तौ महति रथे आगत्य सोमं पिबताम्, यजमानान् बलविजयसमृद्धिभिः पुष्णीयाताम्, बह्वीभिर् ‘इषाभिः’ (पोषकधाराभिः) चाभिवर्धयेताम्। अत्रेन्द्रस्य वज्रवीर्यस्य स्तुतिः कविना कृतस्य ब्रह्मणः (पवित्रस्य मन्त्ररचनायाः) सह विण्यस्यते, यत् भरतानां जनस्य समृद्धिं शौर्यबलं च, स्पर्धायां युद्धे च सिद्धिं जयम् च प्रापयेत्।
Sukta 54
Sukta 3.54
अस्य सूक्तस्य विश्वामित्रः प्रायः अग्निं जागरूकं प्रार्थनाश्रवणं देवं च आह्वयति, यः यजमानानां बलं प्रेरणां जयञ्च संगृह्णाति। स्तुतिविस्तारे द्यावापृथिव्यौ विशेषतः, अनन्तरं त्वष्टा ऋभुभिः (पूष्णा सह) च, यज्ञस्य ऋतव्यवस्थां दृढयन्ति—सम्यक् शिल्पं, सम्यग् आहुति, सम्यक् रक्षणं च। अन्ते कविः अग्निं प्रत्यक्षं याचते—सः हव्यानि मधुरयतु, समिधा दीप्तिबलेन ज्वलतु, संग्रामे शत्रून् जयतु, यजमानं च प्रतिदिनं प्रकाशयतु।
Sukta 55
Sukta 3.55
ऋग्वेदस्य ३.५५ सूक्ते बहवो देवाः एकेन महता सार्वभौमेनासुरत्वेन (असुरत्वम् एकम्) धार्यन्त इति चिन्त्यते; यत् उषाः गूढं नियमं प्रकाशयति तदा तत् प्रकटं भवति। प्रकाशस्य पदे स्थितं वाक्, युग्मे दुह्ये गावौ, आपः ओषधयश्च, पृथिव्याः पूर्णता—एतेषां प्रतीकानां परम्परया सूक्तं ऋतस्य अन्तःसामञ्जस्यं स्तौति, यत् देवान् बलयति यज्ञं च जीवनं च धारयति।
Sukta 56
Sukta 3.56
अयं सूक्तः अवध्यं ऋतम् स्तौति—देवैः जगदाधारणाय ये दृढाः प्रथमा व्रतानि स्थापितानि, यैः लोकाः पर्वताश्चापि न नम्यन्ते। पुनःपुनस्त्रय्याः (त्रयो लोकाः, तिस्रः शक्तयः, तिस्र आपः) उल्लेखेन स विश्वव्यवस्थां छन्दोमयीं लयबद्धां शासनरूपां दर्शयति, या यज्ञसत्रेऽपि अवतरति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं यत् यजमानस्य कर्म च मनश्च तस्मिन् परेऽभेद्ये नियमधर्मे समन्वीयेत, येन देवाः ‘आगच्छेयुः’ क्षेमं च प्रतिष्ठापयेयुः।
Sukta 57
Sukta 3.57
अयं सूक्तः इन्द्राग्नी युगलशक्ती स्तौति—यौ मनिषारूपां “गाम्” प्रेरणास्रोतसम् अन्वविन्दताम्, तां च सुरक्षितं धारयतः। सा धारा पोषणं, प्रज्ञां, जयम् च प्रस्रवति। काव्यदीप्तिं यज्ञकर्मणा—विशेषतः सोमाभिषवेन—सम्बध्नाति, येन निगूढं वसु ऊर्ध्वं देवान् प्रति उदेति, पुनश्च उपदेशं, समृद्धिं, सार्वत्रिकीं “सुमतिं” च प्रत्यावर्तते।
Sukta 58
Sukta 3.58
अयं सूक्तोऽश्विनौ प्रातःकाले आह्वयति, उषसः प्रबोधप्रकाशेन तयोः शीघ्रागमनं संयोजयन्, दक्षिणायाश्च ऋतुसंस्थितया उदारया दानयज्ञेन सह। “ज्योतिर्गोः” चित्रैः प्रतिमाभिः “मधुनिधीनां” च वर्णनैः, देवयानपथेषु यान्तौ तौ भिषजौ आमन्त्रयते, यजमानगृहे मधुरं सोमं पातुं।
Sukta 59
Sukta 3.59
अयं सूक्तः मित्रम् आदित्यम् स्तौति—यः “ऋतं वाचम्” (सम्यग्वचनम्) ब्रूते स्थापयति च, येन मानवा जनाः सुव्यवस्थिते सौहार्दे च प्रवृत्तिं यान्ति। मित्रः द्यावापृथिव्योः ध्रुवो धारयिता, सर्वदृक् सामाजिकस्य सत्यस्य सदाचारस्य च गोप्ता इति निरूप्यते। अग्निना शुद्धीकृतैः हविर्भिः तस्य प्रसादं, रक्षणं, समृद्धिं च प्रार्थयते।
Sukta 60
Sukta 3.60
अयं सूक्तः सौधन्वनान् ऋभून् स्तौति—ये दिव्याः शिल्पिनः “सुसंस्कृतैः कर्मभिः” यज्ञकर्माणि परिपूर्णानि कुर्वन्ति, मर्त्यान् च श्रेष्ठताम् अभ्युद्यच्छन्ति। मनसः सख्येन तान् यज्ञस्थाने निमन्त्रयति; इन्द्रेण सह सुतसोमस्य समीपे तेषाम् अप्रमेयं कौशलं यशश्च प्रशंसति; अन्ते च बहुविधोपदेशैः साधकस्य कृते इन्द्रऋभुसंयुक्तं देवयुग्मं हविषि आगन्तुम् आह्वयति।
Sukta 61
Sukta 3.61
एषः सप्तर्चो त्रिष्टुभः सूक्तः उषसम् (प्रातःदेवीं) स्तौति—सा पुराणी सती नित्यनव्या, ऋतस्य नियमानुसारं प्रत्यहं आगच्छति; प्रजाः प्रबोधयति, जीवनं धनं च सम्यक् कर्म प्रवर्तयति। सा दीप्तिमती दक्षशक्तिरिव स्वर्गस्य परस्मादन्तात् पृथिवीं प्रति प्रसारयति; तस्याश्च रश्मयः मित्रावरुणयोः धार्यमाणेन व्यापकऋतेन संबध्यन्ते, येन ज्योतिः वितन्यते, लोकाश्च प्रवर्तन्ते।
Sukta 62
Sukta 3.62
ऋग्वेदस्य ३.६२ सूक्तं मुख्यतः इन्द्रावरुणयोः युगल-ऐश्वर्यं बलं च स्तौति—जयशक्तिं धर्म-ऋत-विश्वव्यवस्थया सह योजयित्वा—सखीन् पालयितुं, शत्रुभिः कृतान् उपद्रवान् अभिभवितुं, देवेषु प्रसिद्धां “श्रियं” पुनः प्रतिष्ठापयितुं च, या समुदायाय परिपूर्णतां ददाति। अस्मिन् सूक्ते प्रसिद्धो गायत्री-मन्त्रः (३.६२.१०) सवितृदेवतायै दृश्यते; तेन स्तुतिः अन्तर्मुखी भूत्वा बुद्धेः प्रकाशनं प्रति वर्तते, यथा बाह्यजयः अन्तःसम्यग्निर्देशश्च ऋतस्य अधीनौ युग्मीकृतौ भवतः।
Frequently Asked Questions
Mandala 3 is a “family book” attributed to the seer Viśvāmitra Gāthina and his descendants. Its hymns preserve that lineage’s characteristic liturgical style, especially Agni-centered priestly themes and Savitṛ-oriented illumination.
The best-known is 3.62, which contains the Gāyatrī Mantra (3.62.10) addressed to Savitṛ. It is widely recited as a prayer for inspired intellect and divine illumination.
The mandala repeatedly presents Agni as the flawlessly installed Hotṛ and Jātavedas who establishes the sacrifice, carries Soma, and grants immortality and varchas. Indra (often with Agni) is invoked to arrive swiftly for Soma, grow in power through repeated pressings, and secure victory, strength, and nourishment for the sacrificer.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.